Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Ông Hoàng Mười, tên chữ là Mỏ Hạc Linh Từ, tọa lạc tại làng Xuân Am, xã Hưng Thịnh, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An (nay thuộc xã Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An). Di tích nằm trong vùng hạ lưu sông Lam, gần cầu Bến Thủy II và tuyến đường tránh thành phố Vinh trước đây. Đây là khu vực có cảnh quan thiên nhiên đặc trưng của vùng đất xứ Nghệ, nơi những dòng sông uốn lượn tạo nên không gian sông nước rộng mở, gắn với đời sống cư dân địa phương.
Tên gọi Mỏ Hạc Linh Từ gắn với thế đất nơi xây dựng ngôi đền. Theo cách lý giải của địa phương, những dòng sông uốn lượn quanh vùng đất Xuân Am tạo thành hình dáng giống mỏ của một con hạc lớn. Trước mặt đền là dòng sông Lam, bao quanh khu vực đền là dòng sông Cồn Mộc, phía xa bên kia sông là núi Dũng Quyết và khu vực Phượng Hoàng Trung Đô, nơi gắn với nhiều dấu tích lịch sử của vùng đất Nghệ An. Sự kết hợp giữa sông nước và núi non tạo nên cảnh quan được dân gian xem là có thế đất đẹp, góp phần hình thành không gian tín ngưỡng đặc trưng của di tích.
Đền nằm trong vùng cảnh quan hạ lưu sông Lam, có mối liên hệ với các địa điểm lịch sử, văn hóa ở khu vực núi Quyết và vùng phụ cận. Không gian thiên nhiên rộng mở cùng những công trình kiến trúc thờ tự đã tạo nên một địa điểm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của nhân dân. Trong hệ thống các di tích thờ Mẫu Tứ phủ tại Nghệ An, đền Ông Hoàng Mười được biết đến là một trong những nơi thờ chính của Quan Hoàng Mười, thu hút người dân địa phương và khách hành hương từ nhiều vùng miền.
Nhân vật và lịch sử
Quan Hoàng Mười trong tín ngưỡng dân gian
Quan Hoàng Mười, còn gọi là Ông Mười Nghệ An, là một vị thánh thuộc hàng các Quan Hoàng trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ của người Việt. Theo truyền thuyết dân gian, Ngài là con của Vua cha Bát Hải Động Đình, một vị thần linh có quyền năng trong thế giới thần tiên. Vâng lệnh Vua cha, Quan Hoàng Mười giáng trần để giúp dân, cứu đời và được giao trọng trách trấn giữ vùng đất Nghệ An về mặt tâm linh. Trong tín ngưỡng dân gian xứ Nghệ, Ngài được tôn kính là vị thần có khả năng che chở, phù hộ cho nhân dân, đặc biệt gắn với những ước nguyện về công danh, học hành, sự nghiệp và cuộc sống bình an.
Theo các truyền thuyết được lưu truyền tại địa phương, Quan Hoàng Mười là người văn võ song toàn, có tài cai trị và có công góp phần ổn định đời sống nhân dân. Ngài được ca ngợi là người luôn quan tâm đến những người nghèo khó, giúp đỡ dân chúng và đem lại cuộc sống yên ổn cho cộng đồng. Những câu chuyện dân gian còn gắn hình tượng Quan Hoàng Mười với các nhân vật có thật trong lịch sử Việt Nam, đặc biệt là những vị tướng tài từng có công trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Sự kết hợp giữa yếu tố lịch sử và truyền thuyết đã góp phần hình thành hình tượng Quan Hoàng Mười vừa mang phẩm chất của một vị tướng, vừa có quyền năng của một vị thần trong đời sống tín ngưỡng.
Một trong những truyền tích được lưu truyền tại đền kể rằng, sau khi bị trọng thương trong chiến trận, Quan Hoàng Mười đã phi ngựa trở về quê nhà rồi qua đời. Khi dân làng chưa kịp mai táng, đất tự nhiên đùn lên bao quanh thi hài Ngài, hình thành một ngôi mộ. Nhân dân thương tiếc và biết ơn công đức của Ngài đã lập đền thờ bên cạnh nơi an táng để tưởng niệm, phụng thờ. Câu chuyện mang đậm màu sắc huyền thoại, phản ánh sự tôn kính của cộng đồng đối với nhân vật được xem là có công với dân, với nước.
Trong các tư liệu lưu truyền về Quan Hoàng Mười còn có những danh hiệu, chức tước được gắn với Ngài như: “Khâm Sai Tiết Chế Nghệ An, Quảng Nam, Thuận Hóa Đẳng Xứ, Kiêm Thủy Bộ Chư Dinh, Bình Chương Quân Quốc Trọng Sự, Thái Úy, Vị Quốc Công”. Những danh hiệu này được nhắc đến trong truyền thống thờ phụng, góp phần thể hiện hình tượng một vị quan có quyền uy, tài năng và công lao trong việc bảo vệ, cai quản đất nước. Tuy nhiên, các danh hiệu và câu chuyện về thân thế Quan Hoàng Mười cần được xem xét trong bối cảnh thần tích, truyền thuyết và tín ngưỡng dân gian, không hoàn toàn đồng nhất với tiểu sử của một nhân vật lịch sử đã được xác định.
Hệ thống nhân vật được phụng thờ
Đền Ông Hoàng Mười là nơi thờ chính Quan Hoàng Mười, đồng thời phối thờ nhiều vị phúc thần và các vị thánh thuộc hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ. Theo tư liệu địa phương, những nhân vật được thờ tại đền còn có Lê Khôi, Quận công Trịnh Trung và Song Đồng Ngọc Nữ. Trong đó, Lê Khôi là nhân vật lịch sử có công trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, còn Quận công Trịnh Trung được nhắc đến trong hệ thống các nhân vật thờ phụng tại di tích. Việc phối thờ các nhân vật này phản ánh sự kết hợp giữa truyền thống tưởng nhớ người có công với đất nước và tín ngưỡng dân gian của cư dân xứ Nghệ.
Bên cạnh đó, đền còn thờ các vị thần linh thuộc hệ thống thờ Mẫu Tứ phủ, với Thánh Mẫu Liễu Hạnh giữ vị trí quan trọng. Hệ thống thần điện được bài trí với các vị như Ngọc Hoàng Thượng Đế, Tam tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị Vương Quan, Tứ phủ Chầu Bà, các Quan Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu cùng những vị thần linh khác trong tín ngưỡng dân gian. Sự hiện diện của hệ thống thờ tự phong phú này thể hiện đặc điểm của đền Ông Hoàng Mười như một trung tâm thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, nơi nhiều lớp tín ngưỡng được kết hợp và duy trì qua các thế hệ.
Lịch sử hình thành và trùng tu
Theo truyền thống và các tư liệu giới thiệu di tích, đền Ông Hoàng Mười được xây dựng vào năm 1634, dưới thời Hậu Lê, tại làng Xuân Am, vùng đất ven sông Lam thuộc huyện Hưng Nguyên. Ban đầu, ngôi đền được lập để thờ phụng những vị phúc thần gắn với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng địa phương, trong đó Quan Hoàng Mười là nhân vật được tôn kính đặc biệt. Qua thời gian, đền trở thành địa điểm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cư dân vùng hạ lưu sông Lam và những người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ.
Trải qua nhiều biến động lịch sử, chiến tranh và tác động của thời gian, các công trình kiến trúc của đền từng bị hư hỏng, xuống cấp và có giai đoạn bị phá hủy. Đến năm 1995, chính quyền và nhân dân địa phương đã tiến hành phục dựng di tích, từng bước khôi phục không gian thờ tự theo quy mô kiến trúc truyền thống. Các hạng mục như tam quan, tắc môn, đài trung thiên, lầu cô, lầu cậu cùng hệ thống Hạ điện, Trung điện và Thượng điện được xây dựng, hoàn thiện trong quá trình phục hồi. Từ đó, đền tiếp tục được đầu tư tu bổ, tôn tạo và mở rộng các công trình phục vụ nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân.
Việc phục dựng đền năm 1995 không chỉ có ý nghĩa khôi phục một công trình kiến trúc thờ tự mà còn đánh dấu sự phục hồi mạnh mẽ của các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng truyền thống tại địa phương. Cùng với việc tu bổ di tích, lễ hội đền Ông Hoàng Mười được tổ chức trở lại, thu hút ngày càng đông đảo người dân và khách hành hương. Đến nay, ngôi đền đã trở thành một địa điểm văn hóa, tín ngưỡng nổi bật của tỉnh Nghệ An, đồng thời là nơi lưu giữ nhiều tài liệu và hiện vật có giá trị liên quan đến lịch sử, tín ngưỡng của vùng đất Hưng Nguyên.
Kiến trúc cảnh quan
Tổng thể không gian và bố cục kiến trúc
Đền Ông Hoàng Mười được xây dựng trên khuôn viên rộng hơn 1 ha, thuộc vùng đất Xuân Am ven sông Lam. Tổng thể di tích có quy mô tương đối lớn, gồm nhiều hạng mục kiến trúc thờ tự và các công trình phục vụ sinh hoạt tín ngưỡng. Những hạng mục chính của đền gồm tam quan, tắc môn, đài trung thiên, lầu cô, lầu cậu, các tòa Hạ điện, Trung điện, Thượng điện và khu vực miếu mộ. Qua quá trình phục dựng, hệ thống tả vu, hữu vu cùng các công trình phụ trợ cũng được hoàn thiện, tạo nên một quần thể kiến trúc có không gian thờ tự tương đối đầy đủ và bề thế.
Khu đền chính được tổ chức thành ba tòa điện gồm Hạ điện, Trung điện và Thượng điện, tạo nên sự phân chia các không gian thờ phụng trong tổng thể di tích. Các hạng mục được xây dựng theo phong cách kiến trúc đền miếu truyền thống, mang những đặc điểm của nghệ thuật kiến trúc thời Nguyễn. Vật liệu sử dụng trong quá trình phục dựng chủ yếu là gỗ, với hệ thống cấu kiện và những chi tiết trang trí được gia công, chạm khắc công phu. Những hình tượng truyền thống như long, lân, quy, phụng xuất hiện trong hệ thống trang trí, góp phần tạo nên vẻ trang nghiêm của công trình thờ tự.
Về tổng thể, kiến trúc đền Ông Hoàng Mười phản ánh sự kết hợp giữa không gian thờ chính và những hạng mục phụ trợ trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ. Các tòa điện là nơi bài trí hệ thống thờ tự, trong khi tam quan, tắc môn, đài trung thiên, lầu cô, lầu cậu và khu vực miếu mộ tạo thành những không gian riêng phục vụ hoạt động dâng hương, hành lễ. Sự hiện diện của nhiều công trình có chức năng khác nhau cho thấy quy mô và tính chất phong phú của hoạt động tín ngưỡng tại di tích. Tuy nhiên, do phần lớn kiến trúc hiện nay đã được phục dựng từ năm 1995 và tu bổ trong các giai đoạn sau, cần phân biệt niên đại hình thành ngôi đền với niên đại xây dựng các công trình đang tồn tại.
Tam quan và không gian dẫn vào đền
Tam quan là một trong những hạng mục kiến trúc quan trọng của quần thể đền Ông Hoàng Mười, giữ vai trò tạo lối tiếp cận và xác lập ranh giới giữa không gian bên ngoài với khu vực thờ tự. Công trình nằm trong hệ thống kiến trúc được phục dựng theo quy mô truyền thống từ năm 1995, góp phần tạo nên diện mạo trang nghiêm của di tích. Trong bố cục tổng thể, tam quan là thành phần kiến trúc mở đầu, kết nối khuôn viên đền với không gian cảnh quan và các tuyến đường phục vụ người dân, khách hành hương.
Cùng với tam quan, khu vực lối vào đền còn có công trình tắc môn, một hạng mục thuộc hệ thống kiến trúc truyền thống của di tích. Sự kết hợp giữa các công trình ở khu vực phía trước và hệ thống điện thờ phía trong góp phần tạo nên sự phân định giữa không gian tiếp cận, không gian hành lễ và khu vực thờ chính. Đây là đặc điểm quan trọng trong tổ chức mặt bằng của một quần thể đền miếu, nơi việc di chuyển và thực hiện các nghi lễ gắn với những không gian kiến trúc có chức năng riêng.
Đài trung thiên
Đài trung thiên là một hạng mục kiến trúc thuộc quần thể đền Ông Hoàng Mười, nằm trong hệ thống các công trình được phục dựng sau năm 1995. Công trình góp phần hoàn thiện không gian thực hành tín ngưỡng của ngôi đền, bên cạnh tam quan, các điện thờ và những hạng mục phụ trợ. Theo danh mục kiến trúc được ghi nhận, đài trung thiên là một thành phần riêng của tổng thể di tích, thể hiện tính đa dạng trong việc tổ chức các không gian thờ tự.
Sự hiện diện của đài trung thiên cùng với các công trình thờ chính cho thấy quá trình phục dựng đền Ông Hoàng Mười không chỉ tập trung vào ba tòa điện mà còn chú trọng hoàn thiện hệ thống hạng mục phục vụ nghi lễ.
Hạ điện
Hạ điện là một trong ba tòa điện chính của đền Ông Hoàng Mười, cùng với Trung điện và Thượng điện tạo thành hệ thống kiến trúc trung tâm của di tích. Công trình được xây dựng theo phong cách kiến trúc đền chùa truyền thống, mang những đường nét nghệ thuật gắn với thời Nguyễn. Trong tổng thể kiến trúc được phục dựng, Hạ điện là một thành phần quan trọng của khu vực thờ tự, phục vụ việc dâng hương, hành lễ và thực hành tín ngưỡng của nhân dân.
Hệ thống kiến trúc của các tòa điện tại đền sử dụng vật liệu gỗ, với những chi tiết trang trí được chạm trổ công phu. Những đề tài như long, lân, quy, phụng góp phần làm nổi bật giá trị nghệ thuật của không gian thờ tự, đồng thời tạo nên diện mạo cổ kính, trang nghiêm. Việc sử dụng các họa tiết truyền thống thể hiện sự kế thừa những hình thức trang trí quen thuộc trong kiến trúc đền miếu Việt Nam.
Trung điện
Trung điện là tòa điện thuộc hệ thống kiến trúc trung tâm của đền Ông Hoàng Mười, nằm trong tổng thể ba tòa Hạ điện, Trung điện và Thượng điện. Đây là một trong những không gian thờ tự được xây dựng, hoàn thiện trong quá trình phục dựng ngôi đền từ năm 1995. Việc bố trí Trung điện thành một hạng mục riêng cho thấy sự phân chia không gian thờ phụng theo hệ thống điện thờ truyền thống, phù hợp với tính chất đa dạng của những đối tượng được phụng thờ tại di tích.
Về nghệ thuật kiến trúc, Trung điện là một bộ phận trong tổng thể công trình mang phong cách thời Nguyễn, với hệ thống kết cấu gỗ và những chi tiết trang trí truyền thống. Không gian này góp phần liên kết các hạng mục của khu đền chính, tạo thành một chỉnh thể kiến trúc phục vụ hoạt động tín ngưỡng.
Thượng điện
Thượng điện là một trong ba hạng mục kiến trúc chính của đền Ông Hoàng Mười, thuộc khu vực trung tâm của quần thể di tích. Trong hệ thống kiến trúc đền miếu truyền thống, Thượng điện thường là không gian thờ tự quan trọng, có tính chất trang nghiêm. Tại đền Ông Hoàng Mười, công trình nằm trong hệ thống điện thờ được phục dựng và hoàn thiện từ năm 1995, gắn với hoạt động phụng thờ các vị thần linh trong tín ngưỡng địa phương.
Về kiến trúc nghệ thuật, Thượng điện thuộc tổng thể công trình mang phong cách kiến trúc thời Nguyễn, sử dụng vật liệu gỗ cùng các hình thức trang trí truyền thống.
Lầu cô, lầu cậu và hệ thống công trình phụ trợ
Lầu cô và lầu cậu là hai hạng mục thuộc quần thể kiến trúc đền Ông Hoàng Mười, gắn với hệ thống thờ phụng các vị Thánh Cô, Thánh Cậu trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ. Hai công trình được ghi nhận trong danh mục các hạng mục xây dựng, phục dựng của di tích từ năm 1995. Sự hiện diện của lầu cô và lầu cậu cho thấy đặc điểm riêng của ngôi đền trong hệ thống các công trình thờ Mẫu, nơi nhiều vị thần linh được phụng thờ trong những không gian có chức năng khác nhau.
Bên cạnh hệ thống các điện chính và lầu cô, lầu cậu, quần thể di tích còn có các hạng mục tả vu, hữu vu. Đây là những thành phần bổ sung cho không gian kiến trúc tổng thể, góp phần hoàn thiện khu vực phục vụ sinh hoạt tín ngưỡng.
Khu vực miếu mộ
Khu vực miếu mộ là một thành phần quan trọng trong tổng thể đền Ông Hoàng Mười, gắn với truyền thuyết về sự hóa thân của vị thần được phụng thờ. Theo lời kể dân gian, sau khi Quan Hoàng Mười bị trọng thương và qua đời, đất đã tự đùn lên bao quanh thi hài Ngài, hình thành ngôi mộ. Nhân dân sau đó lập đền thờ bên cạnh nơi an táng để tưởng nhớ công lao của vị thần mà họ tôn kính. Sự tích này đã tạo nên mối liên hệ giữa không gian thờ tự và địa điểm được truyền tụng là nơi an nghỉ của Quan Hoàng Mười.
Trong quá trình phục dựng và tu bổ di tích, khu vực miếu mộ được bảo tồn như một thành phần của quần thể kiến trúc. Việc duy trì không gian này có ý nghĩa đối với truyền thống thờ phụng tại địa phương, bởi đây là địa điểm gắn trực tiếp với truyền thuyết về nhân vật được thờ. Cùng với các tòa điện và những công trình phụ trợ, khu vực miếu mộ góp phần tạo nên đặc điểm của đền Ông Hoàng Mười như một không gian lưu giữ những truyền tích, ký ức và niềm tin dân gian.
Nghệ thuật trang trí kiến trúc
Nghệ thuật trang trí là một trong những yếu tố tạo nên giá trị thẩm mỹ của đền Ông Hoàng Mười. Những công trình được phục dựng sử dụng chủ yếu vật liệu gỗ, với các chi tiết chạm khắc công phu, mang những đặc điểm của phong cách kiến trúc đền chùa thời Nguyễn. Các họa tiết trang trí nổi bật gồm long, lân, quy, phụng, tức bốn linh vật quen thuộc trong nghệ thuật truyền thống Việt Nam. Hệ thống hình tượng này được sử dụng nhằm tạo nên vẻ trang nghiêm, đồng thời phản ánh quan niệm thẩm mỹ và biểu tượng văn hóa trong không gian thờ tự.
Hình tượng rồng, lân, rùa và phượng có vị trí quan trọng trong nghệ thuật kiến trúc truyền thống, thường gắn với những quan niệm về sự cao quý, tốt lành và bền vững. Tại đền Ông Hoàng Mười, các đề tài tứ linh được chạm khắc trên những bộ phận kiến trúc bằng gỗ, góp phần tạo nên diện mạo trang trí phong phú cho công trình. Những chi tiết này thể hiện sự kế thừa kỹ thuật chạm khắc dân gian và những hình thức nghệ thuật truyền thống trong quá trình phục dựng di tích.
Giá trị nghệ thuật của ngôi đền còn thể hiện ở việc kết hợp các cấu kiện kiến trúc bằng gỗ với những mảng trang trí mang tính biểu tượng. Hệ thống chạm khắc góp phần làm nổi bật tính chất trang trọng của không gian thờ tự và phản ánh tay nghề của những người thợ tham gia xây dựng, tu bổ. Tuy nhiên, do các công trình hiện nay phần lớn được phục dựng trong thời kỳ hiện đại, những mảng chạm cần được đánh giá theo niên đại thực tế, không thể mặc nhiên xem toàn bộ là sản phẩm nguyên gốc của thế kỷ XVII hoặc thời Nguyễn.
Cảnh quan thiên nhiên và không gian sông nước
Cảnh quan thiên nhiên là một trong những yếu tố nổi bật góp phần tạo nên giá trị riêng của đền Ông Hoàng Mười. Ngôi đền nằm trong vùng hạ lưu sông Lam, nơi có địa hình tương đối bằng phẳng, được bao quanh bởi hệ thống sông nước uốn lượn. Phía trước là dòng sông Lam, trong khi sông Cồn Mộc chảy quanh khu vực đền, tạo nên không gian gắn bó mật thiết với môi trường tự nhiên của cư dân địa phương. Những dòng sông này không chỉ góp phần tạo nên cảnh sắc mà còn là cơ sở hình thành cách lý giải dân gian về thế đất Mỏ Hạc.
Phía xa, bên kia sông Cồn Mộc là núi Dũng Quyết và khu vực Phượng Hoàng Trung Đô, gắn với những dấu tích lịch sử của vùng đất Nghệ An. Sự hiện diện của núi non bên cạnh hệ thống sông nước tạo nên không gian cảnh quan hài hòa giữa những yếu tố tự nhiên và công trình kiến trúc thờ tự. Trong tâm thức dân gian, cảnh quan này được xem là vùng đất có địa thế đẹp, góp phần làm tăng thêm ý nghĩa linh thiêng của ngôi đền.
Đặc điểm cảnh quan của đền Ông Hoàng Mười còn thể hiện ở mối liên hệ giữa không gian thờ tự và hệ thống di tích lịch sử, văn hóa trong vùng. Từ khu vực đền có thể liên hệ với những địa điểm như núi Quyết, Phượng Hoàng Trung Đô và đền thờ vua Quang Trung, tạo nên sự kết nối giữa các địa danh có giá trị lịch sử, văn hóa ở khu vực hạ lưu sông Lam. Chính sự kết hợp giữa cảnh quan sông nước, núi non và công trình tín ngưỡng đã tạo nên sức hấp dẫn của đền Ông Hoàng Mười đối với nhân dân và khách hành hương.
Nhìn tổng thể, giá trị kiến trúc cảnh quan của đền Ông Hoàng Mười được hình thành từ sự kết hợp giữa quần thể công trình thờ tự có quy mô bề thế và không gian thiên nhiên vùng hạ lưu sông Lam. Hệ thống tam quan, tắc môn, đài trung thiên, các điện thờ, lầu cô, lầu cậu và khu vực miếu mộ tạo nên không gian tín ngưỡng có nhiều thành phần kiến trúc. Cùng với đó, những chi tiết chạm khắc truyền thống và cảnh quan núi sông xung quanh góp phần làm nổi bật giá trị văn hóa, nghệ thuật và tín ngưỡng của di tích.
Hiện vật
Đền Ông Hoàng Mười hiện lưu giữ nhiều tài liệu, hiện vật và đồ thờ tự có giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Trong đó, nổi bật là hệ thống 21 đạo sắc phong, bản thần tích bằng chữ Hán, hệ thống tượng pháp cùng những đồ tế khí phục vụ hoạt động thờ phụng. Các hiện vật này không chỉ phản ánh truyền thống tín ngưỡng tại di tích mà còn là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử hình thành, quá trình thờ tự và những lớp văn hóa dân gian gắn với Quan Hoàng Mười. Việc bảo tồn hệ thống hiện vật góp phần duy trì tính liên tục của hoạt động tín ngưỡng, đặc biệt trong bối cảnh ngôi đền từng trải qua những giai đoạn bị hư hại và phục dựng.
Một trong những nhóm tư liệu có giá trị nổi bật tại đền Ông Hoàng Mười là hệ thống 21 đạo sắc phong được lưu giữ tại di tích. Sắc phong là loại văn bản do triều đình ban hành, có ý nghĩa trong việc ghi nhận, tôn phong các vị thần được phụng thờ tại những cơ sở tín ngưỡng truyền thống. Đối với đền Ông Hoàng Mười, hệ thống sắc phong là nguồn tư liệu quan trọng góp phần tìm hiểu lịch sử thờ tự và sự ghi nhận của các triều đại đối với các nhân vật được nhân dân địa phương tôn kính.
Sự tồn tại của 21 đạo sắc phong còn có giá trị đối với việc nghiên cứu văn bản Hán Nôm, chế độ phong thần và đời sống tín ngưỡng của cư dân vùng Hưng Nguyên. Thông qua việc khảo sát niên đại, nội dung, mỹ tự và đối tượng được sắc phong, có thể làm rõ hơn những giai đoạn phát triển của ngôi đền cũng như sự thay đổi trong hệ thống thờ phụng.
Bản thần tích bằng chữ Hán được lưu giữ tại đền là một nguồn tư liệu quan trọng liên quan đến những câu chuyện về thân thế, sự nghiệp và công đức của các nhân vật được phụng thờ. Thần tích thuộc hệ thống văn bản truyền thống, thường ghi chép lai lịch, công trạng, sự hiển linh và quá trình hình thành tín ngưỡng thờ các vị thần trong cộng đồng. Đối với đền Ông Hoàng Mười, bản thần tích góp phần bảo lưu những truyền thuyết dân gian về Quan Hoàng Mười và truyền thống thờ phụng tại vùng đất Xuân Am.
Bên cạnh sắc phong và thần tích, đền Ông Hoàng Mười còn lưu giữ hệ thống tượng pháp có giá trị về lịch sử và thẩm mỹ. Các tượng thờ là một bộ phận quan trọng trong không gian tín ngưỡng, gắn với việc phụng thờ Quan Hoàng Mười cùng các vị thần linh thuộc hệ thống thờ Mẫu Tứ phủ. Việc bài trí tượng pháp góp phần thể hiện đặc điểm của hệ thống thần điện và đáp ứng nhu cầu thực hành các nghi lễ truyền thống tại di tích.
Ngoài hệ thống tượng pháp, đền còn bảo lưu nhiều đồ thờ và đồ tế khí phục vụ hoạt động dâng hương, tế lễ. Những hiện vật này góp phần hoàn chỉnh không gian thờ tự và thể hiện các tập tục, nghi thức được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Cùng với hệ thống tài liệu Hán Nôm, các hiện vật thờ tự là bộ phận quan trọng cấu thành giá trị văn hóa của đền Ông Hoàng Mười, đồng thời phản ánh sự tiếp nối giữa những truyền thống tín ngưỡng dân gian với hoạt động thực hành tại di tích hiện nay.
Lễ hội
Lễ hội đền Ông Hoàng Mười là một trong những hoạt động văn hóa, tín ngưỡng truyền thống quan trọng của cộng đồng cư dân vùng Hưng Nguyên, được tổ chức nhằm tưởng nhớ công đức của Quan Hoàng Mười và các vị thần linh được phụng thờ tại đền. Theo lời kể của các bậc cao niên địa phương, trước đây lễ hội thường được tổ chức vào ngày 15 tháng Ba âm lịch hằng năm. Từ năm 1995, sau khi ngôi đền được phục dựng, lễ hội chính được chuyển sang ngày 9 và 10 tháng Mười âm lịch, gắn với ngày hóa của Quan Hoàng Mười. Trong khi đó, dịp Rằm tháng Ba vẫn được duy trì với những hoạt động dâng hương và tế lễ có quy mô nhỏ hơn.
Thời điểm tổ chức lễ hội tháng Mười âm lịch còn trùng với dịp Tết cơm mới, thường gọi là Tết Trùng thập hoặc Tết Hạ nguyên trong tín ngưỡng dân gian. Đây là dịp người dân bày tỏ lòng biết ơn đối với thần linh, tổ tiên và cầu mong những điều tốt đẹp trong cuộc sống. Đối với cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, ngày lễ còn có ý nghĩa đặc biệt trong việc tưởng nhớ Quan Hoàng Mười, vị thánh được tôn kính với hình tượng văn võ song toàn, có công giúp dân, phù đời. Vì vậy, lễ hội không chỉ thu hút nhân dân địa phương mà còn có đông đảo người thực hành tín ngưỡng và khách hành hương từ nhiều tỉnh, thành phố tham dự.
Trong những ngày lễ hội, tại đền diễn ra các nghi thức dâng hương, tế lễ và những hoạt động văn hóa gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ. Các nghi lễ truyền thống được cộng đồng nghiên cứu, phục dựng và duy trì sau khi ngôi đền được khôi phục năm 1995. Bên cạnh hoạt động thờ cúng, lễ hội còn gắn với các hình thức thực hành tín ngưỡng như hầu đồng và hát chầu văn, góp phần thể hiện đặc điểm văn hóa tâm linh của di tích. Trong đó, Quan Hoàng Mười là nhân vật trung tâm được nhân dân tưởng nhớ, tôn vinh và gửi gắm những ước nguyện về cuộc sống bình an, may mắn, công danh và sự nghiệp.
Lễ hội đền Ông Hoàng Mười còn là dịp để cộng đồng cư dân địa phương cùng tham gia tổ chức, chuẩn bị lễ vật và thực hành các nghi thức truyền thống. Qua đó, những phong tục, tri thức dân gian và hình thức sinh hoạt tín ngưỡng được duy trì, trao truyền giữa các thế hệ. Hoạt động lễ hội góp phần củng cố sự gắn bó trong cộng đồng, đồng thời tạo điều kiện để người dân và du khách tìm hiểu những giá trị văn hóa đặc trưng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại Nghệ An.
Ngày 27 tháng 8 năm 2019, Lễ hội đền Ông Hoàng Mười được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2970/QĐ-BVHTTDL. Việc ghi danh khẳng định những giá trị tiêu biểu của lễ hội trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng và tạo cơ sở để tiếp tục bảo vệ, thực hành và trao truyền các nghi lễ truyền thống.
Xếp hạng
Ngày 11 tháng 11 năm 2002, đền Ông Hoàng Mười được Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 4125/QĐ-UB. Việc xếp hạng ghi nhận những giá trị của di tích về lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật và tín ngưỡng, đồng thời tạo cơ sở pháp lý cho công tác bảo vệ, tu bổ và phát huy giá trị ngôi đền.
