Tên gọi và vị trí địa lý
Khôn Nguyên Chí Đức Lăng là khu lăng mộ của Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao, vợ vua Lê Thái Tông và là sinh mẫu của vua Lê Thánh Tông – vị minh quân bậc nhất lịch sử Đại Việt. Khôn Nguyên Chí Đức Lăng nằm trong khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh, cách thành phố Thanh Hóa 50km về phía Tây, có diện tích hơn 200 ha, thuộc 2 huyện: Thọ Xuân và Ngọc Lặc (Thanh Hóa).
Lịch sử và nhân vật
Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao sinh năm 1420 (Canh Tý), người làng Đồng Bàng (nay là làng Đồng Phang, xã Định Hòa, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa). Cha bà là Ngô Từ, một công thần thời Lê Lợi, được giao phụ trách việc quân lương trong khởi nghĩa Lam Sơn, sau lập nhiều công lao và được phong chức Thái Bảo. Mồ côi mẹ từ nhỏ, bà được bà nội trực tiếp nuôi dưỡng. Chị gái bà là Ngô Thị Ngọc Viên, từng vào chầu vua Lê Thái Tổ và được phong hiệu Liệt Vinh, tạo tiền đề cho mối liên hệ giữa gia tộc họ Ngô và hoàng gia.
Theo ghi chép trong văn bia và dã sử, trong một lần theo chị vào cung, Ngô Thị Ngọc Dao được vua Lê Thái Tông chú ý và cho tuyển nhập nội đình. Văn bia Khôn Nguyên Chí Đức đã diễn giải việc này như một sự “cơ trời tác hợp”, gắn đức hạnh gia tộc với thiên mệnh hoàng triều: “Nhiều đời nhân đức, phúc dày tích lũy, mới sinh được Hoàng thái hậu”.
Xung quanh sự ra đời của bà tồn tại nhiều yếu tố huyền thoại, các giai thoại kể rằng trước khi sinh, mẹ bà nằm mộng thấy tiên giáng thế; khi bà chào đời thì trong nhà có mùi hương lạ, ngoài sân vang tiếng nhạc khác thường; lúc bà trưởng thành thường có mây ngũ sắc che đầu khi đi ngoài đồng. Những mô-típ này phản ánh quan niệm thiên mệnh và điềm lành.
Các sử liệu chính thống mô tả Hoàng thái hậu là người có tư chất thuần hậu, cẩn trọng, tiết kiệm, không ưa xa hoa, thành thạo nữ công gia chánh, cư xử chuẩn mực và hòa nhã. Những phẩm chất này phù hợp với hình mẫu mẫu nghi thiên hạ theo lý tưởng Nho giáo, đồng thời là nền tảng cho uy tín của bà trong hậu cung.
Năm 1436, khi vừa tròn 16 tuổi, bà được tuyển vào cung và nhanh chóng được vua Lê Thái Tông sủng ái. Năm 1440, bà được phong Tiệp dư, ở cung Khánh Phương. Bà sinh Thao Quốc trưởng công chúa, và ngày 20 tháng 7 năm 1442, sinh hoàng tử thứ tư của vua Thái Tông là Lê Tư Thành.
Sau những biến động chính trị nghiêm trọng trong triều đình nửa sau thế kỷ XV, năm 1460, hoàng tử Lê Tư Thành được các đại thần như Nguyễn Xí và Đinh Liệt phò lập lên ngôi, mở ra triều đại Hồng Đức thịnh trị. Ngô Thị Ngọc Dao được tôn làm Hoàng Thái hậu. Vai trò của bà không chỉ dừng ở địa vị sinh mẫu, mà còn thể hiện rõ ảnh hưởng về tư tưởng trị quốc, đặc biệt trong việc củng cố đạo đức Nho giáo và nếp sống tiết kiệm, khoan hòa trong triều đình. Sử liệu ghi nhận rằng sự thuần hậu của phong tục, sĩ phong và lễ nhạc đương thời có sự đóng góp quan trọng từ ảnh hưởng giáo hóa của Hoàng thái hậu.
Vua Lê Thánh Tông đặc biệt coi trọng quê ngoại của mình. Năm 1473 (Hồng Đức thứ 4), nhà vua cho dựng Thuần Mậu đường tại xã Đồng Bàng để thờ tổ tiên họ Ngô và đích thân về Lam Kinh bái yết, thể hiện sự tôn kính đối với dòng ngoại cũng như vai trò của Hoàng thái hậu trong đời sống chính trị tinh thần của triều đại.
Trong sinh hoạt thường ngày, Hoàng thái hậu nổi tiếng với lối sống nhân ái, quan tâm đến kẻ hầu người hạ và dân chúng. Bà thường đem vàng lụa do nội phủ cấp phát để ban cho người nghèo, không tích trữ của cải riêng. Chính vì vậy, trong cung đình lẫn dân gian, bà được gọi là Phật sống.
Khi tuổi cao, Hoàng thái hậu vẫn minh mẫn, khỏe mạnh, ham học và giỏi thơ văn. Bà thường lấy kinh truyện làm tài liệu giáo dưỡng cho con cháu, tiếp tục thực hiện vai trò giáo hóa của một mẫu nghi ngay cả khi đã lui về hậu cung.
Năm 1496, trong một lần cùng vua về Tây Kinh (Lam Kinh), bà lâm bệnh và mất ngày 26 tháng 3 nhuận năm Bính Thìn, hưởng thọ 76 tuổi, tại điện Thừa Hoa.
Các sử gia đương thời đánh giá Thái hậu đối với vua Lê Thái Tông là người trợ giúp tận tụy; đối với vua Lê Thánh Tông là công sinh dưỡng và giáo hóa; đối với vua Lê Hiến Tông là tình thương yêu và dìu dắt. Công đức của bà được đặt ngang với “tam thánh”.
Kiến trúc cảnh quan
Lăng mộ Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao được bố trí trong quần thể Sơn lăng Lam Kinh, tại một khu đất thấp, nằm về phía Đông Vĩnh Lăng khoảng 700 m và phía Nam Hựu Lăng khoảng 100 m. Việc lựa chọn vị trí địa hình thấp, tách khỏi các lăng vua vốn được xây dựng trên nền cao, cho thấy sự phân biệt có chủ ý về cấp bậc kiến trúc trong tổng thể không gian lăng tẩm triều Lê sơ, đồng thời phản ánh quan niệm nghi lễ và trật tự hoàng gia đương thời.
Một đặc điểm nổi bật của lăng là tổ chức cao độ kiến trúc: trong khi các lăng vua đều được xây dựng theo thế “tôn sơn” – phải đi lên, thì lăng Hoàng Thái hậu lại được thiết kế theo hướng hạ nền, người viếng phải đi xuống khu mộ. Cách xử lý không gian này tạo nên sự đối lập rõ rệt về trục nhìn và cảm thức kiến trúc, đồng thời nhấn mạnh sự khác biệt giới tính và vai trò nghi lễ giữa lăng hậu và lăng đế vương trong hệ thống Sơn lăng.
Trong không gian lăng mộ, hệ thống tượng quan hầu và linh vật được bố trí đăng đối hai bên trục chính. Khác với các lăng vua – nơi quan hầu đều là tượng nam quan, tại đây toàn bộ tượng quan chầu đều được thể hiện dưới hình thức nữ quan, một hiện tượng hiếm gặp và mang tính độc bản trong kiến trúc lăng tẩm Việt Nam thời trung đại. Các tượng con giống chầu mộ về cơ bản tuân theo mô thức chung của lăng vua triều Lê sơ, song có đặc điểm tạo hình thân mập, khối chắc, thiên về cảm giác tĩnh tại và bao bọc, phù hợp với không gian lăng hậu.
Nhà bia Khôn Nguyên Chí Đức được đặt cách khu mộ chính khoảng 150 m, tạo thành một không gian chức năng tương đối độc lập nhưng vẫn liên kết chặt chẽ với tổng thể lăng mộ. Bia được tạc bằng đá nguyên khối, cao 2,76 m, rộng 1,90 m, dày 0,28 m, đặt trên lưng một rùa đá dài 2,65 m, rộng 1,84 m, cao 0,69 m. Bia khắc chữ ở cả hai mặt, nội dung gồm 36 bài thơ ca ngợi công đức, đức hạnh và vai trò lịch sử của Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao. Bia được dựng vào năm 1498, cuối triều Lê Thánh Tông.
Xét về tổng thể, lăng mộ Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao thể hiện một mô thức kiến trúc cảnh quan riêng biệt trong hệ thống Sơn lăng Lam Kinh. Sự kết hợp giữa địa hình thấp, bố cục hạ nền, hệ thống tượng nữ quan và bia đá quy mô lớn đã tạo nên một không gian vừa tuân thủ nghi lễ phong kiến, vừa mang tính biểu trưng rõ rệt cho vai trò của Hoàng Thái hậu trong lịch sử triều Lê sơ.
Về mặt vật liệu, lăng mộ nguyên gốc được xây dựng bằng gạch, đến năm 1998 được tiến hành trùng tu, tôn tạo lại, hình thành diện mạo kiến trúc như hiện nay. Dù trải qua quá trình tu bổ, cấu trúc không gian cơ bản và các yếu tố đặc trưng của lăng vẫn được bảo tồn, cho phép nhận diện rõ giá trị kiến trúc – lịch sử của công trình trong tổng thể di sản Lam Kinh.
Hiện vật
Bia Khôn Nguyên Chí Đức là một trong 12 bảo vật quốc gia được Thủ tướng Chính phủ công nhận năm 2014. Hiện vật hiện tọa lạc trên đồi Phú Lâm, thuộc Khu di tích lịch sử Lam Kinh (xã Xuân Lam, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa), trong không gian Sơn lăng triều Lê sơ.
Văn bia do hai tiến sĩ Nguyễn Bảo và Nguyễn Xung Xác biên soạn, được dựng vào năm Cảnh Thống thứ nhất (1498), dưới triều vua Lê Hiến Tông, tức hai năm sau khi Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao qua đời. Việc dựng bia không chỉ nhằm ghi nhận công đức của Hoàng Thái hậu mà còn thể hiện rõ tư tưởng chính trị – đạo đức Nho giáo của triều Lê sơ trong việc tôn vinh vai trò mẫu nghi thiên hạ.
Về hình thức, bia được chế tác từ đá xanh nguyên khối, có dạng hình chữ nhật, với trọng lượng ước khoảng 13 tấn, đặt trang trọng trên lưng một tượng rùa đá lớn. Toàn bộ văn bia được khắc chữ Hán nổi trên hai mặt, kết hợp với hệ thống hoa văn trang trí phong phú, tiêu biểu như lưỡng long chầu nguyệt, lá đề, hoa cúc dây,… trang trí truyền thống khác, phản ánh trình độ điêu khắc đá đạt đến độ hoàn chỉnh của nghệ thuật triều Lê thế kỷ XV.
Về nội dung, mặt trước văn bia ghi chép rõ về gia thế, xuất thân, phẩm hạnh và công trạng của Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao, người có vai trò quan trọng trong việc trợ giúp vua Lê Thái Tông, giữ gìn nền chính trị ổn định và đặc biệt là công lao nuôi dạy hoàng tử Lê Tư Thành, sau này trở thành vua Lê Thánh Tông. Mặt sau khắc bài thơ điếu của vua Lê Hiến Tông (cháu nội của Hoàng Thái hậu) cùng 36 bài họa thơ của các danh sĩ, khoa bảng đương thời, tạo nên một chỉnh thể vừa mang tính văn học, vừa có giá trị sử liệu đặc biệt. Hoàng Thái hậu được khắc họa như một hình mẫu lý tưởng của đạo đức Nho gia: đôn hậu, cần kiệm, không chuộng xa hoa, giữ gìn lễ nghi, kính trọng tông miếu, phụng thờ thần linh, sống giản dị nhưng trang nhã. Trong cung đình, bà được mọi tầng lớp tôn kính, dân gian suy tôn là “Phật sống”, bởi lối sống nhân ái, thường xuyên ban phát của cải cho người nghèo, không tích trữ tài sản riêng.
Đáng chú ý, văn bia còn ghi nhận những nét đặc biệt về thể chất và tinh thần của Hoàng Thái hậu khi tuổi đã cao: tóc không bạc, răng không rụng, tinh thần minh mẫn, dung mạo tươi nhuận; đồng thời là người ham học, am hiểu kinh truyện, biết làm thơ và thường xuyên giáo huấn con cháu. Những miêu tả này vừa mang yếu tố biểu trưng, vừa phản ánh quan niệm truyền thống về phúc đức và thiên mệnh đối với bậc mẫu nghi thiên hạ.
Trong đánh giá của giới sử học, công lao lớn nhất của Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao đối với xã tắc là đã sinh thành và nuôi dưỡng vua Lê Thánh Tông, vị minh quân tiêu biểu của lịch sử Việt Nam, người trị vì lâu nhất triều Lê sơ (38 năm) và đưa Đại Việt đạt tới đỉnh cao thịnh trị. Các sử gia đều thống nhất nhìn nhận bà là một phụ nữ tiêu biểu về đức hạnh, trí tuệ và lòng khoan dung, hội đủ phẩm chất “công, dung, ngôn, hạnh”, giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử hoàng hậu Đại Việt.
Hoàng Thái hậu qua đời năm Bính Thìn (1496) tại điện Thừa Hoa, hưởng thọ 76 tuổi, được vua Lê Thánh Tông truy phong thụy hiệu Quang Thục Hoàng Thái hậu. Thi hài bà được an táng tại Sơn lăng Lam Kinh; đồng thời, triều đình cho dựng bia Khôn Nguyên Chí Đức, tạc tượng và đúc chuông thờ tại điện Huy Văn, nhằm ghi nhớ và tôn vinh công đức của bà.
Theo đánh giá của các nhà quản lý và nghiên cứu di sản, bia Khôn Nguyên Chí Đức là một trong những tấm bia đá cổ có quy mô lớn, giá trị nghệ thuật điêu khắc cao, hình thức hoàn chỉnh, tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật triều Lê sơ. Hiện vật không chỉ là một tác phẩm mỹ thuật xuất sắc mà còn là tư liệu lịch sử – văn hóa đặc biệt quan trọng, phục vụ nghiên cứu về chính trị, tư tưởng, nghệ thuật và vai trò của phụ nữ trong hoàng cung Đại Việt thế kỷ XV.
Xếp hạng
Kính Lăng nằm trong quần thể di tích Lam Kinh, được Thủ tướng chính phủ đã ký quyết định công nhận là di tích quốc gia đặc biệt ngày 27 tháng 9 năm 2012.
Tài liệu tham khảo
- Ban Quản lý di tích lịch sử Lam Kinh (2013), Lăng mộ – Bia ký các vua và hậu còn lại ở Lam Kinh, Nxb Văn hóa Thông tin.
- BMKTCN – ĐHXD – Khu di tích lịch sử Lam Kinh, Thanh Hóa, Việt Nam
- Kiến trúc độc đáo khu lăng mộ Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Giao
- TOP Bảo vật quốc gia của Việt Nam (P.177) Bia Khôn Nguyên Chí Đức Chi Bi.
________________________
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Name and Geographical Location
Khon Nguyen Chi Duc Mausoleum is the burial complex of Empress Dowager Ngo Thi Ngoc Dao, consort of King Le Thai Tong and biological mother of King Le Thanh Tong—one of the greatest enlightened monarchs in the history of Dai Viet. The Khon Nguyen Chi Duc Mausoleum is located within the Lam Kinh Special National Relic Site, approximately 50 kilometers west of Thanh Hoa City. Covering an area of more than 200 hectares, it lies within the administrative boundaries of Tho Xuan and Ngoc Lac districts (Thanh Hoa Province).
Historical Background and Historical Figure
Empress Dowager Ngo Thi Ngoc Dao was born in 1420 (Canh Ty year) in Dong Bang village (now Dong Phang village, Dinh Hoa commune, Yen Dinh district, Thanh Hoa Province). Her father, Ngo Tu, was a meritorious official under Le Loi, entrusted with managing military provisions during the Lam Son uprising. Afterward, he rendered significant service and was appointed to the high-ranking title of Thai Bao. Orphaned of her mother at a young age, Ngo Thi Ngoc Dao was raised directly by her grandmother. Her elder sister, Ngo Thi Ngoc Vien, once served at the court of King Le Thai To and was granted the title Liet Vinh, thereby establishing an early connection between the Ngo clan and the royal family.
According to stele inscriptions and unofficial historical accounts, during a visit to the palace accompanying her sister, Ngo Thi Ngoc Dao caught the attention of King Le Thai Tong and was subsequently selected into the inner court. The Khon Nguyen Chi Duc stele interprets this event as a matter of “heavenly destiny,” linking familial virtue with imperial mandate: “Only through generations of accumulated benevolence and profound blessings could an Empress Dowager be born.”
The circumstances surrounding her birth are interwoven with legendary elements. Folklore recounts that before her birth, her mother dreamed of celestial beings descending to the mortal world; when she was born, a strange fragrance filled the house, and unusual music resounded in the courtyard; as she grew up, multicolored clouds were said to hover above her head while she worked in the fields. These motifs reflect traditional notions of divine mandate and auspicious omens.
Official historical records describe the Empress Dowager as gentle in disposition, prudent, frugal, and averse to luxury; she was skilled in domestic crafts, conducted herself with propriety, and maintained a harmonious and dignified manner. These virtues correspond to the Confucian ideal of the “mother of the realm” and formed the foundation of her moral authority within the inner court.
In 1436, at the age of sixteen, she entered the palace and soon gained the favor of King Le Thai Tong. In 1440, she was promoted to the rank of Tiep Du and resided in Khanh Phuong Palace. She gave birth to Thao Quoc Truong Princess, and on the 20th day of the seventh lunar month in 1442, she bore King Le Thai Tong’s fourth son, Prince Le Tu Thanh.
Following major political upheavals in the latter half of the fifteenth century, in 1460 Prince Le Tu Thanh was enthroned with the support of senior officials such as Nguyen Xi and Dinh Liet, inaugurating the prosperous Hong Duc era. Ngo Thi Ngoc Dao was honored as Empress Dowager. Her role extended beyond that of a biological mother; she exerted significant ideological influence on governance, particularly in strengthening Confucian morality and promoting frugality and benevolence at court. Historical sources acknowledge that the refinement of customs, scholarly conduct, and ritual music of the time owed much to her moral guidance.
King Le Thanh Tong held his maternal homeland in special esteem. In 1473 (the fourth year of Hong Duc), he ordered the construction of Thuan Mau Hall in Dong Bang commune to worship the ancestors of the Ngo clan and personally traveled to Lam Kinh to pay homage, demonstrating respect for his maternal lineage and acknowledging the Empress Dowager’s spiritual and political influence.
In daily life, the Empress Dowager was renowned for her compassion, caring for attendants and commoners alike. She frequently distributed gold and silk allocated by the inner treasury to the poor and did not accumulate personal wealth. As a result, both within the court and among the populace, she was revered as a “Living Buddha.”
Even in advanced age, she remained mentally sharp, physically healthy, devoted to learning, and proficient in poetry and literature. She often used classical texts and scriptures to educate her descendants, continuing her moral and pedagogical role as a maternal exemplar even after withdrawing from active court life.
In 1496, during a journey with the king to Tay Kinh (Lam Kinh), she fell ill and passed away on the intercalary 26th day of the third lunar month of the Binh Thin year, at the age of seventy-six, at Thua Hoa Palace.
Contemporary historians assessed her contributions as follows: to King Le Thai Tong, she was a devoted supporter; to King Le Thanh Tong, she provided birth, upbringing, and moral instruction; to King Le Hien Tong, she offered affection and guidance. Her merit was regarded as equivalent to that of the “Three Sages.”
Architectural Landscape
The mausoleum of Empress Dowager Ngo Thi Ngoc Dao is situated within the Lam Kinh Son Lang complex, on low-lying terrain approximately 700 meters east of Vinh Lang and about 100 meters south of Huu Lang. The deliberate selection of a lower site, distinct from the elevated foundations of royal tombs, reflects a conscious hierarchical differentiation in architectural rank within the early Le dynasty funerary landscape, as well as contemporary ritual concepts and imperial order.
A distinctive feature of the mausoleum is its architectural elevation strategy: whereas royal tombs follow the principle of “ascending the sacred mountain,” requiring visitors to move upward, the Empress Dowager’s mausoleum is designed with a lowered ground level, compelling visitors to descend into the burial area. This spatial arrangement creates a clear contrast in visual axis and architectural experience, emphasizing gender distinction and ritual roles between empress dowager tombs and imperial mausoleums within the Son Lang system.
Within the mausoleum grounds, statues of court attendants and guardian animals are symmetrically arranged along the central axis. Unlike royal tombs—where attendant statues uniformly depict male mandarins—all attendant figures here are represented as female officials, a rare and unique phenomenon in medieval Vietnamese funerary architecture. The animal statues generally follow the stylistic conventions of early Le royal tombs but feature fuller bodies and solid volumes, conveying a sense of stillness and protection appropriate to an empress dowager’s burial space.
The Khon Nguyen Chi Duc Stele House is located approximately 150 meters from the main burial area, forming a relatively independent yet closely connected functional space. The stele is carved from a single block of stone, measuring 2.76 meters in height, 1.90 meters in width, and 0.28 meters in thickness, and is mounted on the back of a stone tortoise measuring 2.65 meters in length, 1.84 meters in width, and 0.69 meters in height. Inscribed on both sides, the stele contains 36 poems praising the merits, virtues, and historical role of Empress Dowager Ngo Thi Ngoc Dao. It was erected in 1498, toward the end of King Le Thanh Tong’s reign.
Overall, the mausoleum of Empress Dowager Ngo Thi Ngoc Dao represents a distinct architectural and landscape model within the Lam Kinh Son Lang system. The combination of low terrain, sunken layout, female official statues, and a large-scale stone stele creates a space that both conforms to feudal ritual norms and symbolically expresses the Empress Dowager’s historical role in the early Le dynasty.
Originally constructed of brick, the mausoleum underwent restoration and renovation in 1998, resulting in its present architectural appearance. Despite these interventions, the fundamental spatial structure and defining characteristics have been preserved, allowing for clear recognition of the monument’s architectural and historical value within the Lam Kinh heritage complex.
Artifacts
The Khon Nguyen Chi Duc Stele is one of twelve national treasures recognized by the Prime Minister in 2014. It is currently located on Phu Lam Hill within the Lam Kinh Historical Site (Xuan Lam commune, Tho Xuan district, Thanh Hoa Province), in the context of the early Le dynasty Son Lang complex.
The stele inscription was composed by the doctoral laureates Nguyen Bao and Nguyen Xung Xac and erected in the first year of Canh Thong (1498), during the reign of King Le Hien Tong, two years after the Empress Dowager’s death. The erection of the stele served not only to commemorate her merits but also to express the Confucian political and moral ideology of the early Le dynasty in honoring the role of the “mother of the realm.”
In form, the stele is crafted from a single block of blue stone, rectangular in shape, weighing approximately 13 tons, and solemnly mounted on the back of a large stone tortoise. The entire inscription is carved in raised Chinese characters on both faces and embellished with rich decorative motifs such as paired dragons flanking the moon, bodhi leaves, scrolling chrysanthemum patterns, and other traditional ornaments, reflecting the highly refined stone-carving artistry of the fifteenth-century Le dynasty.
In terms of content, the front face records the lineage, background, virtues, and achievements of Empress Dowager Ngo Thi Ngoc Dao, highlighting her role in assisting King Le Thai Tong, maintaining political stability, and especially raising Prince Le Tu Thanh, who later became King Le Thanh Tong. The reverse side features an elegiac poem by King Le Hien Tong (her grandson) along with 36 responsive poems by contemporary scholars and degree holders, forming a literary and historical corpus of exceptional value. The Empress Dowager is portrayed as an ideal Confucian matron: benevolent, diligent, frugal, disdainful of luxury, observant of ritual propriety, respectful of ancestral temples, reverent toward deities, and living a simple yet dignified life. She was revered throughout the court and venerated by the populace as a “Living Buddha” for her compassion and generosity toward the poor.
Notably, the inscription also records remarkable physical and spiritual traits in her advanced age: her hair did not turn white, her teeth did not fall out, her mind remained clear, and her appearance retained vitality. She was also depicted as studious, well-versed in the classics, capable of composing poetry, and diligent in instructing her descendants. These descriptions are both symbolic and reflective of traditional beliefs regarding virtue, blessing, and heavenly mandate bestowed upon a maternal exemplar.
Historians generally agree that the Empress Dowager’s greatest contribution to the state was giving birth to and raising King Le Thanh Tong, the most exemplary ruler in Vietnamese history, who reigned the longest of the early Le dynasty (38 years) and led Dai Viet to its zenith of prosperity. She is universally recognized as an outstanding woman of virtue, wisdom, and compassion, embodying the full Confucian ideals of “gong, dung, ngon, hanh,” and occupying a unique position in the history of Dai Viet’s empresses.
The Empress Dowager passed away in the Binh Thin year (1496) at Thua Hoa Palace at the age of seventy-six and was posthumously granted the title Quang Thuc Empress Dowager by King Le Thanh Tong. Her remains were interred at the Lam Kinh Son Lang complex, and the court ordered the erection of the Khon Nguyen Chi Duc Stele, the carving of statues, and the casting of bells for worship at Huy Van Palace to commemorate and honor her merits.
According to heritage managers and researchers, the Khon Nguyen Chi Duc Stele is among the largest and most artistically valuable ancient stone steles, representing a complete and exemplary form of early Le dynasty artistic style. It is not only a masterpiece of sculpture but also an exceptionally important historical and cultural document for the study of politics, ideology, art, and the role of women in the fifteenth-century Dai Viet royal court.
Classification
Kinh Lang is located within the Lam Kinh relic complex and was officially recognized as a Special National Monument by decision of the Prime Minister on September 27, 2012.
References
- Ban Quản lý di tích lịch sử Lam Kinh (2013), Lăng mộ – Bia ký các vua và hậu còn lại ở Lam Kinh, Nxb Văn hóa Thông tin.
- BMKTCN – ĐHXD – Khu di tích lịch sử Lam Kinh, Thanh Hóa, Việt Nam
- Kiến trúc độc đáo khu lăng mộ Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Giao
- TOP Bảo vật quốc gia của Việt Nam (P.177) Bia Khôn Nguyên Chí Đức Chi Bi.
________________
Tiếng Pháp (Français’)
Dénomination et situation géographique
Le Khon Nguyen Chi Duc Lang est le complexe funéraire de l’Impératrice douairière Ngo Thi Ngoc Dao, épouse de l’empereur Le Thai Tong et mère biologique de l’empereur Le Thanh Tong, l’un des souverains les plus éminents de l’histoire du Dai Viet.
Le Khon Nguyen Chi Duc Lang est situé dans le site historique national spécial de Lam Kinh, à environ 50 km à l’ouest de la ville de Thanh Hoa. Il couvre une superficie de plus de 200 hectares et s’étend sur deux districts : Tho Xuan et Ngoc Lac (province de Thanh Hoa).
Histoire et personnage
L’Impératrice douairière Ngo Thi Ngoc Dao est née en 1420 (année Canh Ty) dans le village de Dong Bang (aujourd’hui Dong Phang, commune de Dinh Hoa, district de Yen Dinh, province de Thanh Hoa). Son père, Ngo Tu, était un haut dignitaire et un méritant de l’époque de Le Loi. Il fut chargé de la logistique militaire durant l’insurrection de Lam Son, rendit de nombreux services à l’État et fut ultérieurement nommé Thai Bao. Orpheline de mère dès son plus jeune âge, Ngo Thi Ngoc Dao fut élevée directement par sa grand-mère.
Sa sœur aînée, Ngo Thi Ngoc Vien, fut admise à la cour de l’empereur Le Thai To et reçut le titre honorifique de Liet Vinh, ouvrant ainsi la voie à l’établissement de relations étroites entre la famille Ngo et la famille impériale.
Selon les inscriptions épigraphiques et les récits historiques, lors d’une visite au palais en compagnie de sa sœur, Ngo Thi Ngoc Dao attira l’attention de l’empereur Le Thai Tong et fut admise au palais intérieur. L’inscription de Khon Nguyen Chi Duc interprète cet événement comme une « conjonction du destin céleste », liant la vertu accumulée de la lignée familiale au mandat céleste de la dynastie :
« Ce n’est qu’après de nombreuses générations de bienveillance et de mérites accumulés qu’est née l’Impératrice douairière ».
La naissance de l’Impératrice est entourée de nombreux éléments légendaires. Les récits rapportent qu’avant sa naissance, sa mère rêva de l’apparition d’un immortel ; qu’à sa venue au monde, un parfum étrange emplit la maison et que des sons musicaux inhabituels résonnèrent dans la cour ; et qu’à l’âge adulte, des nuages aux cinq couleurs la couvraient lorsqu’elle travaillait aux champs. Ces motifs symbolisent la conception traditionnelle du mandat céleste et des présages favorables.
Les sources historiques officielles décrivent l’Impératrice douairière comme une personne de nature douce et vertueuse, prudente, économe, peu encline au luxe, habile dans les travaux domestiques féminins, au comportement mesuré et harmonieux. Ces qualités correspondaient parfaitement à l’idéal confucéen de la « mère exemplaire de la nation » et constituèrent le fondement de son prestige au sein du harem impérial.
En 1436, à l’âge de seize ans, elle fut admise au palais et gagna rapidement la faveur de l’empereur Le Thai Tong. En 1440, elle reçut le titre de Tiep Du et résida au palais Khanh Phuong. Elle donna naissance à la princesse Thao Quoc Truong et, le 20 juillet 1442, au quatrième fils de l’empereur Thai Tong, le prince Le Tu Thanh.
À la suite de graves bouleversements politiques survenus dans la seconde moitié du XVe siècle, en 1460, le prince Le Tu Thanh fut porté sur le trône avec l’appui de hauts dignitaires tels que Nguyen Xi et Dinh Liet, inaugurant l’ère prospère de Hong Duc. Ngo Thi Ngoc Dao fut alors honorée du titre d’Impératrice douairière.
Son rôle ne se limita pas à celui de mère de l’empereur : elle exerça une influence notable sur la pensée politique, notamment dans le renforcement de la morale confucéenne et la promotion d’un mode de vie économe et modéré au sein de la cour. Les chroniques soulignent que la pureté des mœurs, l’éthique des lettrés et l’harmonie des rites et de la musique de l’époque furent en grande partie façonnées par son influence éducative.
L’empereur Le Thanh Tong attachait une importance particulière à la terre natale de sa famille maternelle. En 1473 (quatrième année de Hong Duc), il ordonna la construction du sanctuaire Thuan Mau Duong dans la commune de Dong Bang pour y honorer les ancêtres de la famille Ngo, et se rendit personnellement à Lam Kinh pour leur rendre hommage, manifestant ainsi son profond respect envers la lignée maternelle et le rôle spirituel et politique de l’Impératrice douairière.
Dans la vie quotidienne, l’Impératrice douairière était réputée pour sa bienveillance, son attention envers les serviteurs et le peuple. Elle distribuait fréquemment l’or et la soie fournis par le Trésor impérial aux pauvres, sans jamais accumuler de richesses personnelles. Pour cette raison, tant à la cour que parmi le peuple, elle était surnommée le « Bouddha vivant ».
Même à un âge avancé, elle demeura lucide, en bonne santé, avide de savoir et douée pour la poésie et la littérature. Elle utilisait les classiques confucéens comme supports d’éducation pour ses descendants, poursuivant ainsi son rôle moral et éducatif de mère exemplaire, même retirée dans le palais intérieur.
En 1496, lors d’un séjour à la capitale occidentale (Lam Kinh) avec l’empereur, elle tomba malade et décéda le 26e jour du troisième mois intercalaire de l’année Binh Thin, à l’âge de 76 ans, au palais Thua Hoa.
Les historiens contemporains estimaient qu’elle fut une aide dévouée pour l’empereur Le Thai Tong, qu’elle assuma pleinement les fonctions de mère nourricière et éducatrice pour l’empereur Le Thanh Tong, et qu’elle manifesta affection et guidance envers l’empereur Le Hien Tong. Ses mérites furent placés au rang des « trois sages ».
Architecture et paysage
Le mausolée de l’Impératrice douairière Ngo Thi Ngoc Dao est implanté dans l’ensemble funéraire de Son Lang de Lam Kinh, sur un terrain bas, à environ 700 m à l’est de Vinh Lang et 100 m au sud de Huu Lang. Le choix volontaire d’un terrain bas, distinct des mausolées impériaux édifiés sur des hauteurs, traduit une hiérarchisation architecturale intentionnelle dans l’ensemble funéraire de la dynastie des premiers Le, reflétant les conceptions rituelles et l’ordre monarchique de l’époque.
Une caractéristique remarquable du mausolée réside dans son organisation altimétrique : tandis que les mausolées des empereurs suivent le principe du « ton son » (élévation vers la montagne), celui de l’Impératrice douairière est conçu en contrebas, obligeant le visiteur à descendre vers la tombe. Cette conception spatiale crée un contraste marqué dans l’axe visuel et l’expérience architecturale, soulignant la distinction de genre et de fonction rituelle entre les mausolées impériaux et celui de l’Impératrice.
Dans l’espace funéraire, le système de statues de mandarins et d’animaux symboliques est disposé de manière symétrique le long de l’axe central. Contrairement aux mausolées impériaux, où les statues représentent exclusivement des mandarins masculins, l’ensemble des figures de cour ici sont des mandarines, un phénomène rare et unique dans l’architecture funéraire vietnamienne médiévale. Les statues animales suivent globalement les modèles des mausolées royaux de la dynastie des premiers Le, mais se distinguent par des formes trapues, massives et une impression de stabilité et de protection, en harmonie avec l’espace du mausolée féminin.
La maison de stèle Khon Nguyen Chi Duc est située à environ 150 m du tombeau principal, formant un espace fonctionnel relativement indépendant mais étroitement lié à l’ensemble du mausolée. La stèle, sculptée dans un seul bloc de pierre, mesure 2,76 m de hauteur, 1,90 m de largeur et 0,28 m d’épaisseur. Elle repose sur le dos d’une tortue de pierre de 2,65 m de long, 1,84 m de large et 0,69 m de haut. Les inscriptions, gravées sur les deux faces, comprennent 36 poèmes louant les mérites, les vertus et le rôle historique de l’Impératrice douairière Ngo Thi Ngoc Dao. La stèle fut érigée en 1498, à la fin du règne de Le Thanh Tong.
Dans son ensemble, le mausolée de l’Impératrice douairière Ngo Thi Ngoc Dao présente un modèle architectural et paysager distinct au sein du système funéraire de Son Lang de Lam Kinh. La combinaison d’un terrain bas, d’une disposition en contrebas, d’un ensemble de statues de mandarines et d’une stèle monumentale confère à l’espace une forte valeur symbolique, reflétant à la fois le respect des rites féodaux et le rôle historique particulier de l’Impératrice dans la dynastie des premiers Le.
À l’origine, le mausolée était construit en briques. En 1998, il fit l’objet d’une restauration et d’une mise en valeur, donnant naissance à son apparence actuelle. Malgré ces travaux, la structure spatiale fondamentale et les éléments caractéristiques du monument ont été préservés, permettant d’identifier clairement sa valeur architecturale et historique dans l’ensemble du patrimoine de Lam Kinh.
Objets et vestiges
La stèle Khon Nguyen Chi Duc est l’un des douze trésors nationaux reconnus par le Premier ministre en 2014. Elle est actuellement située sur la colline de Phu Lam, au sein du site historique de Lam Kinh (commune de Xuan Lam, district de Tho Xuan, province de Thanh Hoa), dans l’espace funéraire de la dynastie des premiers Le.
Le texte de la stèle fut rédigé par les docteurs Nguyen Bao et Nguyen Xung Xac et érigé en 1498, première année de l’ère Canh Thong, sous le règne de l’empereur Le Hien Tong, soit deux ans après le décès de l’Impératrice douairière. L’érection de cette stèle visait non seulement à consigner ses mérites, mais aussi à affirmer clairement l’idéologie politique et morale confucéenne de la dynastie des premiers Le, en exaltant le rôle de la mère exemplaire de la nation.
Sur le plan formel, la stèle est taillée dans un bloc monolithique de pierre bleue, de forme rectangulaire, pesant environ 13 tonnes, et repose solennellement sur le dos d’une grande tortue de pierre. L’ensemble du texte est gravé en caractères chinois en relief sur les deux faces, accompagné d’un riche décor ornemental comprenant notamment des motifs de deux dragons entourant la lune, de feuilles de bodhi, de chrysanthèmes stylisés et d’autres motifs traditionnels, témoignant du haut niveau de perfection atteint par l’art de la sculpture sur pierre sous la dynastie Le au XVe siècle.
Quant au contenu, la face avant de la stèle relate en détail la lignée familiale, l’origine, les vertus et les mérites de l’Impératrice douairière Ngo Thi Ngoc Dao, soulignant son rôle essentiel auprès de l’empereur Le Thai Tong, sa contribution à la stabilité politique du royaume et, surtout, son mérite dans l’éducation du prince Le Tu Thanh, futur empereur Le Thanh Tong. La face arrière présente le poème élégiaque de l’empereur Le Hien Tong (petit-fils de l’Impératrice) ainsi que 36 poèmes de réponse composés par des lettrés et mandarins éminents de l’époque, formant un ensemble à la fois littéraire et d’une valeur historique exceptionnelle.
L’Impératrice y est dépeinte comme un modèle idéal de morale confucéenne : bienveillante, laborieuse, économe, peu attirée par le luxe, respectueuse des rites, honorant les ancêtres et les divinités, menant une vie simple mais digne. À la cour, elle était universellement respectée ; dans le peuple, elle était vénérée comme un « Bouddha vivant » en raison de sa générosité et de son altruisme.
La stèle mentionne également des traits remarquables de sa constitution physique et spirituelle à un âge avancé : cheveux non grisonnants, dents intactes, esprit vif, teint éclatant ; elle était studieuse, versée dans les classiques, capable de composer des poèmes et prodiguait constamment des enseignements à ses descendants. Ces descriptions, à la fois symboliques et réalistes, reflètent la conception traditionnelle de la bénédiction morale et du mandat céleste accordés à une mère exemplaire de la nation.
Selon les historiens, le plus grand mérite de l’Impératrice douairière Ngo Thi Ngoc Dao envers l’État fut d’avoir donné naissance et élevé l’empereur Le Thanh Tong, souverain emblématique de l’histoire vietnamienne, dont le règne fut le plus long de la dynastie des premiers Le (38 ans) et qui conduisit le Dai Viet à son apogée. Les chercheurs s’accordent à reconnaître en elle une figure féminine exemplaire par sa vertu, son intelligence et sa magnanimité, réunissant pleinement les qualités traditionnelles de « compétence, apparence, parole et conduite », et occupant une place particulière dans l’histoire des impératrices du Dai Viet.
L’Impératrice douairière s’éteignit en 1496 (année Binh Thin) au palais Thua Hoa, à l’âge de 76 ans. L’empereur Le Thanh Tong lui conféra à titre posthume le nom honorifique de Quang Thuc Hoang Thai Hau. Sa dépouille fut inhumée dans l’ensemble funéraire de Son Lang à Lam Kinh. La cour ordonna également l’érection de la stèle Khon Nguyen Chi Duc, la sculpture de statues et la fonte de cloches dédiées au culte au palais Huy Van, afin de perpétuer et d’honorer sa mémoire.
Selon l’évaluation des gestionnaires et des chercheurs du patrimoine, la stèle Khon Nguyen Chi Duc figure parmi les stèles anciennes de plus grande envergure, dotées d’une haute valeur artistique et d’une forme achevée, représentative du style artistique de la dynastie des premiers Le. Elle constitue non seulement une œuvre majeure de l’art sculptural, mais aussi une source historique et culturelle d’une importance exceptionnelle pour l’étude de la politique, de l’idéologie, de l’art et du rôle des femmes à la cour du Dai Viet au XVe siècle.
Classement
Le Kinh Lang fait partie de l’ensemble monumental de Lam Kinh et a été officiellement classé site historique national spécial par décision du Premier ministre le 27 septembre 2012.
Références
- Ban Quản lý di tích lịch sử Lam Kinh (2013), Lăng mộ – Bia ký các vua và hậu còn lại ở Lam Kinh, Nxb Văn hóa Thông tin.
- BMKTCN – ĐHXD – Khu di tích lịch sử Lam Kinh, Thanh Hóa, Việt Nam
- Kiến trúc độc đáo khu lăng mộ Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Giao
- TOP Bảo vật quốc gia của Việt Nam (P.177) Bia Khôn Nguyên Chí Đức Chi Bi.
_________________
Tiếng Trung (中文)
名称与地理位置
坤元至德陵是黎太宗皇帝之妃、黎圣宗皇帝生母——吴氏玉瑶皇太后的陵寝。黎圣宗是大越历史上最杰出的明君之一。坤元至德陵位于国家特别级遗迹区蓝京，距离清化市以西约50公里，占地面积超过200公顷，分属寿春县与玉勒县（清化省）。
历史与人物
吴氏玉瑶皇太后生于1420年（庚子年），清化省安定县定和社同榜村人（今同芳村）。其父吴慈为黎利时期的重要功臣，曾负责蓝山起义的军粮事务，后因功勋卓著，官至太保。皇太后幼年丧母，由祖母亲自抚养。其长姐吴氏玉圆曾入侍黎太祖，被封为烈荣夫人，为吴氏家族与皇室的联姻奠定基础。
据碑文与野史记载，吴氏玉瑶曾随其姐入宫，被黎太宗注意并选入内廷。《坤元至德碑》将此事阐释为“天作之合”，认为这是家族累世仁德、厚积福报的结果：“多世仁德，福泽深厚，方生皇太后。”
围绕皇太后的诞生流传着诸多神异传说：其母孕前梦见仙人降世；诞生之时室内异香弥漫、庭院中响起奇异乐声；成年后外出劳作，常有五色祥云覆顶。这些叙事反映了当时对天命与祥瑞的观念。
正史记载皇太后性情纯厚谨慎、生活节俭、不尚奢华，精于女红家政，举止端庄温和。这些品德符合儒家理想中“母仪天下”的形象，也是其在后宫中享有威望的重要基础。
1436年，年仅16岁的吴氏玉瑶入宫，深得黎太宗宠爱。1440年，封为婕妤，居庆芳宫。其育有韬国长公主，并于1442年7月20日诞下黎太宗第四子黎思诚。
15世纪后半叶朝廷历经重大政治动荡。1460年，在阮玑、丁烈等大臣拥立下，皇子黎思诚即位，开启洪德盛世。吴氏玉瑶被尊为皇太后。她不仅是皇帝生母，更在治国理念上发挥深远影响，尤其在巩固儒家伦理、推行节俭宽和的宫廷风气方面贡献突出。史料认为，当时礼乐、士风与社会风俗的淳厚，与皇太后的教化密切相关。
黎圣宗尤为重视其外戚之乡。1473年（洪德四年），皇帝下令在同榜社修建纯茂堂以奉祀吴氏祖先，并亲赴蓝京谒陵，彰显对外族血统及皇太后政治精神地位的尊崇。
在日常生活中，皇太后以仁爱著称，体恤宫人及百姓，常将内府所赐金帛分施贫民，从不积蓄私财，因此在宫廷与民间皆被尊称为“活佛”。
年高之时，皇太后仍神志清明、体魄康健，勤于学习，善诗文，常以经史训诲子孙，即便退居后宫，仍履行母仪天下的教化职责。
1496年，皇太后随皇帝返西京（蓝京）途中染病，于丙辰年闰三月二十六日卒于承华殿，享年76岁。
当代史家评价皇太后：辅佐黎太宗尽心竭力；对黎圣宗有生养与教化之功；对黎宪宗则关怀抚育、悉心引导，其功德被誉为与“三圣”并列。
建筑与景观
吴氏玉瑶皇太后陵位于蓝京山陵体系中，地势较低，距永陵以东约700米、距祐陵以南约100米。相较于建于高基之上的帝王陵墓，皇太后陵选址低洼，体现出黎初王朝陵寝建筑中有意识的等级区分，亦反映当时严格的礼制与皇权秩序。
该陵最显著的特点是空间高差处理方式：帝陵皆依“尊山”之势向上而行，而皇太后陵则采取下沉式布局，谒陵者需下行入墓区。这种空间对比强化了后陵与帝陵在性别与礼仪角色上的区分。
陵区内文武侍从与灵兽石像分列主轴两侧。不同于帝陵中皆为男性官员形象，此处全部为女官造型，在越南中世纪陵寝建筑中极为罕见，具有独特性。石兽造型整体遵循黎初帝陵规范，但体态厚重、形制稳固，营造出静谧、包容的氛围，契合后陵空间特质。
坤元至德碑亭距主墓区约150米，功能相对独立又与整体紧密相连。碑为整石雕刻，高2.76米、宽1.90米、厚0.28米，立于长2.65米、宽1.84米、高0.69米的石龟之上。碑文双面刻字，共收录36首颂扬皇太后功德、品行与历史地位的诗作。立碑于1498年，黎圣宗末年。
总体而言，吴氏玉瑶皇太后陵在蓝京山陵体系中呈现出独特的建筑景观模式。低洼地势、下沉式布局、女官石像体系与大型石碑相结合，既遵循封建礼制，又鲜明象征了皇太后在黎初历史中的特殊地位。
陵寝原以砖砌而成，1998年进行修缮整治，形成今日面貌。尽管历经修复，陵墓基本空间结构与核心特征仍得以保存，清晰展现其在蓝京遗产体系中的建筑与历史价值。
文物
坤元至德碑是2014年由越南政府总理认定的12件国家宝物之一。现位于清化省寿春县春蓝社蓝京历史遗迹区富林丘，属黎初山陵空间体系。
碑文由进士阮保、阮崇确撰写，立于景统元年（1498年），即吴氏玉瑶皇太后去世两年后，黎宪宗在位时期。立碑不仅为铭记皇太后功德，也体现了黎初王朝尊崇母仪天下、彰显儒家政治伦理的思想。
碑体以整块青石雕成，呈长方形，重约13吨，庄重安置于大型石龟之上。碑文为汉字阳刻，双面书写，并饰以双龙朝月、菩提叶、缠枝菊等传统纹样，反映出15世纪黎代石刻艺术高度成熟的技艺水平。
内容方面，正面详述皇太后家世、出身、品德与功绩，尤其强调其辅佐黎太宗、维护政局稳定，以及抚育皇子黎思诚（后为黎圣宗）的重大功劳。背面刻有黎宪宗（皇太后之孙）的悼诗及36首当代名儒和进士的和诗，使碑文成为兼具文学价值与史料价值的重要整体。
碑文将皇太后塑造成儒家理想中的女性典范：敦厚、勤俭、不慕奢华、恪守礼仪、敬宗庙、奉神明，生活简朴而高雅。在宫廷中深受敬重，在民间则因其仁爱布施而被尊为“活佛”。
碑文亦记载皇太后高龄时的非凡身心状态：发不白、齿不落、精神矍铄、容貌润泽，勤学好问，通晓经史，善作诗文，常教诲子孙。这些描写既具象征意味，也反映了传统观念中福德与天命的结合。
史学界普遍认为，吴氏玉瑶皇太后对国家最大的贡献，是生养并教育了黎圣宗——黎初在位时间最长（38年）、使大越达到盛世巅峰的杰出君主。她被一致公认为兼具德行、智慧与宽厚的典范女性，具备“工、容、言、行”之美，在大越皇后史上占据特殊地位。
皇太后于丙辰年（1496年）卒于承华殿，享年76岁，黎圣宗追尊其谥号为光淑皇太后，葬于蓝京山陵，并命立坤元至德碑、雕像、铸钟于辉文殿，以彰显其功德。
据遗产管理与研究机构评价，坤元至德碑是规模宏大、雕刻艺术价值极高、形制完备的古代石碑代表，典型体现黎初艺术风格。不仅是杰出的美术作品，更是研究15世纪大越政治、思想、艺术及宫廷女性角色的重要历史文化文献。
级别认定
敬陵位于蓝京遗迹群内，已于2012年9月27日由越南政府总理签署决定，正式认定为国家特别级历史遗迹。
参考资料
- Ban Quản lý di tích lịch sử Lam Kinh (2013), Lăng mộ – Bia ký các vua và hậu còn lại ở Lam Kinh, Nxb Văn hóa Thông tin.
- BMKTCN – ĐHXD – Khu di tích lịch sử Lam Kinh, Thanh Hóa, Việt Nam
- Kiến trúc độc đáo khu lăng mộ Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Giao
- TOP Bảo vật quốc gia của Việt Nam (P.177) Bia Khôn Nguyên Chí Đức Chi Bi.
