Tên di sản: Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền Ông Hoàng Mười và nhà thờ họ Nguyễn tại làng Xuân Am, xã Hưng Thịnh, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An.
Thời gian tổ chức: Từ ngày 8 đến ngày 10 tháng Mười âm lịch hằng năm; ngày 10 tháng Mười là chính lễ. Trước năm 1995, lễ hội lớn của làng được tổ chức vào ngày 15 tháng Ba âm lịch.
Đối tượng thờ phụng: Quan Hoàng Mười cùng các vị thần linh được thờ tại đền.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân làng Xuân Am, dòng họ Nguyễn lưu giữ sắc phong, Ban lễ nghi, đội tế, các thanh đồng, cung văn và cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu.
Nghi lễ đặc trưng: Khai quang, mộc dục; rước sắc phong; yết cáo; đại tế; tuyên sắc; lễ tạ và rước sắc hoàn cung. Hoạt động tín ngưỡng nổi bật là nghi lễ hầu đồng Quan Hoàng Mười.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2970/QĐ-BVHTTDL ngày 27/8/2019 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười gắn với ngôi đền được hình thành từ thế kỷ XVII, dưới thời Lê Trung Hưng, và những phong tục thờ phụng được cộng đồng làng Xuân Am duy trì qua nhiều thế hệ. Trong đời sống tín ngưỡng, Quan Hoàng Mười được tôn kính là vị Thánh có công giúp dân, phù đời, gắn với những nhân vật lịch sử từng có nhiều đóng góp cho vùng đất Nghệ An. Bên cạnh các nghi lễ truyền thống của làng, lễ hội còn là dịp hội tụ của đông đảo thanh đồng, cung văn và người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu từ nhiều địa phương. Sự kết hợp giữa sắc phong, nghi lễ tế thần và diễn xướng hầu đồng tạo nên diện mạo riêng của lễ hội trên đất Hưng Nguyên.
Quan Hoàng Mười trong tín ngưỡng thờ Mẫu
Theo quan niệm trong hệ thống Đạo Mẫu, Quan Hoàng Mười là người con thứ mười của Đức Vua cha Bát Hải Động Đình, vốn là thiên quan trên Đế Đình, thần tiên nơi Đào Nguyên. Vâng lệnh Vua cha, Ngài giáng trần để giúp dân, phù đời và được giao trọng trách trấn thủ xứ Nghệ về mặt tâm linh.
Trong điện thần Tứ phủ, Quan Hoàng Mười thuộc hàng các Ông Hoàng và được xem là vị Thánh có khả năng ban lộc về công danh. Hình tượng Ngài thường gắn với phẩm chất văn võ toàn tài, tài năng trị nước, sự hào hoa và lòng thương dân. Vì vậy, người dân đến đền không chỉ để tưởng nhớ công đức mà còn gửi gắm những nguyện cầu về công danh, học hành, sự nghiệp và cuộc sống.
Trong các truyền thuyết lưu hành tại xứ Nghệ, Quan Hoàng Mười còn được đồng nhất hoặc xem là hóa thân của những nhân vật lịch sử như Lý Nhật Quang, Lê Khôi, Nguyễn Xí và Nguyễn Duy Lạc. Đây là những cách lý giải khác nhau trong tín ngưỡng dân gian, thể hiện xu hướng gắn hình tượng vị Thánh với các bậc danh nhân có công với quê hương, đất nước.
Truyền thuyết về Quan Hoàng Mười ở làng Xuân Am
Theo sự tích lưu truyền tại đền, Quan Hoàng Mười có quê ở làng Xuân Am, tổng Yên Đổ, phủ Hưng Nguyên. Ngài được kể là người văn võ toàn tài, có công xây dựng cuộc sống thịnh trị, ổn định đời sống nhân dân và đặc biệt quan tâm đến những người lao động nghèo khó.
Một truyền thuyết khác kể rằng Ngài là vị tướng tài từng lập công trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Trong một trận chiến, Ngài bị thương nặng, phi ngựa trở về quê nhà rồi qua đời. Khi dân làng chưa kịp mai táng, mối đã đùn đất bao quanh thi hài thành một ngôi mộ. Triều đình và nhân dân thương tiếc, lập đền thờ bên cạnh ngôi mộ để tưởng nhớ công lao của Ngài.
Trong truyền thống thờ phụng, Quan Hoàng Mười còn được gắn với những danh hiệu như “Khâm Sai Tiết Chế Nghệ An, Quảng Nam, Thuận Hóa Đẳng Xứ, Kiêm Thủy Bộ Chư Dinh, Bình Chương Quân Quốc Trọng Sự, Thái Úy, Vị Quốc Công”. Những danh hiệu này góp phần hình thành hình tượng một vị quan, vị tướng có uy quyền, tài năng và công đức trong tâm thức dân gian.
Từ lễ Tự điển tháng Ba đến hội chính tháng Mười
Theo bản “Xuân Am thôn tục lệ” hiện lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, việc thờ phụng các vị thần tại đền đã được quy định trong tục lệ và hương ước của làng Xuân Am. Các triều đại phong kiến từng ban sắc phong cho những vị thần được thờ tại đây, đồng thời giao cho cộng đồng địa phương trách nhiệm tiếp tục phụng sự theo lệ cũ.
Trước đây, ngoài các ngày lễ, Tết và ngày rằm hằng tháng, làng Xuân Am tổ chức lễ Tự điển, còn gọi là Tế điển, vào ngày 15 tháng Ba âm lịch. Đây là dịp lễ lớn với đầy đủ các nghi thức rước, yết cáo và đại tế, được cộng đồng duy trì như ngày hội quan trọng của làng.
Từ năm 1995, sau khi đền Ông Hoàng Mười được phục dựng, nhân dân Xuân Am chuyển trọng tâm tổ chức hội chính sang ngày 10 tháng Mười âm lịch, tương truyền là ngày hóa của Quan Hoàng Mười. Thời điểm này trùng với dịp Tết Trùng thập, Tết cơm mới và tiết Hạ nguyên, đồng thời có ý nghĩa đối với cộng đồng thực hành nghi lễ hầu đồng.
Ngày mùng 10 tháng Mười còn được dân gian quan niệm là ngày mang ý nghĩa tròn đầy, viên mãn. Từ đó, lễ hội chính được tổ chức vào dịp này, còn ngày 15 tháng Ba chủ yếu duy trì việc thắp hương và dâng lễ.
Lễ khai quang, mộc dục và chuẩn bị rước sắc
Ngày 8 tháng Mười âm lịch, lễ hội bắt đầu với nghi thức khai quang, mộc dục. Đây là một trong những nghi lễ mở đầu, chuẩn bị không gian thờ tự trước khi diễn ra các hoạt động chính của lễ hội.
Việc tổ chức lễ hội có sự tham gia của Ban lễ nghi, đội tế, cộng đồng làng Xuân Am và đặc biệt là dòng họ Nguyễn, nơi được giao trông coi, lưu giữ sắc phong của đền từ thời phong kiến. Những người trực tiếp tham gia đội hình nghi lễ phải thuộc gia đình không có tang và giữ mình thanh sạch.
Sự chuẩn bị này thể hiện tính trang trọng của lễ hội, đồng thời cho thấy những quy định truyền thống vẫn được cộng đồng coi trọng trong việc tổ chức các nghi thức thờ thần.
Lễ rước sắc từ nhà thờ họ Nguyễn về đền
Một trong những nghi thức đặc sắc nhất của lễ hội là lễ rước sắc phong từ nhà thờ họ Nguyễn về đền Ông Hoàng Mười, diễn ra vào chiều ngày 9 tháng Mười âm lịch.
Theo lệ xưa, sắc phong của đền được giao cho dòng họ Nguyễn trông coi, bảo quản. Mỗi khi làng tổ chức hội, sắc phong được rước từ nhà thờ họ Nguyễn ra đền để thực hiện các nghi lễ; sau khi hội kết thúc lại được rước về nơi lưu giữ. Hiện nhà thờ họ Nguyễn còn lưu giữ 18 sắc phong gốc, trong đó có 15 sắc phong còn nguyên bản.
Trước năm 1975, khi đường giao thông chưa thuận tiện, đoàn rước sắc di chuyển bằng thuyền trên sông Cồn Mộc. Về sau, khi đường bộ được mở rộng, lễ rước chuyển sang thực hiện bằng đường bộ.
Chiều ngày 9, cộng đồng tập trung tại nhà thờ họ Nguyễn với trống, chiêng, cờ, quạt, kiệu bành, kiệu long đình và các lễ vật. Tộc trưởng họ Nguyễn làm lễ xin phép rước sắc về đền để tổ chức lễ hội, sau đó trao sắc phong và lư hương cho Ban lễ nghi đặt lên kiệu long đình.
Đoàn rước khởi hành trong tiếng trống chiêng và đội hình nghi trượng trang nghiêm. Khi về đến đền, kiệu được hạ xuống sân, chủ tế tiếp nhận hộp sắc, đưa vào Thượng điện làm lễ an vị.
Cuộc rước vì thế không chỉ là nghi thức đưa sắc phong từ nơi lưu giữ về nơi thờ tự mà còn thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa dòng họ Nguyễn, cộng đồng làng Xuân Am và việc phụng thờ Quan Hoàng Mười.
Lễ đại tế và nghi thức tuyên sắc
Sáng ngày 10 tháng Mười âm lịch, dân làng tổ chức lễ đại tế, trong đó có nghi thức đặc biệt là tuyên sắc.
Hộp sắc đang được an vị tại Thượng điện được rước xuống Hạ điện. Chủ tế mở hộp, lấy ra hai đạo sắc phong, một đạo thời Lê và một đạo thời Nguyễn, rồi đọc nội dung trước cộng đồng tham dự.
Sau khi tuyên sắc, hai đạo sắc được đặt lại vào hộp và rước trở về vị trí an vị như cũ. Tiếp đó, lễ tế được tiến hành trang trọng, nhân dân cùng du khách thập phương vào đền dâng hương tưởng nhớ công đức Quan Hoàng Mười.
Nghi thức tuyên sắc là một nét riêng đáng chú ý của lễ hội, bởi các sắc phong không chỉ được lưu giữ như hiện vật mà còn được đưa vào thực hành nghi lễ. Qua việc công bố nội dung sắc phong, những ghi nhận của các triều đại đối với các vị thần được thờ tiếp tục hiện diện trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng.
Lễ tạ và rước sắc trở về nhà thờ họ Nguyễn
Buổi tối ngày 10 tháng Mười, dân làng tổ chức lễ tạ Quan Hoàng Mười và các vị thần linh đã phù hộ cho lễ hội diễn ra tốt đẹp.
Sau lễ tạ, sắc phong tiếp tục được rước từ đền về nhà thờ họ Nguyễn. Tại đây, cộng đồng làm lễ báo với thần thánh và tổ tiên rằng việc tổ chức hội đã hoàn tất.
Nếu lễ rước sắc chiều ngày 9 mở đầu cho chuỗi nghi lễ chính thì cuộc rước sắc trở về sau lễ tạ đánh dấu việc khép lại hội làng. Trình tự rước sắc – an vị – tuyên sắc – đại tế – lễ tạ – rước sắc hoàn cung tạo thành một chuỗi nghi lễ hoàn chỉnh, được duy trì trên cơ sở tục lệ truyền thống của làng Xuân Am.
Nghi lễ hầu đồng Quan Hoàng Mười
Bên cạnh các nghi thức tế lễ truyền thống, hầu đồng Quan Hoàng Mười là hoạt động tín ngưỡng nổi bật, thu hút đông đảo người thực hành Đạo Mẫu và du khách thập phương.
Trong hệ thống điện thần Tứ phủ, Quan Hoàng Mười là vị Thánh thường xuyên giáng đồng, với các giá hầu thường xuất hiện sau hàng Quan và hàng Chầu. Ngài được tin là vị Thánh ban lộc công danh, gắn với những mong ước về học hành, thi cử, sự nghiệp và thành đạt.
Theo tư liệu, mỗi năm đền đón khoảng 400–500 nhóm đến thực hành tín ngưỡng, chủ yếu từ các tỉnh phía Bắc và một số địa phương phía Nam. Hoạt động hầu đồng diễn ra thường xuyên, đặc biệt trong khoảng từ tháng Tám đến tháng Mười âm lịch.
Thông qua nghi lễ, các thanh đồng cùng cộng đồng tham dự bày tỏ lòng tôn kính, gửi gắm những ước nguyện và duy trì mối liên hệ tinh thần với vị Thánh được phụng thờ.
Hát chầu văn mang âm hưởng dân ca Nghệ Tĩnh
Một nét riêng của nghi lễ hầu đồng Quan Hoàng Mười tại Nghệ An là sự kết hợp giữa hát chầu văn và âm hưởng dân ca Nghệ Tĩnh.
Trong các giá hầu, cung văn tấu những bài hát ca ngợi công danh, tài năng và phẩm chất của Quan Hoàng Mười. Hình tượng Ngài hiện lên vừa oai hùng, xông pha trận mạc, vừa hào hoa, phong nhã, yêu văn chương và thơ phú.
Qua lời hát, điệu nhạc và phong cách diễn xướng, Quan Hoàng Mười được thể hiện như một vị Thánh mang cốt cách con người xứ Nghệ. Điều này cho thấy sự địa phương hóa trong tín ngưỡng thờ Mẫu, khi hình tượng thần linh được cộng đồng diễn giải bằng những đặc điểm văn hóa và truyền thống của chính quê hương mình.
Nghi lễ hầu đồng vì thế không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn góp phần bảo lưu nghệ thuật hát văn, các lối diễn xướng và những câu chuyện về công đức của Quan Hoàng Mười.
Phần hội và sinh hoạt văn hóa cộng đồng
Cùng với các nghi thức tế lễ và hầu đồng, Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười còn có nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian.
Những hoạt động tiêu biểu gồm đua thuyền, kéo co, đánh cờ người, thả đèn hoa đăng, trưng bày sản phẩm làng nghề truyền thống và các hoạt động thể thao.
Phần hội tạo nên không khí vui tươi, thu hút người dân và du khách cùng tham gia. Đây cũng là dịp để cộng đồng gặp gỡ, giao lưu, duy trì các hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống và giới thiệu những sản phẩm đặc trưng của địa phương.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội phản ánh sự tôn kính của cộng đồng đối với Quan Hoàng Mười, vị Thánh có vị trí quan trọng trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Các nghi thức tế lễ, dâng hương và hầu đồng thể hiện niềm tin của người dân vào sự phù trợ của Ngài đối với công danh, sự nghiệp và cuộc sống.
Giá trị lịch sử – truyền thuyết: Hình tượng Quan Hoàng Mười được dân gian gắn với những nhân vật lịch sử như Lý Nhật Quang, Lê Khôi, Nguyễn Xí và Nguyễn Duy Lạc. Sự kết hợp giữa truyền thuyết thần linh và ký ức về những người có công với quê hương thể hiện cách cộng đồng xứ Nghệ duy trì truyền thống tôn vinh các bậc tiền nhân.
Giá trị của nghi lễ rước sắc: Cuộc rước sắc từ nhà thờ họ Nguyễn về đền và nghi thức tuyên đọc hai đạo sắc thời Lê, thời Nguyễn là những thực hành nổi bật của lễ hội. Việc sắc phong được lưu giữ tại nhà thờ họ, rước ra đền trong ngày hội rồi đưa trở về sau lễ tạ cho thấy mối liên hệ giữa di sản tư liệu, tục lệ dòng họ và tín ngưỡng cộng đồng.
Giá trị nghệ thuật – diễn xướng: Nghi lễ hầu đồng Quan Hoàng Mười góp phần bảo lưu nghệ thuật hát chầu văn, đặc biệt là những lối hát mang âm hưởng dân ca Nghệ Tĩnh. Qua lời văn, âm nhạc và phong cách trình diễn, hình tượng Quan Hoàng Mười được tái hiện với những phẩm chất oai hùng, hào hoa và phong nhã của con người xứ Nghệ.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội có sự tham gia của nhân dân làng Xuân Am, dòng họ Nguyễn, Ban lễ nghi, đội tế, các thanh đồng, cung văn và đông đảo du khách thập phương. Những hoạt động cùng chuẩn bị lễ vật, rước sắc, tế thần và tổ chức phần hội góp phần duy trì sự gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng và mở rộng giao lưu với những địa phương khác.
Giá trị văn hóa vùng: Lễ hội là nơi hội tụ của tín ngưỡng thờ Mẫu, truyền thống thờ phụng người có công, tục lệ làng Xuân Am và nghệ thuật diễn xướng mang bản sắc Nghệ Tĩnh. Việc địa phương hóa hình tượng Quan Hoàng Mười tạo nên nét riêng của lễ hội trong hệ thống những nơi thờ các vị Thánh thuộc điện thần Tứ phủ.
Điểm đặc biệt nhất của Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười nằm ở sự kết hợp giữa nghi lễ rước sắc truyền thống của làng Xuân Am và diễn xướng hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Từ cuộc rước 18 sắc phong được dòng họ Nguyễn lưu giữ, nghi thức tuyên đọc hai đạo sắc thời Lê và thời Nguyễn trong lễ đại tế, đến những giá hầu Quan Hoàng Mười với lời hát chầu văn mang âm hưởng dân ca Nghệ Tĩnh, mỗi hoạt động đều góp phần thể hiện một phương diện trong đời sống thờ phụng vị Thánh trên đất Hưng Nguyên. Đặc biệt, việc sắc phong được rước từ nhà thờ họ Nguyễn về đền rồi trở lại nơi lưu giữ sau lễ tạ đã duy trì mối liên hệ giữa dòng họ, làng xã và không gian thờ tự qua nhiều thế hệ. Lễ hội qua đó vừa tưởng nhớ công đức Quan Hoàng Mười, vừa bảo lưu những thực hành tín ngưỡng và nghệ thuật truyền thống của cộng đồng xứ Nghệ. Với những giá trị tiêu biểu ấy, Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2970/QĐ-BVHTTDL ngày 27/8/2019.
Nguồn ảnh: sưu tầm
