Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Bà Chúa Then nằm ở thôn Việt Hương, xã Hương Sơn, huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang. Từ trung tâm thành phố Bắc Giang đi khoảng 20 km về phía Bắc là đến đền; còn nếu đi từ thị trấn Kép (huyện Lạng Giang) thì chỉ khoảng 6 km theo hướng Đông Bắc.
Đền bà chúa Then tọa lạc gần bên bờ sông Thương thơ mộng, bản đền có không gian rộng rãi, linh thiêng. Đền được thờ qua nhiều dòng họ, qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo và mở rộng.. Nhìn từ xa đã thấy quần thể khu đền bà Chúa Then cổ kính với những góc mái đền cong vút. Dọc hiên đền, từng hàng cột gỗ Lim to bằng cả người ôm, các cánh cửa đền được làm bằng gỗ quý, có trạm trổ nhiều hoạ tiết hoa văn tinh xảo bởi những bàn tay tài hoa khéo léo của các nghệ nhân. Kiến trúc của khu đền mang đậm nét truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Lịch sử và nhân vật
Trong tín ngưỡng dân gian của các dân tộc miền núi phía Bắc, “Then” được hiểu là “Thiên”, tức là trời. Người ta quan niệm rằng Chúa Then là vị thần linh đại diện cho cõi trời, đóng vai trò như một cầu nối tâm linh giữa con người và thế giới thần linh. Thông qua việc thờ cúng Chúa Then, những lời cầu nguyện, mong ước của con người được gửi gắm tới đất trời, cầu mong sự che chở, phù hộ và bình an. Vì vậy, tín ngưỡng thờ Chúa Then từ lâu đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống tâm linh của cộng đồng.
Theo quan niệm dân gian, Bà Chúa Then là vị thần bảo trợ, có khả năng che chở và bảo vệ người dân khỏi tai ương, bệnh tật và những điều không may. Người dân thường tìm đến đền để dâng hương, cầu xin phúc lành, sức khỏe, may mắn và sự bình an trong cuộc sống. Tương truyền rằng, vào thời nhà Hậu Lê, nơi đây ban đầu chỉ là một ngôi miếu nhỏ. Trong miếu có đặt một lư hương cổ, và việc trông coi, hương khói cho miếu được dòng họ Liễu trong vùng truyền đời đảm nhiệm, giữ vai trò thủ nhang qua nhiều thế hệ.
Ban đầu, trong miếu thờ Tứ phủ công đồng theo nghi lễ Tam phủ – Tứ phủ của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, đồng thời thờ thêm một vị thần là Bà Chúa Then. Người dân sinh sống quanh khu vực, chủ yếu là đồng bào dân tộc Nùng và Tày, thường xuyên đến đây dâng lễ, cầu mong sức khỏe, bình an, mùa màng thuận lợi và cuộc sống may mắn. Nhiều người tin rằng những lời khấn cầu của mình đều được linh ứng, vì thế ngôi miếu ngày càng trở nên linh thiêng và được biết đến rộng rãi trong vùng.
Đến năm 2016, ngôi đền được trùng tu và xây dựng lại khang trang hơn. Trong bố cục thờ tự hiện nay, cung chính ở giữa thờ Tam tòa Thánh Mẫu và Bà Chúa Then – vị thần được coi là thủ đền. Ngoài ra, khu vực bên ngoài còn có cung thờ Sơn Trang và cung thờ Thần Triều, tạo thành một hệ thống thờ tự tương đối hoàn chỉnh theo truyền thống tín ngưỡng dân gian.
Ngày nay, Đền Bà Chúa Then ở Bắc Giang không chỉ là nơi người dân và du khách đến dâng hương, cầu nguyện, mà còn là một địa điểm thể hiện rõ nét đời sống tín ngưỡng và văn hóa tâm linh truyền thống của cộng đồng địa phương. Ngôi đền là biểu tượng cho sự tôn kính đối với thần linh và niềm tin của con người vào những giá trị thiêng liêng trong đời sống.
Kiến trúc cảnh quan
Khu đền Bà Chúa Then hiện nay có quy mô khá rộng, gồm khoảng 10 dãy nhà đền được bố trí thành hai khu thờ chính. Tổng thể kiến trúc thể hiện sự giao thoa đặc sắc giữa tín ngưỡng thờ Tam phủ – Tứ phủ của người Việt và tín ngưỡng thờ Then của các dân tộc Tày, Nùng. Sự kết hợp này không chỉ phản ánh đời sống tín ngưỡng phong phú của cư dân trong vùng mà còn tạo nên nét riêng cho không gian thờ tự của ngôi đền.
Khu thứ nhất là đền Thụy Ứng, nơi thờ các vị Nam Thiên Tứ Bất Tử cùng Đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh và các vị tiên thánh trong hệ thống tín ngưỡng Tam phủ – Tứ phủ của người Việt. Công trình được xây dựng theo phong cách kiến trúc thời Nguyễn, với bố cục đền truyền thống, mái ngói cong và các chi tiết trang trí mang đậm dấu ấn mỹ thuật cổ truyền.
Khu thứ hai là đền thờ Chúa Then, nơi thờ vị thần chủ của ngôi đền cùng các chầu Chúa Sơn Lâm, Sơn Trang – những vị thần gắn với tín ngưỡng của đồng bào Tày, Nùng. Khu đền này được xây dựng theo phong cách kiến trúc thời Lê, tạo nên sự hài hòa giữa nét cổ kính và yếu tố văn hóa bản địa trong tổng thể không gian thờ tự.
Bên cạnh các công trình chính, khu đền còn được quy hoạch với nhiều hạng mục phụ trợ như vườn bonsai, hồ cá cảnh, khu nhà sắp lễ, nhà tiếp khách và khu bếp phục vụ các hoạt động lễ nghi. Tất cả được sắp xếp hài hòa trong không gian xanh mát, tạo nên một quần thể kiến trúc vừa trang nghiêm, linh thiêng, vừa thoáng đãng và đẹp mắt, mang lại cảm giác thanh tịnh cho du khách khi đến chiêm bái và tham quan.
Lễ hội
Hằng năm, lễ hội Đền Bà Chúa Then tại xã Hương Sơn (huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang) được tổ chức trong ba ngày, từ mùng 9 đến ngày 11 tháng 3 âm lịch. Đây là dịp quan trọng để người dân địa phương cũng như du khách thập phương tìm về ngôi đền linh thiêng, cùng nhau tham gia các hoạt động tín ngưỡng và lễ hội truyền thống. Không khí lễ hội trong những ngày này trở nên nhộn nhịp, trang nghiêm nhưng cũng rất đậm đà bản sắc văn hóa dân gian.
Trong dịp lễ hội, người dân từ nhiều nơi mang theo lễ vật và lòng thành kính để dâng hương, bày tỏ sự tri ân đối với Bà Chúa Then – vị thần được tin tưởng là đã phù trợ cho dân làng trong đời sống, giúp con người gửi gắm những lời cầu nguyện lên trời đất. Thông qua các nghi lễ, người dân cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia đình bình an, cuộc sống ấm no và hạnh phúc.
Phần lễ của hội được tổ chức trang trọng với nhiều nghi thức truyền thống như lễ rước kiệu Thánh, nghi thức tế lễ và dâng hương tại chính điện. Những nghi lễ này được tiến hành theo trình tự nghiêm cẩn, thể hiện sự tôn kính của cộng đồng đối với các vị thần linh được thờ phụng trong đền. Bên cạnh đó, nghi lễ hầu đồng – một hình thức sinh hoạt tín ngưỡng đặc trưng trong hệ thống Tam phủ – Tứ phủ – cũng được tổ chức, thu hút sự quan tâm của đông đảo người tham dự.
Ngoài phần lễ, lễ hội còn có nhiều hoạt động văn hóa nghệ thuật đặc sắc. Tiêu biểu là các tiết mục trình diễn hát Then, một loại hình diễn xướng dân gian gắn bó lâu đời với đời sống tinh thần của đồng bào Tày, Nùng. Những làn điệu Then vang lên trong không gian linh thiêng của ngôi đền, kết hợp với các nghi thức nhập đồng, múa hát và dâng lễ, tạo nên một bầu không khí vừa huyền linh vừa đậm đà bản sắc văn hóa vùng núi phía Bắc. Kết thúc các nghi thức, người dân thực hiện lễ hóa vàng để gửi gắm những ước nguyện của mình đến thần linh.
Ngày nay, lễ hội Đền Bà Chúa Then không chỉ là dịp sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng địa phương mà còn là một hoạt động văn hóa đặc sắc, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống của các dân tộc trong vùng. Lễ hội thu hút đông đảo du khách đến tham quan, chiêm bái và tìm hiểu về đời sống văn hóa tâm linh phong phú của vùng đất Bắc Giang.
Tài liệu tham khảo
- Đức Anh, 2020, Bắc Giang: Mê hồn vẻ đẹp Đền bà Chúa Then ở Lạng Giang, Du lịch Bắc Giang, truy cập tại: http://dulich.bacgiang.gov.vn/kham-pha/vung-dat-con-nguoi-bac-giang/bac-giang-me-hon-ve-dep-den-ba-chua-then-o-lang-giang-755.html
- Sở văn hóa thể thao và du lịch tỉnh Bắc Giang, 2019, Non nước Bắc Giang, Nxb Văn hóa Dân tộc
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Den Ba Chua Then (Kep Town, Bac Ninh Province)
Geographical Location and Name
Den Ba Chua Then is located in Viet Huong hamlet, Huong Son commune, Lang Giang district, Bac Giang province. From the center of Bac Giang city, the temple lies about 20 km to the north; if traveling from Kep town (Lang Giang district), it is only about 6 km to the northeast.
The temple stands near the romantic banks of the Thuong River, within a spacious and sacred setting. Over time, the temple has been maintained and worshipped by several family lineages and has undergone many restorations, renovations, and expansions. From afar, one can already see the ancient complex of Den Ba Chua Then with its gracefully curved temple roofs. Along the temple corridor stand rows of large ironwood pillars, each as wide as a person’s embrace. The temple doors are made of precious wood and intricately carved with delicate ornamental motifs by skillful artisans. The architectural style of the complex strongly reflects the traditional characteristics of the Northern Vietnamese delta.
History and Worshipped Deity
In the folk beliefs of the ethnic groups of northern mountainous regions, “Then” is understood as “Thien,” meaning Heaven. It is believed that Chua Then is a sacred deity representing the heavenly realm and serving as a spiritual intermediary between humans and the divine world. Through the worship of Chua Then, people convey their prayers and wishes to heaven and earth, seeking protection, blessings, and peace. For this reason, the cult of Chua Then has long been an important component of the spiritual life of local communities.
According to folk belief, Ba Chua Then is regarded as a protective deity capable of shielding people from misfortune, illness, and calamities. Local inhabitants often visit the temple to offer incense and pray for blessings, health, good fortune, and peace in life. Tradition holds that during the Later Le dynasty the site was originally only a small shrine. Inside the shrine there was an ancient incense burner, and the care and ritual maintenance of the shrine were hereditary responsibilities of the Lieu family in the region, who served as custodians of the incense altar for many generations.
Initially, the shrine worshipped the Tu Phu Cong Dong according to the Tam Phu – Tu Phu ritual system of Vietnamese folk religion, while also venerating a deity known as Ba Chua Then. The people living around the area—mainly from the Nung and Tay ethnic groups—frequently came here to present offerings and pray for health, peace, favorable harvests, and good fortune in life. Many believed that their prayers were answered, which gradually made the shrine increasingly sacred and widely known throughout the region.
In 2016, the temple was renovated and rebuilt on a more spacious and dignified scale. In the present arrangement of worship, the central sanctuary enshrines the Tam Toa Thanh Mau together with Ba Chua Then, who is regarded as the principal deity of the temple. In addition, the outer area includes a shrine dedicated to Son Trang and another dedicated to Than Trieu, forming a relatively complete system of worship in accordance with traditional folk religious practices.
Today, Den Ba Chua Then in Bac Giang is not only a place where local people and visitors come to offer incense and prayers but also a site that clearly reflects the religious life and traditional spiritual culture of the local community. The temple symbolizes reverence for divine beings and the human belief in sacred values within everyday life.
Architectural Landscape
The present temple complex of Ba Chua Then is relatively large, consisting of about ten temple buildings arranged into two main worship areas. The overall architectural layout represents a distinctive interaction between the Tam Phu – Tu Phu worship tradition of the Vietnamese and the Then worship of the Tay and Nung ethnic groups. This combination not only reflects the diverse religious life of the inhabitants in the region but also creates a distinctive identity for the temple’s sacred space.
The first area is Den Thuy Ung, which worships the Nam Thien Tu Bat Tu together with Duc Thanh Mau Lieu Hanh and other immortal figures within the Tam Phu – Tu Phu belief system of the Vietnamese. The structure was built in the architectural style of the Nguyen dynasty, featuring a traditional temple layout, curved tiled roofs, and decorative elements that strongly reflect classical Vietnamese artistic motifs.
The second area is the temple dedicated to Chua Then, where the principal deity of the complex is worshipped together with the Chau Chua Son Lam and Son Trang—deities associated with the beliefs of the Tay and Nung communities. This temple section was constructed in the architectural style of the Le period, creating harmony between ancient aesthetics and indigenous cultural elements within the sacred complex.
In addition to the main structures, the temple grounds also include several auxiliary facilities such as a bonsai garden, ornamental fish ponds, a hall for preparing offerings, a guest reception house, and a kitchen area serving ritual activities. All of these elements are harmoniously arranged within a lush green landscape, forming an architectural complex that is both solemn and sacred while also open and aesthetically pleasing, offering visitors a tranquil atmosphere for worship and sightseeing.
Festival
Every year, the festival of Den Ba Chua Then in Huong Son commune (Lang Giang district, Bac Giang province) is held over three days, from the 9th to the 11th day of the third lunar month. This is an important occasion when local residents as well as visitors from many regions come to the sacred temple to participate in religious and traditional festival activities. During these days, the festive atmosphere becomes lively and solemn while still preserving strong elements of folk cultural identity.
During the festival, people from many places bring offerings and their sincere devotion to present incense and express gratitude to Ba Chua Then—the deity believed to have protected the villagers and helped convey human prayers to heaven and earth. Through ritual ceremonies, people pray for favorable weather, abundant harvests, family peace, prosperity, and happiness.
The ceremonial part of the festival is conducted with great solemnity and includes many traditional rites such as the palanquin procession of the deity, sacrificial rituals, and incense offerings at the main sanctuary. These rituals follow a strict ceremonial order, expressing the community’s reverence for the divine beings worshipped in the temple. In addition, the hau dong ritual—a distinctive form of religious practice within the Tam Phu – Tu Phu belief system—is also performed and attracts the attention of a large number of participants.
Besides the ritual ceremonies, the festival also features many remarkable cultural and artistic activities. Notably, there are performances of Then singing, a traditional folk performance genre closely associated with the spiritual life of the Tay and Nung people. The melodies of Then resonate within the sacred temple space, combined with spirit-possession rituals, dances, singing, and offering ceremonies, creating an atmosphere that is both mystical and rich in the cultural identity of the northern mountainous regions. After the rituals conclude, participants perform the hoa vang ceremony, symbolically sending their wishes to the divine world.
Today, the festival of Den Ba Chua Then is not only an important religious activity for the local community but also a distinctive cultural event that contributes to preserving and promoting the traditional values of the ethnic groups in the region. The festival attracts numerous visitors who come to explore, worship, and learn about the rich spiritual and cultural life of Bac Giang.
References
- Đức Anh, 2020, Bắc Giang: Mê hồn vẻ đẹp Đền bà Chúa Then ở Lạng Giang, Du lịch Bắc Giang, truy cập tại: http://dulich.bacgiang.gov.vn/kham-pha/vung-dat-con-nguoi-bac-giang/bac-giang-me-hon-ve-dep-den-ba-chua-then-o-lang-giang-755.html
- Sở văn hóa thể thao và du lịch tỉnh Bắc Giang, 2019, Non nước Bắc Giang, Nxb Văn hóa Dân tộc
Tiếng Pháp
Temple de Ba Chua Then (bourg de Kep, province de Bac Ninh)
Situation géographique et appellation
Le temple de Ba Chua Then est situé dans le hameau de Viet Huong, commune de Huong Son, district de Lang Giang, province de Bac Giang. Depuis le centre de la ville de Bac Giang, il faut parcourir environ 20 km vers le nord pour atteindre le temple ; depuis le bourg de Kep (district de Lang Giang), la distance n’est que d’environ 6 km en direction du nord-est.
Le temple de Ba Chua Then se trouve près de la rive de la rivière Thuong, au paysage paisible et poétique. L’enceinte du temple est vaste et empreinte de sacralité. Le temple est entretenu par plusieurs lignées familiales et a fait l’objet de nombreuses restaurations, agrandissements et embellissements au fil du temps. Vu de loin, on distingue déjà l’ensemble architectural ancien du temple avec ses toitures recourbées caractéristiques. Le long du portique s’alignent de grandes colonnes en bois de lim, chacune d’un diamètre qu’une personne peut à peine entourer de ses bras. Les portes du temple sont fabriquées en bois précieux et décorées de motifs sculptés avec finesse par les mains habiles d’artisans talentueux. L’architecture de l’ensemble reflète fortement le style traditionnel des plaines du Nord du Vietnam.
Histoire et divinité vénérée
Dans les croyances populaires des groupes ethniques des montagnes du Nord, le terme « Then » est compris comme « Thien », c’est-à-dire le ciel. On considère que Chua Then est une divinité céleste représentant le monde céleste et jouant le rôle d’intermédiaire spirituel entre les humains et le monde divin. Par le culte rendu à Chua Then, les prières et les souhaits des hommes sont adressés au ciel et à la terre afin de solliciter protection, bénédiction et paix. Ainsi, le culte de Chua Then est depuis longtemps une composante importante de la vie spirituelle des communautés locales.
Selon les conceptions populaires, Ba Chua Then est une divinité protectrice capable de préserver les habitants des calamités, des maladies et des malheurs. Les fidèles se rendent souvent au temple pour offrir de l’encens et prier pour la bénédiction, la santé, la chance et la tranquillité dans la vie. D’après la tradition, sous la dynastie des Hau Le, cet endroit n’était à l’origine qu’un petit sanctuaire. On y conservait un ancien brûle-parfum, et la famille Lieu de la région était chargée de son entretien et des offrandes d’encens, assumant le rôle de gardien du culte pendant plusieurs générations.
Au départ, le sanctuaire vénérait le Tu phu cong dong selon les rituels du système Tam phu – Tu phu de la croyance populaire vietnamienne, tout en honorant également une divinité supplémentaire : Ba Chua Then. Les habitants des environs, principalement issus des groupes ethniques Nung et Tay, venaient régulièrement y présenter des offrandes pour demander santé, paix, récoltes abondantes et chance dans la vie. Beaucoup croyaient que leurs prières recevaient une réponse spirituelle, ce qui contribua à renforcer la réputation sacrée du sanctuaire et à le faire connaître largement dans la région.
En 2016, le temple fut restauré et reconstruit de manière plus vaste et plus digne. Dans l’organisation actuelle du culte, le sanctuaire principal au centre est consacré aux Trois Trônes des Saintes Mères (Tam toa Thanh Mau) ainsi qu’à Ba Chua Then, considérée comme la divinité tutélaire du temple. À l’extérieur se trouvent également un sanctuaire dédié à Son Trang et un autre au Than Trieu, formant ainsi un système cultuel relativement complet conforme à la tradition des croyances populaires.
Aujourd’hui, le temple de Ba Chua Then à Bac Giang n’est pas seulement un lieu où les habitants et les visiteurs viennent offrir de l’encens et prier, mais aussi un espace qui reflète clairement la vie religieuse et la culture spirituelle traditionnelle de la communauté locale. Le temple symbolise le respect envers les divinités et la foi des hommes dans les valeurs sacrées de l’existence.
Architecture et paysage
Le complexe du temple de Ba Chua Then possède aujourd’hui une assez grande envergure, comprenant environ dix bâtiments disposés en deux principaux espaces de culte. L’ensemble architectural illustre une rencontre remarquable entre la croyance vietnamienne du Tam phu – Tu phu et la tradition du culte de Then pratiquée par les groupes ethniques Tay et Nung. Cette combinaison reflète non seulement la richesse de la vie religieuse locale, mais confère également au temple un caractère distinctif.
Le premier espace est le temple Thuy Ung, consacré aux Nam Thien Tu Bat Tu ainsi qu’à Duc Thanh Mau Lieu Hanh et à d’autres immortels du système de croyance Tam phu – Tu phu. L’édifice est construit dans le style architectural de l’époque Nguyen, avec une disposition traditionnelle, des toitures recourbées et des éléments décoratifs caractéristiques de l’art ancien.
Le second espace est le temple dédié à Chua Then, où est honorée la divinité principale du temple ainsi que les Chau Chua Son Lam et Son Trang, des divinités associées aux croyances des communautés Tay et Nung. Cette partie du temple est construite dans le style architectural de l’époque Le, créant une harmonie entre le caractère ancien et les éléments culturels autochtones de l’espace sacré.
En plus des édifices principaux, l’ensemble comprend également divers aménagements complémentaires tels qu’un jardin de bonsaïs, un bassin de poissons d’ornement, un pavillon pour la préparation des offrandes, une maison d’accueil des visiteurs et une cuisine servant aux activités rituelles. L’ensemble est organisé dans un environnement verdoyant et harmonieux, formant un complexe à la fois solennel, sacré et esthétique, procurant aux visiteurs une sensation de sérénité lors de leur pèlerinage ou de leur visite.
Fête traditionnelle
Chaque année, la fête du temple de Ba Chua Then dans la commune de Huong Son (district de Lang Giang, province de Bac Giang) se déroule pendant trois jours, du 9 au 11 du troisième mois lunaire. Il s’agit d’un moment important durant lequel les habitants locaux et les visiteurs venus de divers endroits se rassemblent au temple sacré pour participer aux activités religieuses et aux festivités traditionnelles. Durant ces journées, l’atmosphère devient à la fois animée, solennelle et profondément imprégnée de culture populaire.
À l’occasion de la fête, les fidèles apportent des offrandes et témoignent de leur dévotion en hommage à Ba Chua Then, divinité que l’on croit protectrice du village et médiatrice des prières adressées au ciel et à la terre. Par les rites accomplis, les habitants souhaitent obtenir une année favorable, avec des pluies bienvenues, des récoltes abondantes, la paix familiale et une vie prospère et heureuse.
La partie rituelle de la fête se déroule de manière solennelle avec plusieurs cérémonies traditionnelles telles que la procession du palanquin sacré, les rites sacrificiels et l’offrande d’encens dans le sanctuaire principal. Ces cérémonies suivent un ordre strict et expriment la profonde vénération de la communauté envers les divinités honorées dans le temple. Par ailleurs, le rituel de hau dong, forme caractéristique de pratique spirituelle dans le système Tam phu – Tu phu, est également organisé et attire l’attention de nombreux participants.
Outre les rites religieux, la fête comprend aussi diverses activités culturelles et artistiques remarquables. Parmi celles-ci figurent les représentations de chant Then, une forme d’expression artistique traditionnelle étroitement liée à la vie spirituelle des peuples Tay et Nung. Les mélodies de Then résonnent dans l’espace sacré du temple, accompagnées de rituels de transe, de danses et d’offrandes, créant une atmosphère à la fois mystique et riche de l’identité culturelle des montagnes du Nord. À la fin des cérémonies, les fidèles accomplissent le rituel de brûlage des offrandes votives, destiné à transmettre leurs vœux aux divinités.
Aujourd’hui, la fête du temple de Ba Chua Then constitue non seulement une activité religieuse majeure pour la communauté locale, mais aussi un événement culturel remarquable contribuant à préserver et à valoriser les traditions des groupes ethniques de la région. Elle attire de nombreux visiteurs venus découvrir et comprendre la richesse de la vie spirituelle et culturelle de la province de Bac Giang.
Documents de référence
- Đức Anh, 2020, Bắc Giang: Mê hồn vẻ đẹp Đền bà Chúa Then ở Lạng Giang, Du lịch Bắc Giang, truy cập tại: http://dulich.bacgiang.gov.vn/kham-pha/vung-dat-con-nguoi-bac-giang/bac-giang-me-hon-ve-dep-den-ba-chua-then-o-lang-giang-755.html
- Sở văn hóa thể thao và du lịch tỉnh Bắc Giang, 2019, Non nước Bắc Giang, Nxb Văn hóa Dân tộc
Tiếng Trung
天主夫人祠（北宁省甲镇）
地理位置与名称
天主夫人祠位于越香村，香山社，谅江府，北江省。从北江市中心向北约二十公里即可到达；若从甲镇（谅江县）出发，沿东北方向约六公里即可抵达。
天主夫人祠坐落在风景秀丽的商江（Sông Thương）河畔附近，祠庙空间宽阔，气氛庄严而神圣。祠庙历经多个家族世代供奉，并多次修缮、扩建。远远望去，便能看到天主夫人祠古朴的建筑群，屋檐高高翘起。沿着祠庙走廊，一排排巨大的铁木（Lim）柱子粗壮到需双臂合抱；殿门以名贵木材制成，其上雕刻着精美细致的花纹装饰，展现了工匠们精湛的技艺。整个祠庙建筑体现出典型的北部平原传统建筑风格。
历史与祭祀人物
在越南北部山区各民族的民间信仰中，“Then”意为“天”，即天空与天界。人们认为，Then主是代表天界的神灵，承担着沟通人间与神界的精神桥梁作用。通过供奉Then主，人们将祈愿与愿望传达给天地，祈求庇佑、守护与平安。因此，祭祀Then主的信仰长期以来一直是当地社区精神生活的重要组成部分。
根据民间观念，天主夫人是一位守护神，能够庇佑百姓免遭灾祸、疾病以及各种不幸。人们常常来到祠庙焚香祈祷，祈求福泽、健康、好运与生活安宁。相传在后黎朝时期，这里最初只是一座小小的祠庙。祠内供有一只古老香炉，而负责看守祠庙与香火的职责则由当地柳氏家族（Liu）世代相传，历代担任守香之职。
最初，这座祠庙主要供奉越南民间信仰中“三府—四府”体系的四府公同，同时还供奉一位神灵——天主夫人。居住在附近的居民多为侬族与岱族，他们经常来到此地献祭祈福，祈求健康平安、风调雨顺、生活顺遂。许多人相信自己的祈愿都能得到神灵回应，因此这座祠庙逐渐被认为十分灵验，并在当地广为人知。
到了二〇一六年，祠庙经过重修并重建得更加宏伟。在现今的祭祀布局中，中央正殿供奉三座圣母与天主夫人——被视为本祠主神。此外，外部还设有山庄殿和神朝殿，形成较为完整的民间信仰祭祀体系。
如今，位于北江省的天主夫人祠不仅是当地居民与游客前来进香祈愿的地方，也是一处鲜明展示地方传统信仰与精神文化生活的重要场所。这座祠庙象征着人们对神灵的尊敬，以及对神圣价值的坚定信念。
建筑与景观
如今的天主夫人祠规模较大，共有约十座殿宇建筑，分布为两个主要祭祀区域。整体建筑体现出越族“三府—四府”信仰与岱族、侬族Then信仰之间的独特融合。这种结合不仅反映了当地居民丰富多样的信仰生活，也为祠庙的祭祀空间增添了独特特色。
第一处为瑞应祠（Thụy Ứng），供奉南天四不死神以及圣母柳杏（Liễu Hạnh）和三府—四府信仰体系中的诸位仙圣。该建筑采用阮朝时期建筑风格，布局传统，屋顶覆以弯曲瓦脊，装饰细节展现出浓厚的传统艺术风格。
第二处为Then主殿，供奉本祠主神Then主以及山林诸侍神、山庄诸神——这些神祇与岱族、侬族的传统信仰密切相关。该殿建筑采用黎朝时期建筑风格，在整体祭祀空间中形成古朴与地方文化元素相互融合的景观。
除了主要建筑外，祠庙还规划了多种辅助设施，如盆景园、观赏鱼池、供品准备房、接待厅以及祭祀活动厨房等。这些设施与周围绿意盎然的环境和谐结合，形成一处既庄严神圣又开阔优美的建筑群，使前来参拜与游览的游客能够感受到宁静与安详。
节庆活动
每年农历三月初九至十一日，北江省香山社（谅江县）都会举行天主夫人祠庙会，为期三天。这是当地居民以及各地游客前来朝拜的重要时刻。届时，人们齐聚这座灵验的祠庙，共同参与传统祭祀与节庆活动，使节日期间的气氛既庄严隆重，又充满浓厚的民间文化色彩。
在庙会期间，各地民众带着供品与虔诚之心前来进香，表达对天主夫人的感恩与敬意。人们相信她曾庇佑村民生活安定，并帮助人们将祈愿传达给天地。通过各种仪式，人们祈求来年风调雨顺、五谷丰登、家庭平安以及生活富足幸福。
庙会的祭祀部分以隆重庄严的传统仪式为主，包括迎圣轿仪式、祭祀仪式以及在正殿举行的进香礼。这些仪式按照严谨的程序进行，体现出社区对所供奉神灵的深厚敬意。此外，还会举行“上同”（hầu đồng）仪式——这是三府—四府信仰体系中具有代表性的宗教仪式，吸引了众多参与者的关注。
除了祭祀活动外，庙会还举办多种文化艺术表演，其中最具代表性的是“Then唱”。这是一种长期与岱族、侬族精神生活紧密相连的民间表演艺术。当Then歌声在祠庙神圣空间中回荡，并与附体仪式、歌舞和献祭活动结合时，营造出既神秘又充满北部山区文化特色的氛围。仪式结束后，人们还会举行化金仪式，将自己的愿望传达给神灵。
如今，天主夫人祠庙会不仅是当地社区重要的宗教活动，也是一项具有特色的文化节庆，对保护和弘扬当地各民族传统文化具有重要意义。庙会吸引了众多游客前来参观、朝拜，并深入了解北江地区丰富多彩的精神文化生活。
参考资料
- Đức Anh, 2020, Bắc Giang: Mê hồn vẻ đẹp Đền bà Chúa Then ở Lạng Giang, Du lịch Bắc Giang, truy cập tại: http://dulich.bacgiang.gov.vn/kham-pha/vung-dat-con-nguoi-bac-giang/bac-giang-me-hon-ve-dep-den-ba-chua-then-o-lang-giang-755.html
- Sở văn hóa thể thao và du lịch tỉnh Bắc Giang, 2019, Non nước Bắc Giang, Nxb Văn hóa Dân tộc
