Thạch Linh Thần Tướng
Theo Thần tích xã Thượng Lát, tổng Tiên Lát, huyện Việt Yên, vào thời vua Hùng Tạo Vương, nước Văn Lang đóng đô tại Phong Châu, có một gia đình ở trang Tiên Lát, huyện Việt Yên, phủ Bắc Hà. Người chồng tên là Nguyễn Công, khi ấy đã ngoài sáu mươi tuổi, vợ đã năm mươi tuổi nhưng chưa có con.
Gần nhà ông có một ao nhỏ, giữa ao có phiến đá lớn. Một hôm, khi đến phiến đá, Nguyễn Công nhìn thấy mây ngũ sắc nổi lên trong đá, xung quanh vang tiếng hát của một bầy tiên. Sau đó, ông phát hiện một đứa trẻ được sinh ra từ phiến đá, liền bế về nuôi dưỡng.
Khi đất nước có biến, Lục Đinh Thần Tướng, một tù trưởng ở châu Thạch Lâm, xứ Cao Bằng, đem quân tiến đánh vua Hùng Tạo Vương nhằm cướp nước. Đứa trẻ vốn là Thiên tướng được sinh ra từ phiến đá đã đứng lên giúp vua Hùng dẹp loạn, bảo vệ đất nước.
Sau khi đất nước trở lại thanh bình, Thạch Tướng cưỡi voi trở về trang Tiên Lát, nơi mình được sinh ra. Tại đây, ông thả voi rồi lên đỉnh cao nhất của núi Phượng Hoàng, bay thẳng lên trời và biến mất. Theo thần tích, đến nay vẫn còn tượng voi đá hướng về trang Tiên Lát, ở phía Cao Ngạn.
Ngày Thạch Tướng hóa, tức ngày 12 tháng Tám, tại nơi ông biến mất xuất hiện gió lớn, mây đen bao phủ, muông thú hoảng loạn. Vua Hùng sai các quan trở về trang Tiên Lát làm lễ và lập đền thờ tại nơi Thạch Tướng hóa.
Hiện nay, Thạch Linh Thần Tướng, còn gọi là Thạch Tướng Đại Vương hoặc Đức Thánh Hóa, được thờ tại khu Ao Miếu và trên đỉnh núi Phượng Hoàng thuộc khu di tích chùa Bổ Đà.
8. Ao Miếu (Đền Hạ)
Ao Miếu, còn gọi là Đền Hạ, là một điểm di tích thuộc khu di tích chùa Bổ Đà, tọa lạc tại trung tâm thôn Hạ Lát, cách chùa Tứ Ân khoảng 2 km về phía Tây.
Theo hồ sơ di tích, khu Ao Miếu có diện tích 21.102,5 m², trong đó khu vực được khoanh màu đỏ rộng 1.221,8 m² và khu vực khoanh màu xanh rộng 19.880,7 m². Phía Đông giáp đường liên thôn Hạ Lát; phía Tây giáp đường liên thôn, bên kia là núi Lều; phía Nam giáp đường liên xã Tiên Sơn; phía Bắc giáp sân vận động và khu dân cư thôn Hạ Lát.
Ao Miếu thờ Thạch Linh Thần Tướng, còn gọi là Thạch Tướng Quân, cùng Mẫu Đá. Tổng thể di tích gồm cổng đền, đền Thạch Linh, ao Thạch Long (Thánh Trì) và nhà Mẫu.
Cổng và sân đền
Cổng đền đã được trùng tu, xây dựng theo hình thức đơn giản. Sân đền lát gạch vuông, xung quanh có tường bao khép kín. Trong sân đặt một tượng voi bằng đá xanh, tạo hình tương tự voi chiến được mô tả trong thần tích Thạch Linh Thần Tướng.
Phía trước đền có hồ thủy đình, là khu vực tổ chức một số trò chơi dân gian trong dịp lễ hội. Trong khuôn viên còn trồng nhiều cây xanh.
Đền Thạch Linh
Đền Thạch Linh có mặt bằng hình chữ Nhất, được trùng tu, tôn tạo năm 1993. Tòa Tiền tế gồm một gian hai chái, dài 7,8 m, rộng 5,9 m, chiều cao nóc 4,7 m.
Kiến trúc mái theo kiểu chồng diêm hai tầng, có tám mái đao cong. Bờ nóc và bờ dải xây gạch trát vữa, đỉnh nóc đắp hình lưỡng long chầu nhật. Hai đầu kìm bờ nóc và các vị trí khúc nguỷnh trang trí hoa văn thủy ba. Bốn đầu đao được tạo hình đầu rồng cách điệu.
Hai bên tường hồi có trụ biểu bốn mặt, đỉnh đắp hình tứ phượng chung thân, phía dưới tạo dáng đèn lồng và trang trí tứ linh gồm long, ly, quy, phượng. Hai cạnh tường hồi có hình tượng vũ sĩ trong tư thế đứng gác cửa.
Bộ khung chịu lực gồm hai bộ vì, mỗi bộ vì có bốn hàng chân cột. Vì nóc liên kết theo kiểu thượng con chồng, trụ giá chiêng; vì nách có kết cấu con chồng đấu kê. Các cấu kiện chịu lực bên trong được làm bằng gỗ tứ thiết, bào trơn, không chạm khắc trang trí.
Ao Thạch Long (Thánh Trì)
Ao Thạch Long nằm phía sau đền Thạch Linh, có diện tích khoảng 260 m², xung quanh xây gạch. Giữa ao có những phiến đá gắn với truyền thuyết về sự ra đời của Thạch Linh Thần Tướng.
Theo thần tích, đây là nơi Mẫu Đá sinh ra Thạch Linh Thần Tướng nên còn được gọi là Thánh Trì, tức Ao Thánh. Trong ao hiện có ba phiến đá nhám màu nâu nằm tách rời nhau, phiến lớn nhất ở giữa, hai phiến nhỏ nằm bên cạnh. Nhân dân địa phương gọi phiến đá chính giữa là Đá Mẹ.
Tương truyền, trên bề mặt Đá Mẹ còn có dấu vết bàn tay năm ngón của Thạch Tướng Quân bám vào phiến đá. Gần ao có một ngôi miếu nhỏ gắn với truyền thuyết về Mẫu Đá.
Nhà Mẫu
Nhà Mẫu được xây dựng năm 2009, là nơi thờ cha mẹ nuôi của Thạch Tướng Quân. Công trình có mặt bằng hình chữ Đinh, gồm ba gian Tiền tế và một gian Hậu cung.
Nhà xây kiểu bình đầu bít đốc, bờ nóc và bờ dải xây gạch trát vữa. Chính giữa bờ nóc có biển chữ Hán “Phụ Mẫu anh linh”. Cửa chính làm theo kiểu thượng song hạ bản, hai cửa phụ sử dụng kiểu cửa ván lùa.
Bộ khung chịu lực gồm bốn bộ vì, mỗi bộ vì có hai hàng chân cột. Hai bộ vì hồi liên kết theo kiểu ván mê, hai bộ vì giữa theo kiểu giá chiêng. Hậu cung gồm một gian, sử dụng kết cấu vì giá chiêng, bên trong xây bệ thờ đặt bát hương và các đồ thờ khác.
