Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Hương Quất là một di tích kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu tọa lạc ở làng Hương Quất, xã Thành Công, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên. Năm 2025, sau chủ trương sáp nhập địa giới hành chính cấp xã, chùa thuộc địa phận xã Chí Minh, tỉnh Hưng Yên.
Lịch sử và nhân vật
Tương truyền, đền Hương Quất được khởi dựng từ sớm và được trùng tu vào thời Lê – Nguyễn. Hiện nay, tại chùa vẫn còn lưu giữ 10 cỗ kiệu bát cống có niên đại Lê trung hưng.
Đền được xây dựng để tôn thờ Ngũ vị Đại vương, trong đó có bốn vị thủy thần (thời Hùng Duệ Vương) là Cầu Công, Lang Công, Tân Công, Chỗ Công (Chủ Công), và một vị nhân thần (thời Hậu Lý Nam Đế) là Dực Công.
Thần phả làng Hương Quất chép lại: Bốn vị thủy thần xuất thế được vua phong là Đại tướng quân quản lĩnh đạo thủy binh cùng Tản Viên Sơn Thánh thống lĩnh ba mươi vạn binh đánh tan quân Thục Phán, giữ yên bờ cõi đất nước. Còn Dực Công là người văn võ toàn tài, có công giúp Lý Phật Tử khôi phục nhà Tiền Lý. Sau khi hóa, xét công lao to lớn, các ngài được ban sắc chỉ phong là “Trung đẳng thần”, “Phúc thần” và giao cho làng Hương Quất lập miếu thờ phụng, hương hỏa muôn đời.
Kiến trúc cảnh quan
Đền Hương Quất được xây dựng trên thế đất cao thoáng tại làng Hương Quất. Toàn bộ diện tích khu đền rộng khoảng 1140m2, mặt tiền nhìn về hướng Tây Nam.
Hiện tại, kiến trúc của đền mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn với kết cấu chữ Tam gồm Tiền Tế, Trung Từ và Hậu Cung. Các hạng mục tương đối đồng bộ, nét chạm khắc mang đậm dấu ấn kiến trúc, mỹ thuật thời Nguyễn.
Toà Tiền Tế 5 gian 2 chái kết cấu vì kèo theo kiểu chồng rường giá chiêng – một kiểu kết cấu gỗ cổ điển tạo sự vững chãi và thanh thoát. Toàn bộ cột cái cột quân đều làm bằng gỗ lim già. Trên mái là ngói ta lợp kiểu âm dương biểu tượng sự hài hoà giữa trời đất âm dương tạo dáng mái uyển chuyển, cong vút. Gian chính giữa treo đại tự “Thánh cung vạn tuế”, hai bên là các câu đối ca ngợi công đức của thần linh.
Trung Từ là tòa nhà nối tiếp giữa Tiền Tế và Hậu Cung, gồm 5 gian là nơi đặt ban thờ ngũ vị đại vương.
Hậu Cung gồm 3 gian, giữa khám thờ và bài vị của Ngũ vị đại vương.
Trong đền, còn lưu giữ hệ thống cấu kiện gỗ như kèo, xà nách, đầu dư và các bức cốn,… được chạm khắc gỗ công phu với đề tài tứ linh (long, ly, quy, phượng), tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai). Đặc biệt, cửa võng ở Trung Từ và Hậu Cung là những tác phẩm chạm khắc đặc sắc với kỹ thuật chạm lộng, chạm bong kênh nhiều lớp tạo hiệu ứng thị giác đặc biệt, mang vẻ đẹp trầm mặc, cổ kính.
Hiện vật
Đền Hương Quất còn lưu giữ được nhiều hiện vật có giá trị như: 10 bộ kiệu bát cống, 4 kiệu long đình, 5 cỗ ngai, 2 hạc thờ thời Lê, 1 chuông đồng đúc năm thứ ba mươi tư niên hiệu Tự Đức (1881), hệ thống câu đối lòng máng có niên đại từ thời Nguyễn,… được bài trí theo quy chuẩn, có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu mỹ thuật, nghệ thuật đương thời. Trong đó, 10 cỗ kiệu cổ có niên đại gần 200 năm mà hiếm nơi nào còn lưu giữ được. Các cỗ kiệu được điêu khắc tinh xảo, sơn son thếp vàng với hình rồng là chủ đạo, thể hiện sự tài hoa của người thợ xưa. Theo truyền ngôn, những cỗ kiệu này do 18 dòng họ trong làng góp công làm nên, dịp mở hội mới được mang ra rước.
Lễ hội
Lễ hội tại di tích diễn ra từ ngày 19 đến ngày 21 tháng 9 âm lịch để tưởng nhớ đến công lao khai điền, lập đất của ngũ vị Đại Vương đồng thời cũng mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, nhân dân làm ăn thịnh vượng. Chính hội là ngày 20 tháng 9. Theo lệ cũ, cứ 3 năm tổ chức một lần, vào các năm Dần, Thân, Tỵ, Hợi.
Lễ hội diễn ra với hai phần chính là phần lễ và phần hội. Trong phần lễ, bên cạnh việc tế lễ, dâng hương… thì hoạt động đặc sắc nhất là nghi thức rước kiệu đi vòng quanh làng trong ngày chính hội như một cách thức rước các thánh đi vân du, thăm nom cuộc sống của dân làng. Trong phần hội, làng tổ chức giao lưu văn nghệ, hát chèo và một số trò chơi dân gian đặc sắc như cờ người, kéo co, bắt vịt, đá bóng,…
Xếp hạng
Năm 1989, đền Hương Quất được Bộ Văn hóa xếp hạng là di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia.
Tài liệu tham khảo
- Đỗ Chuẩn, “Đặc sắc nghi thức rước 10 cỗ kiệu cổ trong lễ hội đền Hương Quất”, báo Hưng Yên online, ngày 9/11/2025.
- “Đền Hương Quất”, Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng yên, đăng trên website banquanlyditichhy.vn ngày 13/3/2022.
- Phim tư liệu về đền Hương Quất, Không gian văn hoá Hưng Yên, đăng ngày 16/6/2025.
