Thân thế
Nguyễn Xí 阮熾 hay Lê Xí 黎熾 sinh năm 1397, trong một gia đình lao động gắn bó lâu đời với nghề nông và nghề làm muối. Ông nội là Nguyễn Hợp, có hai người con trai: con trưởng Nguyễn Khai và con thứ Nguyễn Hội. Vào những năm cuối thế kỷ XIV, Nguyễn Hợp đưa gia đình chuyển đến làng Thượng Xá, huyện Chân Phúc (nay thuộc xã Khánh Hợp, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An). Tại vùng đất mới, ông cùng con trai Nguyễn Hội khai khẩn ruộng đất, lập ấp và phát triển nghề làm muối, từng bước ổn định cuộc sống.
Nguyễn Hội sinh được hai người con trai là Nguyễn Biện và Nguyễn Xí. Cha con Nguyễn Hội thường chở muối đi buôn bán tại vùng Lương Giang, huyện Thiệu Hóa (Thanh Hóa). Nhờ những chuyến buôn này, họ quen biết và dần trở nên thân thiết với Lê Lợi, khi ấy đang làm phụ đạo ở Lam Sơn.
Năm 1405, khi mới chín tuổi, Nguyễn Xí lần đầu được gặp Lê Lợi. Cũng trong năm ấy, cha ông không may bị hổ vồ chết tại quê nhà Thượng Xá. Sau biến cố đau thương này, Nguyễn Xí theo anh trai đến Lam Sơn, làm người hầu cận cho Lê Lợi. Lớn lên trong môi trường ấy, Nguyễn Xí sớm bộc lộ tư chất thông minh, gan dạ và sức vóc hơn người. Nhờ tài năng và lòng trung thành, ông được Lê Lợi hết sức quý trọng, coi như con ruột.
Trong thời gian phục vụ, Nguyễn Xí được giao huấn luyện hơn một trăm con chó săn. Ông dùng tiếng nhạc làm hiệu lệnh, điều khiển đàn chó hành động nhịp nhàng, thống nhất. Khả năng tổ chức, chỉ huy và óc kỷ luật thể hiện qua công việc này khiến Lê Lợi đặc biệt ấn tượng. Nhận thấy Nguyễn Xí có tố chất của một tướng lĩnh quân sự, Lê Lợi đã tin tưởng giao cho ông trọng trách quản lý đội quân Thiết Đột.
Sự nghiệp chính trị
Năm 1418, Lê Lợi xưng Bình Định vương, chính thức phất cờ khởi nghĩa Lam Sơn. Khi ấy, Nguyễn Xí mới 22 tuổi, cùng anh trai là Nguyễn Biện tham gia nghĩa quân ngay từ những ngày đầu đầy gian nan. Ngày 16 tháng Giêng năm đó, một thổ quan người Việt tên Ái dẫn quân Minh theo đường tắt đánh úp phía sau, bắt giữ gia quyến của Lê Lợi cùng nhiều vợ con của quân dân. Trước tình thế hiểm nghèo, nhiều người hoang mang bỏ đi, chỉ còn Nguyễn Xí cùng các tướng Lê Lễ, Lê Náo, Lê Bí và Lê Đạp một lòng trung thành, theo Lê Lợi rút vào ẩn náu tại núi Chí Linh, giữ vững hạt nhân của cuộc khởi nghĩa.
Đến tháng 8 năm 1426, sau khi làm chủ vùng đất từ Thanh Hóa đến Thuận Hóa, Lê Lợi chia quân làm ba cánh tiến ra Bắc. Phạm Văn Xảo, Đỗ Bí, Trịnh Khả và Lý Triện tiến theo hướng Tây Bắc; Lưu Nhân Chú và Bùi Bị tiến ra Đông Bắc; còn Đinh Lễ và Nguyễn Xí được giao trọng trách tiến đánh Đông Quan – căn cứ quân sự lớn nhất của nhà Minh. Trên đường tiến quân, Lý Triện đụng độ đạo quân Minh do Trần Trí chỉ huy kéo ra nghênh chiến và giành thắng lợi. Trước tin viện binh Minh từ Vân Nam sắp kéo sang, Lý Triện sai Phạm Văn Xảo và Trịnh Khả chặn đánh, đồng thời phối hợp cùng Đinh Lễ và Nguyễn Xí dồn sức uy hiếp Đông Quan.
Phạm Văn Xảo đã đánh tan đạo viện binh từ Vân Nam, buộc quân Minh phải rút về cố thủ tại thành Xương Giang. Tuy nhiên, nhà Minh tiếp tục phái Vương Thông và Mã Anh mang đại quân sang cứu viện. Vương Thông hợp binh với lực lượng ở Đông Quan, tạo thành đội quân khoảng mười vạn người, chia làm nhiều cánh do Phương Chính và Mã Kỳ chỉ huy. Nghĩa quân Lam Sơn dưới sự chỉ huy của Lý Triện và Đỗ Bí đã đánh bại Mã Kỳ ở Từ Liêm, rồi tiếp tục tiến công cánh quân của Phương Chính, buộc chúng phải rút về hợp quân với Vương Thông tại Cổ Sở.
Sau đó, Lý Triện chủ động tấn công đại quân Vương Thông nhưng không thành, phải rút về Cao Bộ và cử người cầu viện Nguyễn Xí. Nhận định đúng thời cơ, Nguyễn Xí cùng Đinh Lễ bàn bạc, quyết định lập trận địa phục kích tại Tốt Động – Chúc Động. Bắt được thám tử của Vương Thông, hai ông nắm rõ kế hoạch địch chia quân đánh úp từ hai hướng. Nguyễn Xí và Đinh Lễ tương kế tựu kế, cố ý nhử quân Minh tiến sâu vào khu vực mai phục, đồng thời dùng hiệu pháo giả làm tín hiệu tiến công. Quân Minh lọt trọn vào trận địa, bị đánh tan tác: khoảng năm vạn quân bị tiêu diệt, một vạn bị bắt sống; các tướng Trần Hiệp, Lý Lượng tử trận, Vương Thông phải dẫn tàn quân tháo chạy về cố thủ trong thành Đông Quan. Đây là một trong những chiến thắng vang dội nhất của nghĩa quân Lam Sơn.
Nhận được tin đại thắng, Lê Lợi thân chinh dẫn đại quân tiến ra Bắc, bao vây chặt thành Đông Quan. Nguyễn Xí được giao phối hợp cùng Đinh Lễ vây hãm mặt Nam của thành. Tháng 2 năm 1427, tướng Minh Phương Chính bất ngờ đánh úp Lý Triện ở Từ Liêm, khiến Lý Triện anh dũng hy sinh. Sang tháng 3, Vương Thông mở cuộc phản công lớn vào trại quân Lam Sơn ở Tây Phù Liệt. Nguyễn Xí và Đinh Lễ lập tức dẫn 500 quân Thiết Đột tới ứng cứu, truy kích quân Minh đến My Động. Tuy nhiên, do quân tiếp viện không kịp đến, Vương Thông quay lại phản công dữ dội. Trong trận giao tranh ác liệt, voi chiến của hai tướng sa vào đầm lầy, cả Nguyễn Xí và Đinh Lễ đều bị bắt giải về thành Đông Quan. Đinh Lễ giữ trọn khí tiết, cương quyết không chịu khuất phục và bị giết hại. Riêng Nguyễn Xí, nhân một đêm mưa gió, đã mưu trí lừa quân canh gác, phá ngục trốn thoát, trở về doanh trại Lam Sơn. Gặp lại Nguyễn Xí, Lê Lợi vô cùng xúc động, thốt lên: “Thực là sống lại!”
Sau đó, Nguyễn Xí tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong các chiến dịch cuối cùng. Ông tham gia trận Xương Giang, phối hợp cùng Lê Sát đánh tan đạo viện binh nhà Minh, bắt sống các tướng Hoàng Phúc, Thôi Tụ – những kẻ còn sót lại sau khi Liễu Thăng bị tiêu diệt. Chiến thắng này đã đập tan hoàn toàn ý đồ xâm lược của nhà Minh, đặt dấu chấm hết cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và mở ra thời kỳ độc lập cho Đại Việt.
Trọng thần triều Lê
Năm 1428, sau khi đánh đuổi hoàn toàn quân Minh và lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Lê Thái Tổ, Lê Lợi đã trọng thưởng những công thần có đóng góp to lớn cho sự nghiệp dựng nước. Nguyễn Xí được phong chức Long Hổ tướng quân, ban tước Suy trung bảo chính công thần, đồng thời được hưởng đặc ân khai quốc, ghi nhận công lao đặc biệt của ông trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Đến năm 1429, Nguyễn Xí được xếp thứ năm trong hàng công thần khai quốc, phong tước Huyện hầu và được ban quốc tính, trở thành người trong hoàng tộc về danh nghĩa.
Năm 1433, vua Lê Thái Tổ băng hà. Nguyễn Xí cùng các đại thần Phạm Vấn, Lê Sát và Lê Ngân phò tá Thái tử Lê Nguyên Long lên ngôi, tức Lê Thái Tông, khi đó mới 10 tuổi. Ông giữ vai trò phụ nhiếp chính, trực tiếp tham gia điều hành triều chính và đảm trách việc dạy dỗ, uốn nắn nhà vua lúc còn niên thiếu.
Đến năm 1437, Lê Thái Tông tin cậy giao cho Nguyễn Xí chức Chính sự kiêm Tri từ tụng, một chức vụ trọng yếu trong triều. Năm 1442, sau khi Lê Thái Tông đột ngột qua đời tại trại Vải – sự kiện dẫn đến vụ án Lệ Chi Viên gây chấn động triều đình – Nguyễn Xí lại cùng các đại thần phò Hoàng thái tử Bang Cơ lên ngôi, tức Lê Nhân Tông, khi ấy mới hai tuổi. Ông tiếp tục giữ vai trò phụ chính đại thần, góp phần bảo đảm sự ổn định của triều đình trong giai đoạn đầy biến động. Trong thời gian này, quyền nhiếp chính thuộc về Thái hậu Nguyễn Thị Anh.
Năm 1445, Nguyễn Xí được triều đình giao chỉ huy quân đội tiến đánh Chiêm Thành, song do bị gièm pha, tố cáo, ông bị bãi chức. Tuy nhiên, đến năm 1448, triều đình xét lại và phục hồi chức vị cho ông, sau đó thăng ông lên Thái Bảo, tiếp tục tham gia bàn định và giải quyết các công việc trọng đại của quốc gia.
Tháng 10 năm 1459, Lạng Sơn vương Lê Nghi Dân phát động binh biến, giết Thái hậu Nguyễn Thị Anh và vua Lê Nhân Tông, rồi tự lập làm Hoàng đế. Trước tình thế rối ren, các cuộc chống đối ban đầu đều thất bại. Trong bối cảnh ấy, Nguyễn Xí cùng các đồng minh bí mật tổ chức lực lượng, tiến hành đảo chính, phế truất Lê Nghi Dân. Ngày 6 tháng 6 năm 1460, ông tôn Lê Tư Thành lên ngôi, tức Lê Thánh Tông, mở đầu cho thời kỳ thịnh trị kéo dài 38 năm, được xem là đỉnh cao của nhà Lê sơ.
Với công lao quyết định trong việc ổn định triều cương và lập nên minh quân, Nguyễn Xí được phong chức Khai phủ nghi đồng tam ty, Nhập nội kiểm hiệu Thái phó, cùng nhiều chức danh trọng yếu khác, được ban đất phong lên tới 5.000 mẫu và hưởng nhiều đặc ân hiếm có. Năm 1462, con trai ông là Nguyễn Sư Hồi bị phát giác có hành vi vu cáo các đại thần. Vua Lê Thánh Tông vì nể trọng công lao to lớn của Nguyễn Xí nên không truy cứu trách nhiệm. Trong những năm cuối đời, Nguyễn Xí tiếp tục được gia phong các chức vụ cao nhất trong triều, tiêu biểu là Thái úy, Cương Quốc công, trở thành một trong những công thần trụ cột bậc nhất của triều Lê sơ.
Qua đời
Năm 1465, Nguyễn Xí qua đời ở tuổi 69 và được truy phong làm Thái sư, thụy là Nghĩa Vũ. Hai năm sau, vào năm 1467, vua Lê Thánh Tông cho dựng đền thờ Nguyễn Xí theo chế độ quốc tạo, quốc tế, đồng thời lệnh Trạng nguyên Nguyễn Trực viết văn bia phong thần với danh hiệu: “Thượng đẳng phúc thần, Hiển uy chính nghị anh kiệt Trung trinh đại vương.”
Đến năm Hồng Đức thứ 15 (1484), Nguyễn Xí được truy tặng tước hiệu Cương Quốc công. Cùng năm, vua Lê Thánh Tông ban sắc phong thần với danh hiệu “Thượng đẳng phúc thần, Hiển uy chính nghị anh kiệt trung trinh Đại vương” và cho dựng đền thờ ông tại xã Nghi Hợp, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Năm 1485, Lê Thánh Tông tiếp tục truy phong cho cha của Nguyễn Xí, Nguyễn Hội, tước Thái bảo Đình Quận công, và anh trai ông, Nguyễn Biện, tước Phiêu kỵ Thượng tướng quân, Thái phó.
Vào thời Nguyễn, Nguyễn Xí được các vua triều Nguyễn truy phong danh hiệu “Hiển uy Chính nghị Anh kiệt Trung trinh Đại vương” và được tổ chức tế lễ hàng năm tại Miếu Lịch đại đế vương.
Gia đình
Theo Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn, Nguyễn Xí có 16 con trai và 8 con gái. Các hậu duệ của ông tiếp tục giữ vai trò quan trọng, phò tá nhà Lê Trung Hưng.
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Thai Uy, Cuong Quoc Cong Nguyen Xi (?–1465)
Background
Nguyen Xi (阮熾), also known as Le Xi (黎熾), was born in 1397 into a working family long associated with farming and salt making. His grandfather was Nguyen Hop, who had two sons: the elder Nguyen Khai and the younger Nguyen Hoi. In the late 14th century, Nguyen Hop moved his family to Thuong Xa village, Chan Phuc district (now Khanh Hop commune, Nghi Loc district, Nghe An province). In this new land, he and his son Nguyen Hoi reclaimed fields, established settlements, and developed salt production, gradually stabilizing their livelihood.
Nguyen Hoi had two sons, Nguyen Bien and Nguyen Xi. Father and sons often transported salt for trade to Luong Giang in Thieu Hoa district (Thanh Hoa). Through these trading trips, they came to know Le Loi, who at that time served as an instructor in Lam Son, and gradually formed a close relationship with him.
In 1405, at the age of nine, Nguyen Xi first met Le Loi. In the same year, his father was tragically killed by a tiger at their home village of Thuong Xa. After this calamity, Nguyen Xi followed his elder brother to Lam Son and became an attendant to Le Loi. Growing up in this environment, he soon displayed intelligence, courage, and extraordinary physical strength. Owing to his talent and loyalty, Le Loi held him in great esteem, treating him like his own son.
During his service, Nguyen Xi was assigned to train more than one hundred hunting dogs. Using musical sounds as commands, he directed the pack to act in coordinated and disciplined fashion. His organizational and command abilities demonstrated through this work greatly impressed Le Loi, who recognized his potential as a military commander and entrusted him with the leadership of the Thiet Dot elite unit.
Political and Military Career
In 1418, Le Loi proclaimed himself Prince of Binh Dinh and officially raised the banner of the Lam Son uprising. Nguyen Xi, then only 22 years old, joined the insurgent army from the very beginning together with his brother Nguyen Bien. On the 16th day of the first lunar month, a local Vietnamese official named Ai led Ming troops along a shortcut to launch a surprise rear attack, capturing Le Loi’s family members and many women and children of the people. Amid this peril, many lost heart and fled. Only Nguyen Xi, together with the generals Le Le, Le Nao, Le Bi, and Le Dap, remained steadfast, escorting Le Loi to take refuge in the Chi Linh mountains, thereby preserving the core of the uprising.
By August 1426, after securing territories from Thanh Hoa to Thuan Hoa, Le Loi divided his forces into three columns advancing north. Pham Van Xao, Do Bi, Trinh Kha, and Ly Trien advanced toward the northwest; Luu Nhan Chu and Bui Bi toward the northeast; while Dinh Le and Nguyen Xi were entrusted with the crucial task of attacking Dong Quan, the largest Ming military stronghold. Along the march, Ly Trien encountered Ming forces led by Tran Tri and won a victory. When news arrived that Ming reinforcements from Yunnan were approaching, Ly Trien ordered Pham Van Xao and Trinh Kha to block them, while coordinating with Dinh Le and Nguyen Xi to intensify pressure on Dong Quan.
Pham Van Xao crushed the Yunnan relief force, forcing the Ming to retreat and fortify Xuong Giang citadel. However, the Ming court then dispatched Wang Tong and Ma Ying with a large army. Wang Tong joined forces at Dong Quan, forming an army of about 100,000 troops, divided into several columns under Fang Zheng and Ma Qi. The Lam Son forces under Ly Trien and Do Bi defeated Ma Qi at Tu Liem, then attacked Fang Zheng, forcing him to withdraw and regroup with Wang Tong at Co So.
Ly Trien then launched a direct assault on Wang Tong’s main force but failed and withdrew to Cao Bo, sending for assistance from Nguyen Xi. Accurately judging the moment, Nguyen Xi and Dinh Le decided to set an ambush at Tot Dong – Chuc Dong. Capturing enemy scouts, they learned of Wang Tong’s plan to split his forces for a two-pronged attack. Nguyen Xi and Dinh Le turned this to their advantage, deliberately luring Ming troops deep into the ambush zone and using fake cannon signals to simulate an advance. The Ming army fell completely into the trap and was annihilated: about 50,000 troops were killed, 10,000 captured; generals Tran Hiep and Ly Luong were slain, and Wang Tong fled back to Dong Quan. This became one of the most resounding victories of the Lam Son uprising.
Upon receiving news of the great victory, Le Loi personally led the main army north to besiege Dong Quan. Nguyen Xi, together with Dinh Le, was assigned to blockade the southern front. In February 1427, Ming general Fang Zheng launched a surprise attack on Ly Trien at Tu Liem, where Ly Trien died heroically. In March, Wang Tong counterattacked the Lam Son camp at Tay Phu Liet. Nguyen Xi and Dinh Le rushed to the rescue with 500 Thiet Dot troops, pursuing the Ming to My Dong. However, as reinforcements failed to arrive in time, Wang Tong counterattacked fiercely. In the intense fighting, the war elephants of both commanders were trapped in a swamp, and Nguyen Xi and Dinh Le were captured and taken to Dong Quan. Dinh Le maintained his integrity and refused to submit, and was executed. Nguyen Xi, however, took advantage of a stormy night to deceive the guards, break out of prison, and return to the Lam Son camp. Seeing him again, Le Loi was deeply moved and exclaimed: “Truly a return from the dead!”
Nguyen Xi continued to play a vital role in the final campaigns. He participated in the Xuonge Giang battle, coordinating with Le Sat to defeat Ming reinforcements and capture generals Huang Fu and Cui Ju, remnants after Liu Sheng had been destroyed. This victory completely shattered Ming invasion plans, brought the Lam Son uprising to its conclusion, and ushered in a new era of independence for Dai Viet.
Senior Minister of the Le Dynasty
In 1428, after fully expelling the Ming and ascending the throne as Emperor Le Thai To, Le Loi richly rewarded the meritorious officials. Nguyen Xi was appointed Long Ho General, granted the title Suy Trung Bao Chinh Cong Than, and accorded founding merits for his exceptional contributions. In 1429, he ranked fifth among the founding meritorious officials, was ennobled as District Marquis (Huyen hau), and granted the royal surname, symbolically becoming a member of the imperial clan.
In 1433, Emperor Le Thai To died. Nguyen Xi, together with Pham Van, Le Sat, and Le Ngan, assisted the crown prince Le Nguyen Long to ascend the throne as Emperor Le Thai Tong, then only ten years old. Nguyen Xi served as a regent, directly participating in state administration and the education of the young ruler.
By 1437, Le Thai Tong entrusted Nguyen Xi with the post of Chief Administrator concurrently Director of Judicial Petitions, a key position at court. In 1442, after Le Thai Tong’s sudden death at Vai Camp—an event that led to the infamous Le Chi Vien case—Nguyen Xi again helped enthrone the crown prince Bang Co as Emperor Le Nhan Tong, then only two years old. He continued as a regent, helping maintain stability during a turbulent period, while actual regency authority rested with Empress Dowager Nguyen Thi Anh.
In 1445, Nguyen Xi was appointed to command an expedition against Champa, but due to slander and accusations, he was dismissed. In 1448, the court reassessed the case, restored his position, and promoted him to Thai Bao, allowing him to resume participation in major state affairs.
In October 1459, Prince Lang Son Le Nghi Dan launched a coup, killing Empress Dowager Nguyen Thi Anh and Emperor Le Nhan Tong, then proclaimed himself emperor. Initial resistance failed. In this context, Nguyen Xi and his allies secretly organized forces, staged a counter-coup, and deposed Le Nghi Dan. On 6 June 1460, Nguyen Xi enthroned Le Tu Thanh as Emperor Le Thanh Tong, inaugurating a 38-year era of prosperity, widely regarded as the zenith of the Early Le dynasty.
For his decisive role in restoring order and establishing a wise ruler, Nguyen Xi was granted the titles Khai phu nghi dong tam ty and Nhap noi kiem hieu Thai pho, along with many other high offices. He received land grants totaling 5,000 mau and enjoyed rare privileges. In 1462, when his son Nguyen Su Hoi was found to have falsely accused senior officials, Emperor Le Thanh Tong, in consideration of Nguyen Xi’s great merits, declined to pursue punishment. In his later years, Nguyen Xi was further promoted to the highest ranks, notably Thai Uy and Cuong Quoc Cong, becoming one of the foremost pillar statesmen of the Early Le dynasty.
Death and Posthumous Honors
Nguyen Xi died in 1465 at the age of 69 and was posthumously honored as Thai Su, with the posthumous name Nghia Vu. Two years later, in 1467, Emperor Le Thanh Tong ordered the construction of a state-sponsored temple to Nguyen Xi and commissioned Nguyen Truc, the top laureate (Trang Nguyen), to compose the stele inscription, conferring upon him the divine title:
“Superior Blessed Deity, Manifest Might and Upright Counsel, Heroic and Loyal Great King.”
In the 15th year of Hong Duc (1484), Nguyen Xi was posthumously reaffirmed with the title Cuong Quoc Cong. That same year, Emperor Le Thanh Tong issued a divine investiture under the title “Superior Blessed Deity, Manifest Might and Upright Counsel, Heroic and Loyal Great King”, and ordered a temple built in Nghi Hop commune, Nghi Loc district, Nghe An province. In 1485, Le Thanh Tong further posthumously honored Nguyen Xi’s father Nguyen Hoi as Thai Bao Dinh Quan Cong, and his brother Nguyen Bien as Flying Cavalry Supreme General, Thai Pho.
During the Nguyen dynasty, Nguyen Xi continued to be posthumously honored by Nguyen emperors under the title “Manifest Might, Upright Counsel, Heroic and Loyal Great King”, and annual state rites were conducted in his honor at the Temple of Successive Emperors.
Family
According to Le Quy Don’s Dai Viet Thong Su, Nguyen Xi had 16 sons and 8 daughters. His descendants continued to play important roles in assisting the Later Restored Le dynasty.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp
Thai Uy, Cuong Quoc Cong Nguyen Xi (?–1465)
Origines
Nguyen Xi, également connu sous les noms Nguyen Xi (阮熾) ou Le Xi (黎熾), naquit en 1397 dans une famille laborieuse, étroitement liée depuis des générations à l’agriculture et à la production du sel. Son grand-père, Nguyen Hop, eut deux fils : l’aîné Nguyen Khai et le cadet Nguyen Hoi. Vers la fin du XIVᵉ siècle, Nguyen Hop transféra sa famille au village de Thuong Xa, district de Chan Phuc (aujourd’hui commune de Khanh Hop, district de Nghi Loc, province de Nghe An). Sur ces nouvelles terres, il défricha les champs avec son fils Nguyen Hoi, fonda des hameaux et développa la saliculture, assurant progressivement une vie stable à la famille.
Nguyen Hoi eut deux fils, Nguyen Bien et Nguyen Xi. Le père et ses fils transportaient régulièrement le sel pour le vendre dans la région de Luong Giang, district de Thieu Hoa (Thanh Hoa). Grâce à ces voyages commerciaux, ils firent la connaissance de Le Loi, alors précepteur à Lam Son, avec lequel ils se lièrent peu à peu d’amitié.
En 1405, alors âgé de neuf ans, Nguyen Xi rencontra pour la première fois Le Loi. La même année, son père fut malheureusement tué par un tigre dans son village natal de Thuong Xa. Après ce drame, Nguyen Xi suivit son frère aîné à Lam Son et entra au service personnel de Le Loi. Élevé dans cet environnement, il manifesta très tôt une intelligence vive, un courage exceptionnel et une force physique remarquable. Grâce à son talent et à sa loyauté, il gagna la profonde estime de Le Loi, qui le considérait comme son propre fils.
Durant cette période, Nguyen Xi fut chargé de l’entraînement de plus d’une centaine de chiens de chasse. Utilisant des signaux musicaux comme ordres, il parvenait à les faire agir de manière parfaitement coordonnée. Les qualités d’organisation, de commandement et de discipline qu’il révéla à cette occasion impressionnèrent vivement Le Loi, qui discerna en lui les aptitudes d’un futur chef militaire et lui confia la direction du corps d’élite Thiet Dot.
Carriere politique et militaire
En 1418, Le Loi se proclama Binh Dinh vuong et lança officiellement l’insurrection de Lam Son. Nguyen Xi, alors âgé de vingt-deux ans, participa dès les premiers jours à la révolte aux côtés de son frère Nguyen Bien. Le seizième jour du premier mois lunaire, un chef local vietnamien nommé Ai guida les troupes Ming par un chemin détourné pour attaquer par surprise l’arrière des insurgés, capturant les familles de Le Loi ainsi que de nombreux civils. Face à ce danger extrême, beaucoup prirent la fuite ; seuls Nguyen Xi, avec les généraux Le Le, Le Nao, Le Bi et Le Dap, restèrent fidèles, accompagnant Le Loi dans sa retraite vers les montagnes de Chi Linh, préservant ainsi le noyau du mouvement insurrectionnel.
En août 1426, après avoir pris le contrôle du territoire s’étendant de Thanh Hoa à Thuan Hoa, Le Loi divisa ses forces en trois colonnes pour marcher vers le Nord. Pham Van Xao, Do Bi, Trinh Kha et Ly Trien avancèrent par le Nord-Ouest ; Luu Nhan Chu et Bui Bi par le Nord-Est ; tandis que Dinh Le et Nguyen Xi reçurent la mission cruciale d’attaquer Dong Quan, la plus importante base militaire des Ming. En chemin, Ly Trien affronta et vainquit les troupes Ming commandées par Tran Tri. Informé de l’arrivée imminente de renforts Ming depuis le Yunnan, il ordonna à Pham Van Xao et Trinh Kha de les intercepter, tout en coordonnant l’effort avec Dinh Le et Nguyen Xi pour intensifier la pression sur Dong Quan.
Pham Van Xao écrasa les renforts venus du Yunnan, contraignant les Ming à se replier dans la citadelle de Xuong Giang. Toutefois, la dynastie Ming envoya ensuite Vuong Thong et Ma Anh à la tête d’une grande armée. Vuong Thong rejoignit les forces stationnées à Dong Quan, constituant une armée d’environ cent mille hommes, divisée en plusieurs corps commandés par Phuong Chinh et Ma Ky. Les troupes de Lam Son, sous la direction de Ly Trien et Do Bi, vainquirent Ma Ky à Tu Liem, puis attaquèrent Phuong Chinh, le forçant à se replier vers Co So pour rejoindre Vuong Thong.
Ly Trien tenta ensuite d’attaquer directement l’armée principale de Vuong Thong, mais dut se retirer à Cao Bo et demanda l’appui de Nguyen Xi. Analysant avec justesse la situation, Nguyen Xi et Dinh Le décidèrent d’organiser une embuscade à Tot Dong – Chuc Dong. Après avoir capturé un espion de Vuong Thong, ils apprirent que l’ennemi prévoyait une attaque en deux colonnes. Feignant de tomber dans le piège, ils attirèrent les troupes Ming au cœur du dispositif, utilisant de faux signaux d’artillerie pour simuler une offensive. Les forces Ming furent anéanties : environ cinquante mille soldats furent tués, dix mille capturés ; les généraux Tran Hiep et Ly Luong périrent, et Vuong Thong dut fuir avec les survivants pour se retrancher à Dong Quan. Cette victoire compte parmi les plus éclatantes de l’insurrection de Lam Son.
À la nouvelle de ce triomphe, Le Loi conduisit personnellement la grande armée vers le Nord et encercla Dong Quan. Nguyen Xi fut chargé, avec Dinh Le, d’assiéger le flanc sud de la citadelle. En février 1427, Phuong Chinh lança une attaque surprise contre Ly Trien à Tu Liem, où ce dernier trouva une mort héroïque. En mars, Vuong Thong mena une contre-offensive majeure contre le camp de Lam Son à Tay Phu Liet. Nguyen Xi et Dinh Le accoururent avec cinq cents soldats Thiet Dot pour porter secours et poursuivirent l’ennemi jusqu’à My Dong. Faute de renforts suffisants, Vuong Thong contre-attaqua violemment. Lors du combat, les éléphants de guerre des deux généraux s’enlisèrent dans un marécage, et Nguyen Xi ainsi que Dinh Le furent capturés et conduits à Dong Quan. Dinh Le refusa toute soumission et fut exécuté. Nguyen Xi, profitant d’une nuit de tempête, trompa la vigilance des gardes, s’évada de prison et rejoignit le camp de Lam Son. À sa vue, Le Loi s’écria avec émotion : « C’est véritablement une résurrection ! »
Nguyen Xi continua ensuite à jouer un rôle décisif dans les dernières campagnes, notamment à Xuong Giang, où il coopéra avec Le Sat pour détruire les derniers renforts Ming et capturer les généraux Hoang Phuc et Thoi Tu, rescapés après la mort de Lieu Thang. Cette victoire mit définitivement fin aux ambitions d’invasion des Ming et ouvrit une ère d’indépendance pour Dai Viet.
Grand dignitaire de la dynastie Le
En 1428, après l’expulsion complète des Ming et son accession au trône sous le nom de Le Thai To, Le Loi récompensa largement les grands méritants. Nguyen Xi fut nommé Long Ho tuong quan, reçut le titre de Suy trung bao chinh cong than et bénéficia des honneurs réservés aux fondateurs de la dynastie. En 1429, il fut classé cinquième parmi les méritants fondateurs, élevé au rang de Huyen hau et autorisé à porter le nom dynastique, devenant symboliquement membre de la famille impériale.
À la mort de Le Thai To en 1433, Nguyen Xi, avec Pham Van, Le Sat et Le Ngan, assura la régence pour le jeune empereur Le Thai Tong (Le Nguyen Long), âgé de dix ans. En 1437, il fut nommé Chinh su et Tri tu tung, fonctions centrales du gouvernement. Après la mort soudaine de Le Thai Tong en 1442 et l’affaire tragique de Le Chi Vien, Nguyen Xi participa à l’accession au trône de Le Nhan Tong (Bang Co), âgé de deux ans, et demeura régent sous l’autorité de l’imperatrice douairiere Nguyen Thi Anh.
En 1459, lorsque Le Nghi Dan s’empara du pouvoir par un coup d’État sanglant, Nguyen Xi organisa secrètement la résistance et renversa l’usurpateur. Le 6 juin 1460, il intronisa Le Tu Thanh, devenu Le Thanh Tong, ouvrant une période de prospérité de trente-huit ans, considérée comme l’apogée de la dynastie Le primitive.
Pour ses mérites, Nguyen Xi reçut les plus hautes charges, dont Khai phu nghi dong tam ty, Nhap noi kiem hieu Thai pho, ainsi que de vastes domaines fonciers. Dans les dernières années de sa vie, il fut élevé aux titres suprêmes de Thai uy et Cuong Quoc cong, devenant l’un des piliers majeurs de l’État.
Deces
Nguyen Xi mourut en 1465 à l’âge de soixante-neuf ans. Il fut honoré à titre posthume du rang de Thai su, avec le nom posthume Nghia Vu. En 1467, Le Thanh Tong ordonna l’érection d’un temple national en son honneur et chargea le laureat Nguyen Truc de rédiger la stèle commémorative. Sous la dynastie Nguyen, Nguyen Xi fut encore vénéré et honoré chaque année au temple des empereurs successifs.
Famille
Selon le Dai Viet thong su de Le Quy Don, Nguyen Xi eut seize fils et huit filles. Ses descendants continuèrent à jouer un rôle important au service de la dynastie Le Trung Hung.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung
太尉刚国公阮熾（?–1465）
身世
阮熾（Nguyen Xi），又名黎熾（Le Xi），生于1397年，出身于一个世代从事农业与制盐业的劳动家庭。其祖父为阮合（Nguyen Hop），有二子：长子阮开（Nguyen Khai），次子阮会（Nguyen Hoi）。14世纪末，阮合率全家迁居真福县上舍村（今属乂安省宜禄县庆合社），在当地与阮会共同开垦田地、建立村邑并发展盐业，逐步安定生活。
阮会育有二子：阮辩（Nguyen Bien）与阮熾。父子二人常往返于良江地区、绍化县一带贩运食盐，因此结识并逐渐与当时在蓝山任乡学辅导的黎利（Le Loi）交好。
1405年，年仅九岁的阮熾首次拜见黎利。同年，其父阮会不幸在上舍故乡为虎所害。此后，阮熾随兄阮辩前往蓝山，成为黎利的近侍。成长于此环境中，阮熾很早便显露出聪慧机敏、胆识过人、体魄强健的特质。凭借才能与忠诚，他深得黎利器重，被视若己出。
服侍期间，阮熾奉命训练百余猎犬，并以乐声为号令，使犬群行动整齐划一。其组织能力、指挥才能与严明纪律由此充分展现，引起黎利高度赞赏。黎利认为阮熾具备将帅之才，遂委以重任，统领铁突军。
政治与军事生涯
1418年，黎利自称平定王，正式举起蓝山起义大旗。时年22岁的阮熾，与兄长阮辩自起义初期便投身义军。正月十六日，一名越人土官爱（Ai）引明军抄袭后路，掳走黎利家眷及多名军民妇孺。局势危急之际，多数人惊慌逃散，唯有阮熾与黎礼（Le Le）、黎闹（Le Nao）、黎秘（Le Bi）、黎踏（Le Dap）等人誓死追随黎利，退守志灵山，保全起义核心力量。
1426年八月，在控制从清化至顺化地区后，黎利分兵三路北伐：
范文巧、杜秘、郑可、李阐进军西北；
刘仁注、裴被进军东北；
而丁礼（Dinh Le）与阮熾则被委以重任，直指明军最大据点——东关。
其间，李阐击败由陈智（Tran Tri）统率的明军。得知明廷将自云南增兵，义军遂由范文巧、郑可负责拦截，而丁礼、阮熾则集中兵力威逼东关。范文巧成功歼灭云南援军，迫使明军退守昌江。
随后，明廷再遣王通（Vuong Thong）、马英（Ma Anh）率大军入侵，与东关守军会合，兵力约十万。义军在李阐、杜秘指挥下先于慈廉击败马奇（Ma Ky），继而进攻方政（Phuong Chinh）部，迫使其退回古所与王通合兵。
李阐随后主动进攻王通主力失利，被迫退守高部，并派人向阮熾求援。阮熾与丁礼审时度势，决定在好动—祝动一带设下伏击。二人擒获王通间谍，掌握其分兵夹击计划，遂将计就计，引诱明军深入伏击区，并以假炮火为进攻信号。明军全军陷入埋伏，被歼约五万，俘一万，陈协（Tran Hiep）、李亮（Ly Luong）阵亡，王通率残部逃回东关固守。此役成为蓝山起义最辉煌的胜利之一。
黎朝重臣
捷报传至，黎利亲率大军北上，严密围困东关，命阮熾与丁礼负责南面围攻。1427年二月，明将方政突袭慈廉，李阐英勇战死。三月，王通反攻西符烈。阮熾、丁礼即率500铁突军驰援，追击至美洞。因援军未至，反遭明军反击，两将战象陷入沼泽，被俘押回东关。丁礼坚贞不屈，遇害殉节；阮熾则趁风雨之夜智脱牢狱，重返义军。黎利见之，感动叹曰：“真乃复生也！”
其后，阮熾继续参与关键战役，在昌江之战中与黎察（Le Sat）协同作战，歼灭明军最后援兵，俘获黄福（Hoang Phuc）、崔聚（Thoi Tu），彻底粉碎明廷侵略企图，为蓝山起义画上句号，开启大越独立新时代。
逝世与追封
1465年，阮熾病逝，享年69岁，追赠太师，谥号义武。1467年，黎圣宗下令依国家规格建庙奉祀，并命阮直（Nguyen Truc）撰写神道碑，敕封其为：
“上等福神，显威正议英杰忠贞大王”
1484年，再追赠刚国公。阮朝时期，历代皇帝继续追尊其神号，并列祀于历代帝王庙。
参考文献
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
