Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Lâm Động nằm trên địa bàn phường Hoàng Lâm, TP. Hải Phòng. Trước đây khu vực này thuộc xã Thủy Nguyên nằm ven tả ngạn sông Cấm, giữ vị trí địa lý thuận lợi cả về giao thông đường thủy lẫn phát triển kinh tế – xã hội. Đặc biệt, trên địa bàn còn có một lạch triều lớn chảy từ Kiền Bái qua Bính Động rồi đổ ra sông Cấm, tạo nên một cù lao nhỏ, bao gồm các làng Hoàng Pha, Lôi Động, Bính Động và Phương Lăng (tên gọi cũ là Hoa Lăng). Điều kiện địa hình sông nước đặc trưng này đã sớm hình thành nên một không gian cư trú ổn định, gắn bó chặt chẽ với các hoạt động sản xuất và sinh hoạt của cư dân địa phương.
Theo các nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Chính và Nguyễn Quang Ngọc, các làng Lâm Động, Hoàng Pha và Đồng Lý đã xuất hiện từ thời kỳ Bắc thuộc, là những đơn vị cư trú có lịch sử hình thành sớm trong khu vực. Theo ký ức và truyền ngôn của các bậc cao niên trong làng, các địa danh này vốn thuộc vùng Tùng Động. Tuy nhiên, do kiêng húy Bình An Vương Trịnh Tùng, tên gọi Tùng Động đã được đổi thành Tòng Động và được sử dụng trong một thời gian dài về sau.
Nhờ nằm ở vị trí giáp sông, gần biển, lại sở hữu quỹ đất rộng cùng nguồn nước ngọt dồi dào, vùng Lâm Động từ sớm đã thu hút cư dân nhiều nơi đến sinh cơ lập nghiệp. Người dân nơi đây không chỉ phát triển mạnh nghề nông và nghề đánh bắt thủy sản, mà còn biết tận dụng điều kiện tự nhiên để trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa. Bên cạnh đó, một số nghề thủ công truyền thống như mộc, nề, rèn cũng hình thành và phát triển, góp phần đa dạng hóa cơ cấu kinh tế địa phương. Hoạt động buôn bán, trao đổi hàng hóa theo đường sông vì thế cũng khá sôi động, tạo nên diện mạo kinh tế phồn thịnh cho vùng đất này.
So với các làng, thôn trong khu vực, làng Lâm từ lâu đã được xếp vào loại làng văn minh, giàu có, có đời sống vật chất và tinh thần phát triển tương đối toàn diện. Làng có đầy đủ các thiết chế văn hóa – tín ngưỡng truyền thống như đình, chùa, miếu, quán, từ vũ, từ văn; phong tục tập quán nhìn chung thuần hậu, nề nếp, phản ánh rõ truyền thống văn hóa lâu đời của cộng đồng cư dân. Tuy nhiên, trải qua nhiều biến động lịch sử và chiến tranh, phần lớn các công trình kiến trúc cổ đã bị hủy hoại hoặc mai một theo thời gian. Đến nay, trên địa bàn toàn xã chỉ còn bảo tồn được duy nhất ngôi chùa cổ với cây bảo tháp nổi tiếng, được xem là dấu tích tiêu biểu nhất còn lại của không gian văn hóa – tín ngưỡng xưa của vùng Lâm Động.
Lịch sử, nhân vật thờ tự
Theo nội dung văn bia Tân tạo Hòa Lạc đình bi (thác bản lưu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, ký hiệu số 8439), bia được lập vào năm Lê Chính Hòa thứ 9 (1668), có thể thấy rõ quy mô tổ chức và ý thức cộng đồng của cư dân địa phương trong việc xây dựng đình làng. Văn bia cho biết, khi tiến hành dựng đình mới, xã đã quy định mỗi người dân đều phải đóng góp một suất gạo và tiền, thể hiện tinh thần đồng lòng, chung sức của cả cộng đồng. Đồng thời, làng còn lập khoán ước, khắc ghi họ tên những người tham gia đóng góp lên bia đá nhằm lưu truyền lâu dài cho các thế hệ mai sau.
Khoán ước cũng quy định cụ thể các nghi lễ tế tự hằng năm tại đình. Theo đó, mỗi năm làng cử sáu vị chủ tế, mỗi vị đảm nhiệm việc cúng tiến hai chiếc nọng lợn, mỗi chiếc dày sáu tấc, cùng một mâm xôi được đồ từ hai mươi lăm đấu gạo. Lễ nhập tịch kỳ phúc giao cho hai giáp trong làng chịu trách nhiệm sắm sửa. Ngoài ra, trong đêm hát cửa đình, tiền thưởng được chia đều, mỗi người tham gia được nhận một mạch tiền, góp phần khuyến khích sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Căn cứ vào các nguồn tư liệu hiện có, ngôi đình có thể được xây dựng vào khoảng năm 1688. Tuy nhiên, trải qua nhiều lần tu bổ và biến động lịch sử, hiện không còn tài liệu ghi chép đầy đủ về các đợt sửa chữa trước đó; các bậc cao niên trong làng cũng không còn nhớ rõ. Riêng đợt đại tu diễn ra trong giai đoạn 1931–1935 thì vẫn được dân làng truyền nhớ khá chi tiết. Thời kỳ này, kinh tế làng Lâm phát triển mạnh, nhiều người đi làm ăn xa thành đạt, giàu có nên việc đóng góp công sức và tiền của cho công trình đình làng rất lớn.
Làng Lâm khi ấy còn có phường mộc nổi tiếng do ông Phó Bảng và ông Trương Trúc đứng đầu, vốn là những thợ giỏi, từng đảm nhận xây dựng nhiều ngôi đình cho các địa phương trong vùng. Để bảo đảm chất lượng công trình, làng đã thuê hai phường mộc cùng tham gia thi công và đặt ra giải thưởng. Mỗi phường phụ trách một phần đình theo bản thiết kế chung của làng, đồng thời phải giữ kín các bí quyết nghề nghiệp của mình. Đến ngày dựng đình, các bộ phận kết cấu của hai phường ghép lại rất khớp mộng, các mảng chạm khắc phù điêu đều tinh xảo, công phu, khiến dân làng khó phân định được bên nào hơn kém. Cuối cùng, phường mộc Thủy Nguyên được công nhận thắng cuộc nhờ hệ thống đấu võng có hình thức đẹp và kỹ thuật vượt trội.
Ngôi đình hoàn chỉnh gồm năm gian, hai dĩ và hai hậu cung, có quy mô bề thế và kiến trúc đẹp. Vào thời điểm đó, người dân làng Lâm rất tự hào vì đình làng mình được xem là to đẹp nhất trong toàn huyện. Ngày khánh thành, làng mở hội lớn kéo dài nhiều ngày liền, long trọng mời cả quan trên về dự, tạo nên không khí tưng bừng, náo nhiệt trong toàn vùng.
Đình Lâm là nơi thờ phụng sáu vị thần thành hoàng, song hiện nay thần tích và thần sắc không còn đầy đủ. Tuy vậy, qua tư liệu và truyền ngôn, có thể xác định chắc chắn một số vị thần được thờ tại đình. Trước hết là Đức Thánh Niệm, tức Phạm Tử Nghi, người xã Niệm Nghĩa, huyện An Dương, danh tướng triều Mạc, từng giữ chức Phò mã Đô úy Thái úy Thành Quốc. Sau khi qua đời, ông được triều đình phong làm phúc thần với thần hiệu Nam Hải Đại Vương.
Vị thần thứ hai là Phạm Thượng Quận, tên thật là Phạm Đình Trọng, quê thôn Khinh Dao, xã An Hồng, huyện An Dương, đỗ Tiến sĩ khoa Kỷ Mùi (1739). Ông có công lớn trong việc dẹp các cuộc khởi nghĩa của Quận Hẻo, Quận He, giữ yên vùng Nghệ An, đồng thời đánh tan giặc biển ở Quan Lạn mà nhà Thanh không dẹp được. Sau khi mất, ông được vua phong phúc thần; các làng Khinh Dao, Lâm Động và Trung Thanh Lang (huyện An Lão) đều lập đền thờ để tưởng niệm.
Đình còn thờ một vị cung phi triều Lê, người họ Vũ, quê xã Trung Hành, huyện An Dương. Dòng họ Vũ ở Trung Hành vốn nổi tiếng hiển đạt, có nhiều người làm quan lớn trong triều.
Theo gia phả họ Vũ Trung Hành, có ghi chép rằng dòng họ này từng có con gái được vua Lê Hiển Tông nạp vào cung. Tuy nhiên, lịch sử xã Lâm Động cho rằng tên gọi “Vũ Thị Sản” là chưa chính xác, do phạm húy và cách hiểu chữ “sản” trong câu đối mang nghĩa “sinh”, dùng để đối với chữ “thanh” (dẹp), chứ không phải là tên riêng.
Theo truyền ngôn dân gian, đình còn thờ thêm hai vị thần nữa là Triệu Quang Phục, vị tướng tài thời Tiền Lý (544–602), và Nguyễn Minh, người làng Lâm Động, từng tham gia chiến dịch Bạch Đằng năm 938, góp phần đánh bại quân Nam Hán. Bên cạnh đó, đình Lâm còn thờ mười hai vị Tiên công, tức mười hai ông tổ của các dòng họ đầu tiên đến khai phá, lập làng, gồm các họ: Cao, Đàm, Nguyên Điều, Phạm, Đặng, Ngô, Vũ, Trần, Đoàn, Hoàng, Lại và Đào.
Sau hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, ngôi đình quý của làng Lâm làm những năm 1931-1935 bị đổ nát hết. Từ ngày có đường lối đổi mới của Đảng, Nhà nước, nhân dân làng Lâm mong muốn phục dựng đình làng. Nguyện vọng chính đáng của dân được lãnh đạo huyện Thủy Nguyên, xã Lâm Động ủng hộ. Dân làng người góp của, người góp công. Con em làng làm ăn xa quê nhiệt tình đóng góp, có người góp đến 350 triệu đồng. Sau 10 năm, vượt qua nhiều khó khăn gian khổ, đến nay, đình Lâm Động dựng xong về cơ bản với 3 gian, 2 dĩ tòa đại bái, 2 gian hậu cung chủ yếu bằng đá Ninh Vân (Ninh Bình) cùng gỗ tứ thiết.
Kiến trúc cảnh quan
Đình Lâm Động mang dáng dấp tiêu biểu của đình làng truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ, nổi bật với vẻ bề thế, cổ kính nhưng hài hòa với không gian làng quê. Công trình quay mặt về khoảng sân rộng, tạo thế “tiền minh đường” thông thoáng. Mái đình lợp ngói ta màu nâu đỏ sẫm, qua thời gian phủ lớp rêu phong trầm mặc, bốn góc mái cong vút, đầu đao chạm khắc hình rồng, phượng mang ý nghĩa linh thiêng, trấn giữ và che chở cho làng.
Hệ thống cột, hiên và bậc tam cấp được làm bằng đá xanh, bố cục cân xứng, vững chãi. Trước đình là sân gạch rộng, bằng phẳng – nơi diễn ra các sinh hoạt cộng đồng, lễ hội, tế tự của dân làng. Không gian bên ngoài đình vừa mang tính tôn nghiêm, vừa gần gũi với đời sống thường nhật, thể hiện rõ vai trò trung tâm văn hóa – tín ngưỡng của làng Lâm Động.
Phía trước đình là hồ Lâm Động (hồ 108) – một di tích lịch sử gắn liền với phong trào kháng chiến của thành phố Hải Phòng. Trong khuôn viên hồ có Đài tưởng niệm được xây dựng năm 1969, đúng hai mươi năm sau vụ thảm sát ngày 16–17/2/1949. Công trình tưởng niệm này mang ý nghĩa đặc biệt sâu sắc, nhằm ghi nhớ và tri ân các cán bộ, chiến sĩ và nhân dân yêu nước đã anh dũng hi sinh vì độc lập, tự do của dân tộc. Sự hiện diện của hồ và đài tưởng niệm đã mở rộng không gian đình từ một thiết chế tín ngưỡng truyền thống sang không gian lịch sử – cách mạng, tạo nên giá trị kép vừa văn hóa, vừa lịch sử.
Bước vào bên trong, đình Lâm Động gây ấn tượng mạnh bởi nghệ thuật chạm khắc và trang trí tinh xảo. Không gian nội thất được tổ chức theo trục thần đạo, các gian bố trí chặt chẽ, đăng đối. Hệ thống cột gỗ lớn, sơn son thếp vàng, vừa tạo cảm giác uy nghi vừa thể hiện trình độ kỹ thuật cao của các nghệ nhân xưa.
Trung tâm đình là không gian thờ tự, với khám thờ, ngai thờ, hương án được chạm khắc dày đặc các họa tiết truyền thống như rồng, phượng, hoa lá, vân mây. Màu sắc chủ đạo là đỏ son và vàng thếp, tạo nên bầu không khí linh thiêng, trang trọng. Hai bên án thờ đặt các đồ thờ cổ như đỉnh đồng, hạc chầu, lư hương, bình gốm, thể hiện sự đầy đủ, nghiêm cẩn trong nghi lễ thờ thành hoàng và các bậc tiền nhân.
Các hoành phi, câu đối chữ Hán sơn son thếp vàng treo cao trên vì kèo, cột đình, không chỉ mang giá trị mỹ thuật mà còn hàm chứa tư tưởng đạo lý, ca ngợi công đức, truyền thống hiếu nghĩa và tinh thần yêu nước của cộng đồng làng Lâm Động. Toàn bộ không gian nội thất tạo nên sự giao hòa giữa nghệ thuật kiến trúc – tín ngưỡng dân gian – ký ức lịch sử, làm nổi bật chiều sâu văn hóa của ngôi đình.
Công nhận
Xét giá trị nhiều mặt, đình Lâm Động đã được Ủy ban nhân dân thành phố công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa tại Quyết định số 161-QĐ/UBND ngày 27/01/2011.
Tài liệu tham khảo
- Ngô Đăng Lợi, 2024, Đình Lâm Động- dấu ấn một làng cổ của Hải Phòng, truy cập tại: https://haiphong.gov.vn/Hai-Phong-Thanh-Pho-Toi-Yeu/Dinh-Lam-Dong–dau-an-mot-lang-co-cua-Hai-Phong-15630
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Lam Dong Communal House
Name and Geographic Location
The present-day Lam Dong Commune, Thuy Nguyen District, is located along the left bank of the Cam River, occupying a favorable geographical position for both waterway transportation and socio-economic development. Notably, the area also features a large tidal channel flowing from Kien Bai through Binh Dong before emptying into the Cam River, forming a small islet that includes the villages of Hoang Pha, Loi Dong, Binh Dong, and Phuong Lang (formerly known as Hoa Lang). This distinctive riverine terrain contributed early on to the formation of a stable settlement space closely associated with the productive and daily activities of local residents.
According to researchers Nguyen Van Chinh and Nguyen Quang Ngoc, the villages of Lam Dong, Hoang Pha, and Dong Ly emerged as early as the period of Chinese domination, making them among the earliest settlements in the area. Based on the memories and oral traditions of village elders, these place names originally belonged to the Tung Dong region. However, due to the taboo on the name of Binh An Vuong Trinh Tung, the name Tung Dong was changed to Tong Dong and was used for a long period thereafter.
Thanks to its riverside location near the sea, its extensive land resources, and abundant freshwater supply, the Lam Dong area attracted settlers from many places at an early stage. Local residents not only developed agriculture and fishing but also took advantage of natural conditions to grow mulberry trees, raise silkworms, and weave silk. In addition, several traditional handicrafts such as carpentry, masonry, and blacksmithing emerged and developed, diversifying the local economic structure. River-based trade and exchange of goods were therefore quite active, contributing to a prosperous economic landscape for the region.
Compared with other villages in the area, Lam village was long regarded as a prosperous and well-developed community, with relatively comprehensive material and spiritual life. The village possessed a full range of traditional cultural and religious institutions, including a communal house, pagoda, shrine, temple, and ancestral halls; customs and practices were generally gentle and orderly, clearly reflecting the long-standing cultural traditions of the community. However, through many historical upheavals and wars, most ancient architectural structures were destroyed or gradually lost over time. Today, within the entire commune, only one ancient pagoda with its famous stupa remains preserved, considered the most representative surviving trace of the former cultural and religious space of Lam Dong.
History and Deities Worshipped
According to the inscription Tan tao Hoa Lac dinh bi (rubbing preserved at the Institute of Han-Nom Studies, reference no. 8439), erected in the ninth year of the Le Chinh Hoa era (1668), it is possible to clearly discern the organizational scale and strong sense of community of local residents in the construction of the village communal house. The inscription records that when a new communal house was built, each villager was required to contribute a portion of rice and money, demonstrating the collective solidarity and shared effort of the entire community. The village also established written regulations and engraved the names of contributors on stone steles to pass them down to future generations.
These regulations also specified the annual ritual ceremonies held at the communal house. Each year, the village appointed six chief officiants, each responsible for offering two pork trays, each six tac thick, along with a tray of sticky rice prepared from twenty-five dau of rice. The nhap tich ky phuc ceremony was entrusted to two village sections to prepare offerings. In addition, during the night performances at the communal house gate, rewards were distributed equally, with each participant receiving one string of cash, thereby encouraging community cultural activities.
Based on available sources, the communal house was likely constructed around 1688. However, due to multiple renovations and historical upheavals, detailed records of earlier repairs no longer exist, and even village elders can no longer recall them clearly. The major renovation that took place between 1931 and 1935, however, is still vividly remembered. During this period, the village economy flourished, many villagers working away from home achieved success and prosperity, and thus contributed generously in labor and finances to the communal house project.
At that time, Lam village also had a renowned carpenters’ guild led by Ong Pho Bang and Ong Truong Truc, both highly skilled craftsmen who had built many communal houses in the region. To ensure construction quality, the village hired two carpenters’ guilds to compete, offering a prize. Each guild was responsible for a portion of the structure based on a common design, while keeping their professional techniques confidential. On the day of assembly, the structural components from both guilds fit together perfectly, with finely carved reliefs that made it difficult for villagers to judge which guild was superior. Ultimately, the Thuy Nguyen carpenters’ guild was declared the winner thanks to its beautifully designed and technically superior dau vong bracket system.
The completed communal house consisted of five main bays, two side bays, and two rear sanctuaries, forming an imposing and architecturally refined structure. At the time, Lam villagers were extremely proud, considering their communal house the largest and most beautiful in the entire district. On the inauguration day, a grand festival lasting many days was held, with officials invited to attend, creating a lively and festive atmosphere throughout the region.
Lam Dong Communal House worshipped six tutelary deities, although the hagiographies and royal decrees are no longer complete today. Nevertheless, based on documents and oral tradition, several deities can be identified with certainty. First is Duc Thanh Niem, also known as Pham Tu Nghi, from Niem Nghia Commune, An Duong District, a distinguished general of the Mac dynasty who once held the title of Pho ma Do uy Thai uy Thanh Quoc. After his death, he was canonized by the court as a beneficent deity under the title Nam Hai Dai Vuong.
The second deity is Pham Thuong Quan, whose real name was Pham Dinh Trong, from Kinh Dao Hamlet, An Hong Commune, An Duong District. He obtained the doctoral degree in the Ky Mui examination (1739). He rendered great service in suppressing the uprisings of Quan Heo and Quan He, pacifying the Nghe An region, and defeating sea pirates at Quan Lan whom the Qing court could not subdue. After his death, he was posthumously honored as a beneficent deity; the villages of Kinh Dao, Lam Dong, and Trung Thanh Lang (An Lao District) all established temples to commemorate him.
The communal house also worships a Le-dynasty consort of the Vu clan, from Trung Hanh Commune, An Duong District. The Vu clan of Trung Hanh was renowned for its prominence, with many high-ranking officials serving at court.
Which may be rendered as: “The Vu clan gave birth to a palace consort; the noble land of Trung Hanh was heaven-blessed with sanctity. The Le dynasty pacified the sea rebels; in death she returned to the sacred land of Tung Dong.”
According to the genealogy of the Vu clan of Trung Hanh, one daughter of the clan was taken into the palace by King Le Hien Tong. However, local history of Lam Dong holds that the name “Vu Thi San” is inaccurate, as it violates naming taboos; the word san in the parallel sentence should be understood as “to give birth,” paired with thanh (“to pacify”), rather than as a personal name.
According to folk tradition, the communal house also worships two additional deities: Trieu Quang Phuc, a talented general of the Early Ly period (544–602), and Nguyen Minh, a native of Lam Dong who participated in the Bach Dang campaign of 938, contributing to the defeat of the Southern Han forces. In addition, Lam Dong Communal House venerates twelve Tien cong, the founding ancestors of the first lineages to reclaim and establish the village, namely the Cao, Dam, Nguyen Dieu, Pham, Dang, Ngo, Vu, Tran, Doan, Hoang, Lai, and Dao clans.
After the wars against the French and the Americans, the valuable communal house of Lam village built in 1931–1935 fell completely into ruin. Following the renewal policies of the Party and State, the people of Lam village expressed a strong desire to restore their communal house. This legitimate aspiration was supported by the leadership of Thuy Nguyen District and Lam Dong Commune. Villagers contributed both funds and labor; descendants working far from home enthusiastically donated, with some contributions reaching as much as 350 million VND. After ten years of overcoming numerous difficulties, Lam Dong Communal House has now been largely reconstructed, consisting of three main bays and two side bays of the great hall, and two bays of the rear sanctuary, primarily built of Ninh Van stone (Ninh Binh) and precious hardwoods.
Architectural Landscape
Lam Dong Communal House bears the typical characteristics of traditional village communal houses in the Northern Delta, distinguished by its imposing yet harmonious appearance within the rural landscape. The structure faces a spacious courtyard, forming an open tien minh duong. The roof is covered with dark reddish-brown traditional tiles, weathered over time with moss, while the four roof corners curve upward, with ridge ends carved in the forms of dragons and phoenixes symbolizing sacred protection over the village.
The system of columns, verandas, and triple-step stairways is made of blue stone, symmetrically arranged and structurally solid. In front of the communal house lies a wide, level brick courtyard, serving as the venue for community activities, festivals, and ritual ceremonies. The exterior space is both solemn and closely connected to everyday village life, clearly reflecting the role of the communal house as the cultural and religious center of Lam Dong.
In front of the communal house is Lam Dong Lake (also known as Lake 108), a historical site associated with the resistance movement of Hai Phong City. Within the lake grounds stands a memorial monument built in 1969, exactly twenty years after the massacre of February 16–17, 1949. This monument holds profound significance in commemorating and honoring the cadres, soldiers, and patriotic citizens who heroically sacrificed their lives for national independence and freedom. The presence of the lake and memorial expands the communal house space from a traditional religious institution into a historical and revolutionary landscape, creating a dual value that is both cultural and historical.
Inside, Lam Dong Communal House leaves a strong impression through its refined decorative carving and ornamentation. The interior space is organized along a sacred axis, with bays arranged in a compact and symmetrical manner. Large wooden columns, lacquered and gilded, create an atmosphere of solemnity while showcasing the high technical skill of past artisans.
At the center is the worship space, featuring intricately carved altars, thrones, and incense tables adorned with traditional motifs such as dragons, phoenixes, floral patterns, and cloud scrolls. The dominant colors are vermilion lacquer and gilded gold, creating a sacred and dignified atmosphere. On either side of the altar are ancient ritual objects such as bronze tripods, crane statues, censers, and ceramic vases, reflecting the completeness and solemnity of rituals dedicated to the tutelary deities and ancestors.
Horizontal lacquered boards and Han-character parallel sentences, gilded in gold and hung high on beams and columns, not only possess artistic value but also convey moral philosophy, praising merit, filial piety, and the patriotic spirit of the Lam Dong community. The entire interior space thus embodies a harmonious integration of architectural art, folk belief, and historical memory, highlighting the profound cultural depth of the communal house.
Recognition
In consideration of its multifaceted values, Lam Dong Communal House was recognized as a Historical–Cultural Monument by the People’s Committee of the city under Decision No. 161-QD/UBND dated January 27, 2011.
References
- Ngô Đăng Lợi, 2024, Đình Lâm Động- dấu ấn một làng cổ của Hải Phòng, truy cập tại: https://haiphong.gov.vn/Hai-Phong-Thanh-Pho-Toi-Yeu/Dinh-Lam-Dong–dau-an-mot-lang-co-cua-Hai-Phong-15630
Tiếng Pháp
Maison communale de Lam Dong (Hai Phong)
Dénomination et situation géographique
Le territoire de la commune de Lam Dong, district de Thuy Nguyen, est aujourd’hui situé le long de la rive gauche de la rivière Cam, bénéficiant d’une position géographique favorable tant pour la navigation fluviale que pour le développement socio-économique. En particulier, la région est traversée par un important chenal de marée reliant Kien Bai à Binh Dong avant de se jeter dans la rivière Cam, formant un petit îlot comprenant les villages de Hoang Pha, Loi Dong, Binh Dong et Phuong Lang (anciennement Hoa Lang). Cette configuration fluviale caractéristique a favorisé très tôt la formation d’un espace d’habitat stable, étroitement lié aux activités productives et à la vie quotidienne des habitants locaux.
Selon les chercheurs Nguyen Van Chinh et Nguyen Quang Ngoc, les villages de Lam Dong, Hoang Pha et Dong Ly sont apparus dès la période de domination chinoise (Bac thuoc), constituant parmi les unités de peuplement les plus anciennes de la région. D’après la mémoire collective et les traditions orales des anciens du village, ces toponymes appartenaient autrefois à la région de Tung Dong. Toutefois, en raison du tabou portant sur le nom de Binh An Vuong Trinh Tung, l’appellation Tung Dong fut modifiée en Tong Dong et utilisée durant une longue période par la suite.
Grâce à sa situation en bord de rivière, proche de la mer, à l’abondance de terres et à des ressources en eau douce riches, la région de Lam Dong attira très tôt des populations venues de divers horizons pour s’y établir. Les habitants y développèrent non seulement l’agriculture et la pêche, mais surent également exploiter les conditions naturelles pour la culture du mûrier, l’élevage du ver à soie et le tissage de la soie. Par ailleurs, plusieurs métiers artisanaux traditionnels tels que la menuiserie, la maçonnerie et la forge se développèrent, contribuant à la diversification de l’économie locale. Le commerce et les échanges de marchandises par voie fluviale y furent également dynamiques, façonnant une image de prospérité économique pour cette région.
Comparé aux autres villages et hameaux environnants, le village de Lam est depuis longtemps considéré comme un village prospère et civilisé, doté d’un niveau de vie matériel et spirituel relativement élevé. Il possédait l’ensemble des institutions culturelles et cultuelles traditionnelles telles que maison communale, pagode, sanctuaire, pavillon, temples dédiés aux ancêtres et aux lettrés. Les coutumes et usages y étaient généralement empreints de simplicité et de discipline, reflétant une longue tradition culturelle communautaire. Toutefois, au fil des bouleversements historiques et des guerres, la plupart des édifices anciens ont été détruits ou se sont dégradés avec le temps. À ce jour, sur l’ensemble du territoire communal, seule subsiste une ancienne pagode avec sa célèbre tour reliquaire, considérée comme le vestige le plus représentatif de l’ancien espace culturel et cultuel de Lam Dong.
Histoire et personnages vénérés
Selon le texte de la stèle Tan tao Hoa Lac dinh bi (estampage conservé à l’Institut de recherches Han Nom, référence n° 8439), érigée en la neuvième année de l’ère Le Chinh Hoa (1668), on perçoit clairement l’ampleur de l’organisation et le sens communautaire des habitants dans la construction de la maison communale. La stèle indique que lors de l’édification de la nouvelle maison communale, chaque habitant devait contribuer par une mesure de riz et une somme d’argent, illustrant l’esprit de solidarité de la communauté. Le village établit également des conventions gravées dans la pierre, consignées avec les noms des contributeurs afin de les transmettre durablement aux générations futures.
Ces conventions précisaient aussi les rituels annuels célébrés à la maison communale. Chaque année, six officiants principaux étaient désignés ; chacun devait offrir deux pièces de porc, chacune d’une épaisseur de six tac, accompagnées d’un plateau de riz gluant préparé à partir de vingt-cinq dau de riz. La cérémonie de nhap tich ky phuc était confiée à deux giap du village, chargés de l’organisation matérielle. Lors des chants nocturnes à la porte de la maison communale, les récompenses financières étaient réparties équitablement, chaque participant recevant une unité monétaire, favorisant ainsi la vie culturelle communautaire.
Sur la base des sources disponibles, la maison communale aurait été construite vers 1688. Toutefois, en raison des nombreuses restaurations et des aléas historiques, les documents relatifs aux réparations antérieures ont disparu, et les anciens du village n’en conservent plus de souvenir précis. En revanche, la grande restauration menée entre 1931 et 1935 reste bien ancrée dans la mémoire collective. À cette époque, l’économie du village de Lam était florissante, et de nombreux habitants ayant réussi à l’étranger ou dans d’autres régions contribuèrent généreusement à la restauration de l’édifice.
Le village de Lam comptait alors une célèbre corporation de menuisiers dirigée par Pho Bang et Truong Truc, artisans renommés ayant construit de nombreuses maisons communales dans la région. Afin de garantir la qualité de l’ouvrage, le village engagea deux corporations de menuisiers, institua une compétition et attribua à chacune une partie du bâtiment selon un plan commun, tout en exigeant le secret des savoir-faire. Le jour de l’assemblage, les éléments des deux équipes s’emboîtèrent parfaitement, les sculptures en bas-relief se révélèrent d’une grande finesse, rendant difficile toute distinction de supériorité. Finalement, la corporation de menuisiers de Thuy Nguyen fut déclarée victorieuse grâce à son système de consoles (dau vong) à la fois élégant et techniquement supérieur.
L’édifice achevé comprenait cinq travées, deux ailes latérales et deux sanctuaires postérieurs, formant un ensemble monumental et esthétiquement remarquable. À cette époque, les habitants étaient fiers de posséder la plus grande et la plus belle maison communale du district. Lors de l’inauguration, une grande fête fut organisée pendant plusieurs jours, en présence de hauts fonctionnaires, créant une atmosphère festive et animée dans toute la région.
La maison communale de Lam est dédiée à six divinités tutélaires, bien que les légendes et édits divins ne soient aujourd’hui plus complets. Toutefois, les sources et traditions permettent d’identifier certains personnages vénérés. Le premier est Duc Thanh Niem, à savoir Pham Tu Nghi, originaire de la commune de Niem Nghia, district de An Duong, grand général de la dynastie Mac, ayant exercé les fonctions de Pho ma Do uy Thai uy Thanh Quoc. Après sa mort, il fut honoré comme divinité protectrice sous le titre de Nam Hai Dai Vuong.
La seconde divinité est Pham Thuong Quan, de son vrai nom Pham Dinh Trong, originaire du hameau de Khinh Dao, commune de An Hong, district de An Duong, lauréat du doctorat lors de l’examen de l’année Ky Mui (1739). Il se distingua par ses mérites dans la répression des rébellions de Quan Heo et Quan He, la pacification de la région de Nghe An, ainsi que dans la défaite des pirates maritimes à Quan Lan, que la dynastie Qing n’avait pu vaincre. Après son décès, il fut également consacré comme divinité tutélaire, et les villages de Khinh Dao, Lam Dong et Trung Thanh Lang (district de An Lao) érigèrent des temples en son honneur.
La maison communale vénère également une concubine de la dynastie Le, de la famille Vu, originaire de la commune de Trung Hanh, district de An Duong. La lignée Vu de Trung Hanh était réputée pour ses hauts dignitaires. Le culte de cette concubine est attesté par une paire de sentences parallèles conservées à la maison communale, évoquant la naissance d’une concubine impériale et son lien spirituel avec la terre de Tung Dong. Selon les généalogies de la famille Vu, une fille de cette lignée fut effectivement admise au palais sous le règne du roi Le Hien Tong. Toutefois, l’histoire locale estime que l’appellation « Vu Thi San » n’est pas exacte, le terme san dans les sentences signifiant « donner naissance » et non un nom propre.
Selon la tradition orale, la maison communale honore également deux autres divinités : Trieu Quang Phuc, général éminent de la période des Tien Ly (544–602), et Nguyen Minh, originaire du village de Lam Dong, ayant participé à la campagne de Bach Dang en 938 contre les armées de Nam Han. En outre, la maison communale rend hommage à douze Tien cong, ancêtres fondateurs des premières lignées ayant défriché et établi le village, appartenant aux familles Cao, Dam, Nguyen Dieu, Pham, Dang, Ngo, Vu, Tran, Doan, Hoang, Lai et Dao.
Après les deux guerres de résistance contre la France et les Etats-Unis, la maison communale édifiée entre 1931 et 1935 fut entièrement ruinée. Avec la politique de renouveau du Parti et de l’Etat, les habitants exprimèrent le souhait de reconstruire la maison communale, soutenus par les autorités du district de Thuy Nguyen et de la commune de Lam Dong. Les contributions furent nombreuses, tant en ressources financières qu’en main-d’œuvre, y compris de la part des enfants du village établis ailleurs, certains apportant jusqu’à 350 millions de dongs. Après dix années d’efforts, l’édifice fut en grande partie reconstruit, comprenant aujourd’hui trois travées principales, deux ailes du dai bai et deux sanctuaires postérieurs, principalement en pierre de Ninh Van (Ninh Binh) et en bois précieux des quatre essences traditionnelles.
Architecture et paysage
La maison communale de Lam Dong présente les caractéristiques typiques des maisons communales traditionnelles du delta du fleuve Rouge, se distinguant par sa monumentalité, son ancienneté et son harmonie avec le paysage rural. L’édifice est orienté vers une vaste cour, formant un espace dégagé de type tien minh duong. Le toit, couvert de tuiles traditionnelles brun rouge sombre, est patiné par le temps et orné de quatre angles relevés, dont les extrémités sculptées en forme de dragons et de phénix symbolisent la sacralité et la protection du village.
Le système de colonnes, de galeries et d’escaliers à trois degrés est réalisé en pierre bleue, avec une composition symétrique et solide. Devant la maison communale s’étend une large cour pavée, lieu des activités communautaires, des fêtes et des cérémonies rituelles. L’espace extérieur conjugue solennité et proximité avec la vie quotidienne, affirmant le rôle central de la maison communale dans la vie culturelle et cultuelle du village de Lam Dong.
Face à la maison communale se trouve le lac de Lam Dong (lac 108), site historique lié au mouvement de résistance de la ville de Hai Phong. Dans l’enceinte du lac se dresse un mémorial construit en 1969, vingt ans après le massacre des 16 et 17 février 1949. Ce monument revêt une signification profondément symbolique, honorant la mémoire des cadres, soldats et habitants patriotes tombés pour l’indépendance et la liberté nationales. La présence du lac et du mémorial élargit ainsi la fonction de la maison communale, de simple institution cultuelle à un espace à la fois historique et révolutionnaire, conférant au site une double valeur culturelle et historique.
À l’intérieur, la maison communale impressionne par la finesse de ses sculptures et de ses décors. L’espace est organisé selon l’axe sacré, avec des travées disposées de manière rigoureuse et symétrique. Les grandes colonnes en bois, laquées de rouge et dorées à la feuille, dégagent à la fois majesté et témoignent du haut niveau technique des artisans anciens.
Le centre de l’édifice est consacré au culte, avec des autels, trônes et tables d’offrandes richement sculptés de motifs traditionnels tels que dragons, phénix, feuillages et nuages. Les couleurs dominantes, rouge laqué et or, créent une atmosphère solennelle et sacrée. De part et d’autre des autels se trouvent des objets cultuels anciens – brûle-parfums en bronze, grues rituelles, encensoirs, vases en céramique – attestant du caractère complet et rigoureux des rites rendus aux divinités tutélaires et aux ancêtres.
Les panneaux horizontaux et sentences parallèles en caractères chinois, laqués et dorés, suspendus aux poutres et aux colonnes, possèdent non seulement une valeur esthétique, mais véhiculent également des idéaux moraux, exaltant les mérites, la piété filiale et l’esprit patriotique de la communauté villageoise de Lam Dong. L’ensemble de l’espace intérieur réalise une harmonie entre architecture, culte populaire et mémoire historique, mettant en évidence la profondeur culturelle de la maison communale.
Classement et reconnaissance
Au regard de ses multiples valeurs, la maison communale de Lam Dong a été reconnue comme Monument historique et culturel par le Comite populaire de la ville, conformément à la Decision n° 161-QD/UBND du 27 janvier 2011.
References bibliographiques
- Ngô Đăng Lợi, 2024, Đình Lâm Động- dấu ấn một làng cổ của Hải Phòng, truy cập tại: https://haiphong.gov.vn/Hai-Phong-Thanh-Pho-Toi-Yeu/Dinh-Lam-Dong–dau-an-mot-lang-co-cua-Hai-Phong-15630
Tiếng Trung
林洞亭（海防）
名称与地理位置
林洞亭位于今海防市水原县林洞社，地处禁江左岸，地理位置优越，兼具水路交通便利与社会经济发展的有利条件。尤其值得一提的是，辖区内有一条大型潮汐水道，自坚拜（Kien Bai）经秉洞（Binh Dong）流入禁江，形成一处小型河中沙洲，涵盖黄坡（Hoang Pha）、雷洞（Loi Dong）、秉洞（Binh Dong）与方棱（Phuong Lang，旧称花棱 Hoa Lang）等村落。这一典型的水域地貌条件，促成了当地较早形成稳定的居住空间，并与居民的生产活动和日常生活紧密相连。
据学者阮文正（Nguyen Van Chinh）与阮光玉（Nguyen Quang Ngoc）研究，林洞、黄坡与同里（Dong Ly）等村落早在北属时期即已出现，是本地区形成历史较早的聚居单元。根据村中耆老的记忆与口传，这些地名原属“松洞”（Tung Dong）地区。后因避讳平安王郑松（Trinh Tung），遂改称“丛洞”（Tong Dong），并沿用较长时期。
由于濒江近海，土地广阔，淡水资源丰富，林洞地区自古便吸引四方居民前来谋生立业。当地居民不仅发展农业与渔业，还因地制宜种桑养蚕、纺织丝绸。同时，木工、泥瓦、铁匠等传统手工业亦逐渐形成并发展，促使地方经济结构日益多样化。依托水路交通，商品交换与贸易活动十分活跃，使该地区早早呈现出繁荣景象。
在区域内诸村之中，林村（Lang Lam）长期被视为富庶文明之村，物质与精神生活发展较为全面。村中原有完备的传统文化与信仰设施，如亭、寺、庙、观、祠武、祠文等，风俗淳厚、礼制有序，鲜明体现了当地居民悠久的文化传统。然而，历经历史变迁与战争破坏，大部分古建筑已毁坏或湮没。至今，全社范围内仅保存下一座古寺及其著名宝塔，被视为林洞地区昔日文化—信仰空间最具代表性的遗存。
历史沿革与祭祀对象
据《新造和乐亭碑》（汉喃研究院藏拓本，编号8439）记载，该碑立于后黎朝正和九年（1668年），清楚反映了当地居民在修建村亭过程中的组织规模与强烈的共同体意识。碑文记述，重建新亭时，全社规定每位居民均须缴纳一份稻米与钱财，体现出全体村民同心协力的精神。同时，村社制定乡约，将捐献者姓名镌刻于石碑之上，以垂久远。
乡约中亦详细规定了每年在亭内举行的祭祀礼仪：每年推选六位主祭，每人负责供献两只猪肩肉，每只厚六寸，并配以用二十五斗稻米蒸制的糯米饭；入籍祈福之礼由村中两甲负责筹备。此外，在夜间“亭门唱戏”活动中，赏钱平均分配，每名参与者可得一贯钱，以鼓励社区文化活动的开展。
综合现有资料推断，该亭约建于1688年前后。然因多次修缮与历史动荡，早期修建、修葺情况已无完整记载，村中耆老亦难以详述。唯1931—1935年间的大规模重修，至今仍为村民所熟知。当时林村经济发达，不少村民外出经商致富，对村亭建设慷慨捐助。
彼时，林村尚有著名木匠行会，由副榜（Pho Bang）与张竹（Truong Truc）领衔，皆为技艺精湛之匠师，曾承建区域内多座村亭。为确保工程质量，村社同时聘请两支木匠行会竞工，各自依照统一设计方案施工，并严格保密技艺诀窍。至上梁之日，两支行会所制构件榫卯严丝合缝，雕刻装饰精美难分高下。最终，水原木匠行会因其斗拱系统造型优美、工艺精湛而胜出。
竣工后的林亭由五间正殿、两翼间及两间后殿组成，规模宏大、建筑精美。当时林村居民以此为荣，认为本亭为全县最为壮丽之村亭。落成之日，村中举行盛大庆典，连续多日，隆重邀请上级官员出席，场面极为热闹。
林洞亭供奉六位城隍神，然今神迹与敕封多已散佚。依据文献与传说，尚可确认部分主祀神祇。其一为圣念大王，即范子仪（Pham Tu Nghi），安阳府念义社人，莫朝名将，官至驸马都尉、太尉成国公。卒后被朝廷敕封为福神，尊号“南海大王”。
其二为范上郡，即范廷仲（Pham Dinh Trong），安阳府安鸿社轻遥村人，己未科（1739年）进士。其平定义军、安抚乂安地区，并在观澜击败清廷未能剿灭之海寇，功绩卓著。卒后蒙封福神，轻遥、林洞与中清郎（Trung Thanh Lang，安老县）等地皆立庙奉祀。
亭中亦供奉一位黎朝宫妃，姓武（Vu），安阳府忠行社人。忠行武氏为当地显赫世族，历代多出高官。
据忠行武氏族谱记载，该族确有女子入宫侍奉黎显宗（Le Hien Tong）。但林洞地方史认为，“武氏产”并非人名，“产”字在对联中意为“生”，与下联“清”（平定）相对，故不可误解为专名。
民间传说称，亭中还供奉前李朝名将赵光复（Triệu Quang Phục，赵越王），以及林洞村人阮明（Nguyen Minh），其曾参与938年白藤江战役，助吴权击败南汉军。此外，林洞亭亦奉祀十二位“先功”，即最早开垦立村的十二姓始祖：高、昙、元调、范、邓、吴、武、陈、段、黄、赖、陶。
在抗法、抗美战争中，1931—1935年修建的林洞亭遭到彻底毁坏。改革开放以来，在党和国家政策支持下，林洞村民积极倡议复建村亭，并得到水原县与林洞社政府的支持。村民捐资出力，旅外乡亲热心响应，个人捐款最高达3.5亿越盾。历经十年艰辛，现已基本完成重建：三间正殿、两翼大拜堂与两间后殿，主体采用宁平省宁云石（Ninh Van）与“四大名木”结构。
建筑与景观
林洞亭整体呈现出北部红河三角洲传统村亭的典型风貌，气势庄重而又与乡村环境和谐相融。建筑面向宽阔庭院，形成开阔的“前明堂”格局。屋顶覆盖深红色传统瓦，岁月侵染，苔痕斑驳，四角飞檐上翘，檐端雕刻龙凤纹饰，寓意神灵镇护村社。
亭前立柱、廊檐与三级台阶皆以青石砌成，布局对称，稳重坚固。前方铺砖广场为村民举行节庆、祭祀与公共活动之所，使亭宇既庄严肃穆，又贴近日常生活，充分体现其作为林洞村文化—信仰中心的地位。
亭前即为林洞湖（108湖），为海防市重要抗战历史遗迹。湖区内建有1969年落成的纪念台，以纪念1949年2月16—17日惨案中英勇牺牲的干部、战士与爱国群众。湖泊与纪念台的存在，使亭宇空间从传统信仰场所延伸为兼具革命历史意义的综合文化空间。
步入亭内，精湛的雕刻与装饰艺术尤为引人注目。内部空间沿神道轴线展开，布局严谨、对称。粗大的木柱朱漆贴金，既显威严，又彰显古代匠师高超技艺。
正中供奉空间设有龛、座、香案，密布龙、凤、花叶、祥云等传统纹样，主色调为朱红与鎏金，营造出庄重而神圣的氛围。两侧陈列铜鼎、仙鹤、香炉、陶瓷供器等古老法器，体现城隍与先贤祭祀礼仪的完整与肃穆。
悬挂于梁架与柱间的汉字匾额、楹联，不仅具有高度艺术价值，更蕴含道德教化思想，颂扬功德、孝义传统与爱国精神。整体内部空间实现了建筑艺术、民间信仰与历史记忆的有机融合，充分展现林洞亭深厚的文化底蕴。
文物认定
基于其多方面历史与文化价值，林洞亭已于2011年1月27日，经海防市人民委员会第161-QĐ/UBND号决定，正式认定为市级历史—文化遗迹。
参考文献
- Ngô Đăng Lợi, 2024, Đình Lâm Động- dấu ấn một làng cổ của Hải Phòng, truy cập tại: https://haiphong.gov.vn/Hai-Phong-Thanh-Pho-Toi-Yeu/Dinh-Lam-Dong–dau-an-mot-lang-co-cua-Hai-Phong-15630
