Lịch sử
Đền Bà Áo Trắng là ngôi đền thiêng được xây dựng từ lâu đời. Nhân dân kể lại rằng, ngôi đền được xây dựng từ thế kỉ XVII – XVIII nhờ ba dòng họ Nguyễn, Hà, Lý – 3 dòng họ có công khai phá đất hoang và lập nên hệ thống điện đền thờ tại địa phương ngày nay. Ban đầu, đền không có tên là đền Bà Áo Trắng thay vào đó là cái tên Lũ Điền. Đây là cách gọi nôm na đền theo tên của địa phương. Vì ngày ấy, thành phố Yên Bái có tên là xã Lũ Điền, thuộc tổng Giới Phiên, huyện Trấn Yên, Hưng Hóa. Sau này, người dân mới đổi tên thành đền Bà Áo Trắng.
Đền Bà Áo Trắng cũng là địa điểm nóng thời cách mạng chống Pháp (1945 – 1954). Bởi đền là nơi che chở cho du kích địa phương. Cũng là nơi Bộ Tư Lệnh liên khu 10 tổ chức họp quân chính bàn kế sách đánh giặc. Đồng thời, đền cũng là nơi kết nạp Đảng cho các đồng chí yêu nước, là nơi tập kết cán bộ, bộ đội, dân công, lương thực, vũ khí, là trạm dưỡng thương phục vụ trong các chiến dịch lớn như Lê Hồng Phong (1950), Lý Thường Kiệt (1951), Tây Bắc (1952) và Điện Biên Phủ (1954).
Trải qua giai đoạn chiến tranh khốc liệt, không tránh khỏi việc đền bị phá hủy, hư hại phần nào. Tuy nhiên, nhờ lòng kính trọng và một lòng tín thờ Thánh Mẫu Thoải Phủ. Năm 1972, nhân dân đã quyên góp và trùng tu lại bản đền nhưng cũng chỉ đơn sơn với cột gỗ, mái cọ. Đến năm 2007, đền được phục dựng lại 3 gian đại bái cùng xây thêm tường bao gạch, mái lợp tôn. Đây gần như là lần tôn tạo cuối cùng cho đến ngày nay.
Kiến trúc
Đền chỉ gồm 3 gian đại bái đặt tượng thờ Mẫu Thoải ở chính giữa. Ngôi đền được xây theo kiểu kiến trúc nhà hiện đại với tường gạch trát vữa, sơn hồng, cửa gỗ đỏ và mái lợp tôn. Ngôi đền nhỏ nhắn núp dưới bóng cây tre gốc lớn tán đổ che kín sân.
Hiện vật
Hiện nay tại di tích đền Bà Áo Trắng còn lưu giữ một số cổ vật, di vật như: lư hương cổ cỡ nhỏ và rương đượng sắc phong được sơn son, thiếp vàng mang phong cách nghệ thuật triều Nguyễn. Trong lúc đào móng xây dựng miếu cậu, nhân dân đã phát hiện 0,5 kg tiền cổ có hình tròn, lỗ vuông. Qua phân loại sơ bộ đây là tiền cổ Việt Nam, với niên đại từ thế kỷ XIII đến cuối thế kỷ XVIII.
Ngày 10/10/2012, đền Bà Áo Trắng được tỉnh Yên Bái chính thức xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.
Lễ hội
Vào các ngày từ 25 đến 27 tháng 2 âm lịch hàng năm,đền Bà Áo Trắng mở chính hội. Theo đó, từ 6 giờ sáng ngày 25/2, nhân dân thôn bản đã tập trung rước kiệu khởi hành từ đình trong ra đình ngoài sau đó đi tới đền. Đoàn rước gồm lần lượt đoàn cầm cờ thần, đoàn dâng lễ vật, đội khênh kiệu và cuối cùng là đội bát âm.
Sau khi đoàn vào đền, chủ tế đọc văn tế cùng lời cầu khấn cho quốc thái dân an, mùa màng bội thu, mưa gió thuận hòa. Kết thúc phần tế lễ, nhân dân cùng nhau vào dâng hương, cầu bình an, may mắn cho gia quyến. Đến hết ngày 27/2, sau khi xin phép, đoàn rước lại rước kiệu trở về đình trong để cất giữ.
_____________________
Các ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Ba Ao Trang Temple, a sacred historical temple, was built in the 17th – 18th centuries by three family lineages: Nguyen, Ha, Ly. Initially, the temple was named Lu Dien, but later changed to Ba Ao Trang. This place has witnessed many historical events, serving as a shelter for local guerrillas and hosting important military meetings. Despite having endured wars and subsequent restoration, the beauty of the temple is still revered. Its architecture is modern, featuring three main halls, tiled roofs, and brick walls. The site also preserves numerous valuable artifacts and relics. Ba Ao Trang Temple was classified as a provincial historical and cultural relic in 2012. Every year, from the 25th to the 27th day of the 2nd lunar month, a festival is held here with many traditional rituals, from processions to prayers and incense offerings.
Tiếng Trung (Chinese)
白衣妇庙是一座具有历史意义的神圣寺庙，由三个家族——阮氏、何氏、李氏——于17至18世纪建造。最初，寺庙名为「陇田」，后来改名为「白衣妇」。这个地方见证了许多历史事件，为当地游击队提供了庇护所，并举办了重要的军事会议。尽管经历了战争和随后的修复，但寺庙的美丽仍然受到尊重。其建筑现代化，设有三个主要大厅、瓦顶和砖墙。该地点还保留了许多珍贵的文物和遗物。白衣妇庙于2012年被列为省级历史文化遗址。每年农历二月二十五日至二十七日，此处举行一年一度的庆典，包括许多传统仪式，从游行到祈祷和献香。
Tiếng Pháp (French)
Le temple de Ba Ao Trang, un temple historique sacré, a été construit aux XVIIe et XVIIIe siècles par trois lignées familiales : Nguyen, Ha, Ly. Initialement, le temple s’appelait Lu Dien, mais il a ensuite été changé en Ba Ao Trang. Cet endroit a été le témoin de nombreux événements historiques, servant de refuge aux guérilleros locaux et accueillant d’importantes réunions militaires. Malgré avoir enduré des guerres et des restaurations ultérieures, la beauté du temple est toujours vénérée. Son architecture est moderne, avec trois salles principales, des toits en tuiles et des murs en briques. Le site préserve également de nombreux artefacts et reliques précieux. Le temple de Ba Ao Trang a été classé comme un site historique et culturel provincial en 2012. Chaque année, du 25 au 27 du deuxième mois lunaire, un festival est organisé ici avec de nombreux rituels traditionnels, des processions aux prières et aux offrandes d’encens.
