Tên gọi
Đình Hải Bối, còn gọi là Đình Nhị, tọa lạc tại thôn Nhị, xã Hải Bối, huyện Đông Anh, Hà Nội. Tên Nôm của làng là “làng Bỏi”, một địa danh có lịch sử lâu đời. Trong các thư tịch cổ, vào cuối thời Lê đầu thời Nguyễn, Hải Bối là một xã thuộc tổng Hải Bối, huyện Yên Lãng, phủ Tam Đái, trấn Sơn Tây. Hiện nay, sau nhiều lần thay đổi địa giới hành chính, xã Hải Bối đã trở thành một đơn vị thuộc huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội. Vị trí địa lý của Hải Bối rất đặc biệt, nằm gần sông Hồng, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển nông nghiệp, giao thông thủy và là nơi cư trú lý tưởng của cư dân từ thời xưa.
Lược sử
Làng Hải Bối
Làng Hải Bối tên Nôm là làng Bỏi, hồi cuối Lê đầu Nguyễn là một xã thuộc tổng Hải Bối, huyện Yên Lãng, phủ Tam Đái, trấn Sơn Tây. Nay xã Hải Bối thuộc huyện Đông Anh (Hà Nội). Theo bản khai thần tích thần sắc còn lưu tại Viện Thông tin khoa học xã hội, làng Hải Bối do ba vị Thiên thần – vốn là ba người con của Lạc Long Quân và Âu Cơ đầu thai lập ra.
Truyền rằng, ba vị cùng theo mẹ Âu Cơ lên khai phá miền rừng núi, sau được phong làm Tam Đảo sơn thần. Về sau có ông Triệu Long và bà Đào Thị Loan người huyện Yên Lãng lên chùa Tây Thiên ở Tam Đảo cầu tự, đêm về thấy hiện lên ba người đội mũ, mặc áo đỏ, đai đen, xưng là Sơn thần và báo sẽ đầu thai vào ông bà.
Một thời gian sau, bà Loan mang thai, đến mùng 4 tháng Giêng năm Giáp Ngọ sinh ra một bọc ba người con trai, đặt tên là Triệu Nguyên, Triệu Chính và Triệu Lệnh. Ba người lớn lên đều thông thạo võ nghệ. Năm 21 tuổi, theo lời kêu gọi của Hai Bà Trưng, ba anh em tuyển mộ được ba nghìn binh sĩ và dẫn quân theo Hai Bà đánh quân Hán. Khi lên ngôi, Hai Bà đã phong cho ông Triệu Nguyên là Chỉ huy sứ Thượng tướng quân, ông Triệu Chính làm Tả đô đại tướng quân, ông Triệu Lệnh làm Hiển phu tướng quân.
Các ông đóng đồn ở Hải Bối chế ngự quân giặc ở Bắc sông Hồng, lập được nhiều chiến công. Giặc tan, cả ba ông được Hai Bà cho về lập ấp ở làng Hải Bối. Các ông đã chiêu tập dân các nơi lập nên làng ấp, vì thế được dân làng thờ làm Thành hoàng.
Ngoài ba vị thiên thần, đến thời Mạc (1527- 1592), vua Mạc ban cho dân Hải Bối thờ Quốc công Phan Hữu Ngạn, là khai quốc công thần nhà Mạc, làm đến chức Đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân, Đông quân Đô đốc, Tước Tuyên lộc hầu. Ông có công làm cho làng Hải Bối hai ngôi chùa Bạch Khôi và Diên Phúc, lại cho dân làng 52 mẫu ruộng để làm ruộng thờ.
Hàng năm đến ngày mất của ông (mùng 10 tháng Chạp) dân làng tế lễ rất long trọng. Ông còn có công giúp dân làng Phú Gia ở bên kia sông Hồng (nay thuộc phường Phú Thượng quận Tây Hồ) thoát nạn triệt hạ của quân Trịnh vì đã giúp quân Mạc, nên giữa hai làng Phú Gia và làng Hải Bối kết nghĩa với nhau. Hiện nay mộ vị Quốc Công này táng tại xứ đồng thôn Hải Bối được gọi là “Lăng Quốc công”.
Đình Hải Bối
Có tài liệu cho rằng, ít nhất Đình Hải Bối được xây dựng vào đời Nhà Mạc (1527-1592). Đình quay hướng Tây, có kiến trúc tương đối đồ sộ. Diện tích đình xưa khá rộng nhưng bị lấn chiếm hiện còn 474,9 m2. Đình được trùng tu lớn năm 2003 bằng kinh phí do dân đóng góp.
Ngoài ba vị thiên thần, đến thời Mạc (1527–1592), đình còn phối thờ Quốc công Phan Hữu Ngạn – một khai quốc công thần của nhà Mạc, giữ nhiều chức vụ quan trọng như Đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân, Đông quân Đô đốc, tước Tuyên Lộc hầu. Ông có công xây dựng hai chùa tại Hải Bối là Bạch Khôi và Diên Phúc, đồng thời hiến tặng dân làng 52 mẫu ruộng để làm ruộng thờ. Dân làng tổ chức lễ tế trọng thể vào ngày mất của ông (mồng 10 tháng Chạp). Mộ ông hiện an táng tại xứ đồng thôn Hải Bối, được gọi là “Lăng Quốc công”.
Vào thế kỷ XVIII, đình còn thờ danh nhân Vũ Công Tể (1687–1742), người đỗ Thám hoa khoa Mậu Tuất niên hiệu Vĩnh Thịnh (1718), giữ chức Bồi tụng dưới triều vua Lê Dụ Tông, từng tham gia xác lập mốc giới với Nhà Thanh tại biên giới Tuyên Quang năm 1726.
Đặc biệt, trong thời kỳ tiền khởi nghĩa (1941–1945), Đình Nhị là nơi hoạt động của Đội Công tác An toàn khu Trung ương. Ngày 18 tháng 8 năm 1943, chi bộ Đảng đầu tiên tại Hải Bối được thành lập tại đình, và đến ngày 22 tháng 8 năm 1945, nơi đây đã diễn ra cuộc mít tinh thành lập chính quyền cách mạng.
Kiến trúc
Tổng quan
Sau khi trùng tu, Đình được thiết kế theo kiến trúc cổ, hình chữ Đinh với tổng diện tích mặt bằng là 386,6m2, gồm 7 gian tiền tế, 5 gian chính, 2 gian trái bồ câu và hậu cung. Nhiều hoa văn họa tiết được chạm khắc nổi trên gỗ vô cùng tinh xảo.
Cổng đình
Cổng vào Đình là một chiếc cổng sắt đơn giản, nhưng hai bên là hai cột trụ vuông được sơn tông màu chủ đạo là xanh lá cây nhạt, điểm thêm tông màu đen trắng, đỏ, vàng, được chạm khắc hoa văn bắt mắt. Mặc dù hai cột được kết hợp nhiều màu sắc tông sáng nhưng không hề quá sặc sỡ mà vẫn vô cùng phù hợp và hài hoà, tạo thành điểm nhấn cho cổng đình. Trên cột còn có ghi câu đối hán tự. Cổng đình không nhìn thẳng vào chánh điện.
Phía ngoài đình
Sân đình khá hẹp, được lát gạch đỏ. Trên sân là chiếc lư hương bằng đá trắng đặt ở trước chánh điện. Mái đình lợp ngói đỏ, trên đỉnh là hai chú rồng đang bay lượn, tạo vẻ uy nghiêm trang trọng cho ngôi đình. Cột đình được sơn toàn bộ màu đỏ sẫm, hệ thống cửa ra vào được thiết kế hoàn toàn bằng gỗ.
Phía trong đình
Bước vào phía trong đình, điều làm chúng ta ấn tượng nhất chính là khu vực bàn thờ chính. Bàn thờ chính vô cùng nổi bật, được ngăn cách với hai gian trái – phải bằng một hàng cột tròn, dẫn thẳng từ ngoài thềm đình vào trong. Hệ thống câu đối, án gian được thếp mạ vàng tạo nên sự nguy nga lộng lẫy cho khu vực chánh điện.
Di vật
Hiện đình còn lưu giữ một số câu đối cổ. Có hai bộ ghi lại danh tích của ba vị thần được nhân dân tôn thờ. Bộ câu đối thứ nhất:
Hệ xuất Hùng miêu, giáng đảo quy Diên phù mật chúc
Đảng tông Triệu phả cầm Tô diệt Mã bá ninh thanh”.
Nghĩa là:
Dòng dõi vua Hùng là thần núi Tam Đảo, sinh ra ở đất Chu Diên để giúp nước.
Nghĩa binh họ Triệu đánh đuổi Tô Định, tiêu diệt quân Mã Viện tiếng vang lẫy lừng.
Bộ câu đối thứ hai:
Thiên mệnh giám Trưng triều, đảo nhạc giáng trần sinh thượng tướng.
Địa đầu tiêu Triệu xí, Hải Bối đồn trọng trấn bại Tô sư”.
Nghĩa là:
Mệnh trời soi triều vua Trưng, thần núi Tam Đảo xuống trần làm tướng giỏi.
Đầu bờ cõi giương cờ họ Triệu, đồn Hải Bối đánh quân Tô Định tác tan.
Sự kiện
Sáng 4/10/2020, Thôn Hải Bối, xã Hải Bối long trọng tổ chức Lễ cắt băng khánh thành công trình Đình làng Hải Bối. Công trình được hoàn thành và đưa vào sử dụng sẽ tiếp tục là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, của người dân địa phương cũng như quý khách xa gần. Đồng thời là nơi giáo dục truyền thống văn hóa – lịch sử cho thế hệ trẻ để tiếp tục học tập, phấn đấu xây dựng quê hương ngày càng giàu mạnh, văn minh.
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội đình Hải Bối tổ chức vào ngày 4 tháng Giêng hằng năm, là sự kiện văn hóa quan trọng, thu hút đông đảo nhân dân trong và ngoài xã tham gia. Từ bảy giờ sáng, lễ rước kiệu bát cống bắt đầu, do 16 trai đinh thay nhau rước. Đoàn rước mang theo hai chóe nước từ đình qua miếu rồi ra bãi sông Hồng. Dẫn đầu đoàn rước là một bô lão hóa trang thành ông Địa với khuôn mặt to như cái mẹt, hai tay cầm cần câu buộc con cá lớn bằng mo cau để tạo không khí rộn ràng. “Người cầm cá thả bên trái, thả bên phải dẹp đường để đoàn rước khi tiến khi lùi”.
Khi đến bờ sông, một bô lão làm lễ tạ, sau đó bốn trai đinh khiêng chóe ra giữa sông Hồng lấy nước trong về để thực hiện nghi lễ mộc dục. Hội rã vào ngày 6 tháng Giêng, thu hút hàng nghìn người đến tham gia. Các hoạt động ban ngày gồm: thi đấu cờ người, leo cột mỡ; ban đêm có tuồng cổ, hát trống quân. Đặc biệt là tiết mục hát ví giao duyên giữa thanh niên nam nữ qua hình thức “hát ống” – sử dụng sợi chỉ dài nối liền chiếc ống bơ bịt bằng da ếch. Họ đối đáp bằng các câu ví đậm chất dân ca xứ Bắc, trải qua nhiều chặng: “ví mời chào, ví làm quen, ví hát lỡm, ví xe kết, ví chia tay…”, tạo nên nét đặc trưng riêng biệt cho hội làng.
Xếp hạng
Đình Hải Bối là một di tích có giá trị lịch sử, văn hóa và cách mạng sâu sắc. Không chỉ là nơi thờ tự các vị thần có công với đất nước, đình còn ghi dấu vai trò trong Cách mạng tháng Tám, là điểm tụ họp nhân dân, thành lập chính quyền cách mạng vào năm 1945. Nhân dân địa phương luôn gìn giữ và mong muốn nơi đây được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp thành phố hoặc quốc gia. “Đình làng Hải Bối: Một di tích quý cần được xếp hạng”. Trong thời gian gần đây, đại diện Sở Văn hóa – Thông tin Hà Nội đã về làm việc với địa phương để khảo sát thực địa, bước đầu cho thấy đình hoàn toàn đủ điều kiện để được xem xét xếp hạng. Người dân địa phương kỳ vọng các thủ tục sẽ sớm được hoàn tất để chính thức đưa di tích vào diện bảo vệ, tôn vinh và phát huy giá trị.
