Tên gọi và vị trí địa lý
Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch tọa lạc trên địa bàn phường Ba Đình, thành phố Hà Nội. Đây là một địa chỉ lịch sử đặc biệt, từng giữ vai trò là trụ sở làm việc của Trung ương Đảng và Nhà nước Việt Nam kể từ sau khi Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công. Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nơi đây ghi dấu là địa điểm Người sống và làm việc lâu nhất, kéo dài từ ngày 19 tháng 12 năm 1954 cho đến ngày Người đi xa vào ngày 02 tháng 9 năm 1969.
Kiến trúc cảnh quan
Hiện nay, Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch có tổng diện tích khoảng 14,7 ha, bao gồm 20 di tích bất động sản, các di tích ngoài trời cùng 1.738 tài liệu, hiện vật gắn liền với cuộc đời và quá trình hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong thời gian Người sống và làm việc tại Khu Phủ Chủ tịch. Hệ thống di tích, tài liệu và hiện vật nơi đây được xem là những tư liệu lịch sử quý giá, phản ánh một cách chân thực và sinh động về cuộc đời, sự nghiệp cách mạng, tư tưởng, đạo đức cũng như phong cách sống giản dị của Người.
Đặc biệt, toàn bộ các điểm di tích, hiện vật và không gian lưu niệm liên quan đến Chủ tịch Hồ Chí Minh tại khu vực này hiện vẫn được bảo tồn gần như nguyên trạng so với thời kỳ Người còn sống và làm việc. Điều đó không chỉ góp phần lưu giữ giá trị lịch sử đặc biệt của di tích mà còn tạo nên một không gian mang đậm dấu ấn về cuộc sống đời thường và phong cách lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Các điểm di tích tiêu biểu tại Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch gồm:
1. Di tích Phủ Chủ tịch
Đây là tòa nhà đồ sộ và trang trọng nhất trong quần thể, mang phong cách kiến trúc Tân cổ điển Pháp do kiến trúc sư người Pháp gốc Đức thiết kế và xây dựng từ năm 1900 đến 1906. Với hơn 30 căn phòng được trang trí theo những phong cách riêng biệt, nơi đây từng là Phủ Toàn quyền Đông Dương trước khi trở thành nơi làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh trên cương vị lãnh đạo Đảng và Nhà nước từ năm 1954 đến 1969. Hiện nay, tòa nhà vẫn giữ vai trò là nơi làm việc của Chủ tịch nước và là không gian tiếp đón các nguyên thủ quốc gia, tổ chức các hoạt động đối ngoại quan trọng của Đảng và Nhà nước Việt Nam.
2. Di tích Nhà 54
Ngôi nhà nhỏ lợp mái ngói nằm gần bờ ao vốn là nơi ở của thợ điện phục vụ Phủ Toàn quyền trước đây. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chọn sống và làm việc tại đây từ năm 1954 đến năm 1958 trước khi chuyển sang Nhà sàn. Ngôi nhà có ba phòng: phòng làm việc (kiêm nơi tiếp khách), phòng ăn và phòng ngủ. Dù sau này đã chuyển sang nơi ở mới, Bác vẫn thường xuyên quay lại đây sinh hoạt cho đến cuối đời. Mọi tài liệu, sách báo và hiện vật sinh hoạt của Người vẫn được bài trí gọn gàng, khoa học như khi Người còn sống.
3. Di tích Căn phòng họp Bộ Chính trị và Tiếp khách
Trong khoảng thời gian sống tại khu vực Phủ Chủ tịch, căn phòng này là nơi chứng kiến nhiều cuộc họp quan trọng của Bộ Chính trị do Bác chủ trì. Một trong những sự kiện lịch sử tiêu biểu nhất diễn ra tại đây là phiên họp ngày 28 tháng 12 năm 1967, khi Bộ Chính trị chính thức thông qua kế hoạch cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, một bước ngoặt quyết định trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
4. Ba chiếc ô tô phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh
Khu di tích lưu giữ ba phương tiện gắn liền với hành trình công tác của Người. Đầu tiên là chiếc Zít (Liên Xô tặng năm 1954) bằng thép chịu lực và kính chống đạn, chủ yếu dùng để đón các nguyên thủ quốc gia. Tiếp đến là chiếc Pô-bê-đa (Liên Xô tặng năm 1955) – người bạn đồng hành thường xuyên của Bác trong những chuyến đi công tác xa Hà Nội. Cuối cùng là chiếc Pơ-giô 404 (Việt kiều Tân Đảo biếu năm 1964) với kiểu dáng nhỏ gọn, được Bác dùng để đi lại trong thành phố.
5. Di tích Nhà bếp A
Được xây dựng để phục vụ bữa ăn hàng ngày cho Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Phạm Văn Đồng từ năm 1955 đến 1969. Tên gọi “bếp A” nhằm phân biệt với “bếp B” (được xây dựng sau nhà sàn từ tháng 7/1969). Ngoài việc chuẩn bị cơm thường nhật, Nhà bếp A còn là nơi lưu giữ những bộ đồ ăn Á – Âu sang trọng, dùng để Bác tiếp đãi thân mật các nguyên thủ quốc gia, các vị lãnh đạo Đảng hoặc mời cơm những cá nhân anh hùng, chiến sĩ thi đua xuất sắc.
6. Ao cá Bác Hồ
Ao cá có diện tích khoảng 3.200 m², được cải tạo từ một vùng trũng bên cạnh Nhà 54 theo ý nguyện của Bác để làm sạch môi trường và cải thiện đời sống. Bác thả nhiều loại cá như trắm, mè, trôi, rô phi để tận dụng nguồn thức ăn ở các tầng nước khác nhau. Hàng ngày, sau giờ làm việc, Bác thường ra cầu ao vỗ tay gọi cá về ăn, tạo nên một nét sinh hoạt giản dị, thanh cao và là điểm tham quan vô cùng sống động cho du khách.
7. Di tích Nhà sàn Bác Hồ
Hoàn thành vào ngày 17/5/1958, ngôi nhà được xây dựng theo kiểu nhà sàn của đồng bào dân tộc Việt Bắc bằng gỗ dổi, mái lợp ngói. Đây là nơi gắn bó với Bác trong 11 năm cuối đời (1958 – 1969). Tầng dưới là nơi Bác họp Bộ Chính trị và tiếp khách, tầng trên là phòng ngủ và phòng làm việc. Xung quanh nhà là vườn hoa thơm và hàng rào dâm bụt, gợi nhớ đến hình ảnh quê hương Nghệ An. Gần 250 hiện vật tại đây vẫn được gìn giữ nguyên vẹn, phản ánh trí tuệ và tâm hồn cao đẹp của Người.
8. Di tích Nhà 67
Để đảm bảo an toàn cho Bác trước sự đánh phá của bom đạn Mỹ, Bộ Chính trị đã cho xây dựng ngôi nhà kiên cố bằng bê tông cốt thép phía sau Nhà sàn vào năm 1967. Ngôi nhà mang màu xanh nhạt, có khả năng chống được bom bi và bom hạng nhẹ. Theo đề nghị của Bác, căn nhà cũng được dùng làm nơi họp bàn của Bộ Chính trị. Gần 100 hiện vật tại Nhà 67 gắn liền với những ngày cuối đời và những vấn đề trọng đại mà Người đặc biệt quan tâm trong giai đoạn này.
9. Phòng trưng bày thiết bị y tế
Nguyên là nơi nghỉ giải lao giữa các phiên họp Bộ Chính trị, nhưng từ ngày 24/8/1969 khi Bác lâm bệnh nặng, căn phòng này trở thành nơi hội đồng bác sĩ hội chẩn và đưa ra phác đồ điều trị. Hiện nay, phòng trưng bày các dụng cụ y tế chuyên dụng đã được sử dụng để chăm sóc sức khỏe cho Người trong những giây phút cuối cùng (từ 24/8 đến 02/9/1969), thể hiện nỗ lực hết lòng của Đảng và đội ngũ y bác sĩ dành cho vị lãnh tụ kính yêu.
10. Đường Xoài
Đây là con đường rộng 5 mét, dài hơn 200 mét với hai hàng xoài cổ thụ tỏa bóng mát. Đường Xoài là lối đi quen thuộc mỗi sáng Bác tập thể dục và mỗi chiều bách bộ sau giờ làm việc. Đây cũng là con đường nối từ Nhà sàn ra Phủ Chủ tịch, nơi lưu dấu nhiều kỷ niệm xúc động giữa Bác với các đoàn đại biểu, chiến sĩ và đồng bào miền Nam ra thăm miền Bắc.
11. Vườn cây
Khu vườn rộng lớn tạo thành một hệ sinh thái phong phú với gần 2.000 cây thuộc 135 loài khác nhau, bao gồm cả cây bóng mát, cây ăn quả và hoa cảnh. Trong vườn có 78 loài nguồn gốc trong nước và 68 loài nguồn gốc nước ngoài, tiêu biểu như cây đa kiên trì, cây vú sữa miền Nam, cây xanh bốn mùa và rặng bụt mọc quanh hồ. Mỗi nhành cây, thảm cỏ đều được chăm sóc để tạo nên một không gian thiên nhiên hữu tình, gắn liền với tình hữu nghị và những kỷ niệm sâu sắc về cuộc đời của Bác.
12. Giàn hoa Phủ Chủ tịch
Nằm ở cuối con đường Xoài, giàn hoa là một không gian mở rộng khoảng 100 m², lát sỏi với hình ngôi sao 8 cánh ở giữa. Bác thường coi đây là một “phòng khách đặc biệt” để tiếp khách và làm việc trong những ngày thời tiết đẹp. Không gian này không chỉ tạo sự thoải mái, tự nhiên cho khách đến thăm mà còn thể hiện phong cách sống luôn hòa hợp và trân trọng thiên nhiên của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Xếp hạng
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khoa học, Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch đã được Nhà nước ghi nhận là một di tích có ý nghĩa quan trọng đối với dân tộc Việt Nam. Ngày 12 tháng 8 năm 2009, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1272/QĐ-TTg xếp hạng Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch, thuộc quận Ba Đình, thành phố Hà Nội, là Di tích quốc gia đặc biệt. Sự kiện này không chỉ khẳng định giá trị to lớn của khu di tích trong việc lưu giữ những dấu ấn về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh mà còn góp phần nâng cao ý thức bảo tồn, phát huy giá trị di sản lịch sử – văn hóa đặc biệt quan trọng của quốc gia.
