Tên gọi và vị trí địa lý
Ngải Sơn lăng (hay An Lăng) là lăng vua Trần Hiến Tông, vị vua thứ 6 của nhà Trần. Lăng tọa lạc tại chân núi thuộc khu Ao Bèo, thôn Trại Lốc 2, xã An Sinh, TX Đông Triều, cách Thái miếu nhà Trần khoảng 500m về phía Tây.
Lịch sử và nhân vật
Vua Trần Hiến Tông (1319 – 1341), tên huý Trần Vượng, sinh ngày 17 tháng 5 năm Kỷ Mùi (1319), là vị hoàng đế thứ sáu của vương triều Trần. Ông đăng cơ khi mới 10 tuổi, thời gian trị vì kéo dài 13 năm, được sử sách ghi nhận là một giai đoạn chính sự yên ổn, xã hội tương đối thái bình.
Theo ghi chép của sử cũ, Trần Hiến Tông là người tư chất thông minh, tính tình sáng suốt, biết kế thừa nền trị bình của triều Trần thời thịnh trị, khiến quốc gia trong thời gian ông cầm quyền không xảy ra biến động lớn.
Mùa hạ, ngày 11 tháng 6 năm Tân Tỵ (1341), nhà vua băng hà tại chính tẩm ở kinh thành Thăng Long, hưởng dương 23 tuổi. Sau khi qua đời, đến ngày 15 tháng 8 năm Mậu Thân (1344), di hài của vua được an táng tại An Lăng, thuộc đất Kiến Xương (nay thuộc tỉnh Thái Bình).
Đại Việt sử ký toàn thư chép:
“Năm 1341, mùa Hạ, tháng 6, ngày 11, vua băng ở chính tẩm, tạm quàn ở cung Kiến Xương, miếu hiệu là Hiến Tông… Năm 1344, mùa Thu, tháng 8, ngày 15, an táng Hiến Tông vào An lăng ở Kiến Xương. Năm 1381, tháng 6, rước Thần tượng các lăng ở Quắc Hương, Thái Đường, Long Hưng, Kiến Xương đưa về lăng lớn Yên Sinh để tránh nạn người Chiêm Thành vào cướp”.
Đại Nam nhất thống chí chép:
“Lăng Trần Hiến Tông ở dưới núi xã Yên Sinh, người đá và voi đá, ngựa đá, hổ đá, dê đá, trâu đá nay vẫn còn. Gồm công trình lăng tẩm và miếu thờ, được xây dựng năm 1381, nơi an táng vua Trần Hiến Tông, sau khi được chuyển từ Kiến Xương, Thái Bình về đây năm 1381”.
Năm 1820, nhân vừa lên ngôi, vua Minh Mạng đã có tu sửa nhiều đền chùa trong nước, trong đó có các lăng mộ vua Trần ở Đông Triều. Lăng vua Trần Anh Tông và Trần Hiến Tông còn giữ được các bia đá ghi lại cuộc trùng tu dịp này.
Năm 2002, với tinh thần hộ trì di sản văn hóa dân tộc, Công ty Than Mạo Khê đã phát tâm công đức, tổ chức tu bổ và tôn tạo tổng thể khu lăng mộ vua Trần Hiến Tông, hình thành diện mạo di tích cơ bản như hiện nay. Trong quá trình này, hệ thống tượng quan hầu, thú đá, bia đá cùng các di vật được chỉnh lý, sắp xếp và trưng bày hợp lý trong khuôn viên lăng, vừa góp phần bảo tồn giá trị lịch sử – nghệ thuật, vừa đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, tâm linh và tham quan nghiên cứu của nhân dân và du khách thập phương.
Tiếp đó, vào các năm 2012 và 2016, di tích Ngải Sơn lăng đã được tiến hành khai quật khảo cổ học. Kết quả nghiên cứu cho thấy đây là một lăng mộ có cấu trúc khác biệt so với các lăng vua Trần khác tại khu vực An Sinh. Khu trung tâm lăng được bố trí ở vị trí cao nhất, có diện tích khoảng 324 m², nổi bật với đường thần đạo dẫn vào, hai bên là hệ thống tượng quan hầu và thú đá đứng chầu theo nghi thức hoàng gia. Ngoài ra, các nhà khảo cổ còn phát hiện dấu tích nền móng và cấu kiện tháp đất nung, tường bao, hệ thống thoát nước, cùng nhiều loại hình di vật phong phú như gạch, ngói mũi sen, mảnh tháp, mảnh chậu gốm vẽ hoa nâu và hình rồng.
Những phát hiện này không chỉ khẳng định quy mô tương đối lớn và tính chất hoàng gia của Ngải Sơn lăng, mà còn cung cấp thêm tư liệu khoa học quan trọng phục vụ việc nghiên cứu, so sánh và nhận diện cấu trúc lăng tẩm các vua Trần tại khu vực Đông Triều, góp phần làm rõ hơn diện mạo kiến trúc và nghi lễ tang táng của vương triều Trần trong lịch sử trung đại Việt Nam.
Kiến trúc cảnh quan
Ngải Sơn lăng có quy mô lớn, tiêu biểu cho tư duy quy hoạch và tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan của vương triều Trần tại khu vực An Sinh – Đông Triều. Các dấu tích hiện còn cho thấy lăng được thiết lập theo trục thần đạo chủ đạo, với tuyến đường dẫn rộng, hai bên bố trí tượng quan hầu và linh thú đứng chầu, phản ánh đầy đủ hệ thống nghi trượng và quan niệm về không gian linh thiêng trong kiến trúc lăng tẩm thời Trần.
Phần đế bia còn lại cho thấy lăng từng có bia đá kích thước lớn, được chế tác công phu; đồng thời, hệ thống di vật kiến trúc và điêu khắc phát hiện tại đây mang trình độ kỹ thuật cao, đường nét tinh xảo, có sự khác biệt rõ rệt so với nhóm di vật thuộc giai đoạn muộn hơn như tại lăng Phụ Sơn hay Nguyên lăng. Sự khác biệt này phản ánh vị thế đặc biệt của Ngải Sơn lăng trong tiến trình phát triển kiến trúc lăng mộ Trần, cũng như cho thấy đây là một công trình thuộc giai đoạn sớm, mang tính chuẩn mực.
Tuy nhiên, hình thái tổng thể của Ngải Sơn lăng (An lăng) đến nay vẫn chưa thể nhận diện đầy đủ do phần lớn cấu trúc còn nằm trong tầng văn hóa khảo cổ. Dựa trên mô tả trong Trần triều thánh tổ các xứ địa đồ, có thể bước đầu hình dung quy mô và cấu trúc không gian của lăng. Tư liệu này cho biết nền trung tâm có kích thước dài hai trượng chín thước (khoảng 9,57 m), rộng tám thước (khoảng 2,64 m), cao một trượng (khoảng 3,30 m); xung quanh là hệ thống tường bao xây bằng gạch, mỗi mặt dài bốn trượng năm thước (khoảng 14,85 m), bề dày ba thước (khoảng 1 m).
Những thông số trên cho thấy Ngải Sơn Lăng (An lăng) được xây dựng với kết cấu kiên cố, quy mô lớn và tính toán kỹ lưỡng về mặt hình khối, tỷ lệ, phản ánh rõ tư duy kiến trúc lăng tẩm hoàng gia thời Trần, trong đó yếu tố bền vững, trật tự không gian và tính biểu trưng được đặt lên hàng đầu.
Hiện vật
Tại Ngải Sơn lăng, hệ thống hiện vật còn lại khá phong phú, cho phép nhận diện tương đối rõ diện mạo và quy mô của lăng mộ. Nổi bật trước hết là nhóm tượng đá bố trí dọc theo trục Thần đạo. Hiện còn hai tượng quan hầu được tạc bằng đá xanh nguyên khối, thể hiện trong tư thế đứng chầu, hai tay chắp trước ngực, dáng vẻ trang nghiêm, chuẩn mực.
Bên cạnh tượng quan hầu là hệ thống thú đá cũng được tạo tác từ đá xanh nguyên khối, gồm nhiều chủng loại như chó đá, ngựa đá, voi đá, trâu đá… Các tượng thú đều được tạc trong tư thế phủ phục, thân hình lớn, dáng khỏe, khối chắc. Dù phần lớn hiện vật không còn nguyên vẹn, song qua hình thức tạo hình vẫn có thể nhận ra rõ phong cách điêu khắc thời Trần thế kỷ XIII – XIV: chú trọng khối lớn, mảng dày, căng đầy, thiên về diễn tả thần thái và sức mạnh hơn là sa vào các chi tiết trang trí vụn. Chính đặc điểm này đã làm nên giá trị nghệ thuật đặc sắc của bộ tượng đá Ngải Sơn lăng, đồng thời phản ánh trình độ thẩm mỹ và tư duy tạo hình của nghệ nhân đương thời. Trong bối cảnh hiện nay, đây là những tác phẩm điêu khắc thời Trần còn tồn tại tương đối hiếm trên phạm vi cả nước, có ý nghĩa mẫu mực cho việc nghiên cứu điêu khắc truyền thống Việt Nam.
Gắn liền với hệ thống bia ký của lăng là hai rùa đá đội bia, đều được tạc từ một khối đá xanh liền. Con rùa lớn còn khá nguyên vẹn, có kích thước đáng kể, trên lưng vẫn còn hộc vuông dùng để đặt chân bia; con rùa nhỏ hơn đã bị hư hỏng, mất đầu và thân gãy đôi, song vẫn nhận diện được cấu trúc cơ bản và dấu tích hộc đỡ bia. Hình thức rùa đá tại Ngải Sơn lăng mang phong cách đặc trưng của thời Trần, khác biệt rõ với rùa đá các thời kỳ sau, qua đó phản ánh quan niệm về sự bền vững, trường tồn gắn với quyền lực hoàng gia.
Ngoài các tượng đá, Ngải Sơn lăng còn lưu giữ nhiều loại vật liệu kiến trúc quan trọng. Các viên gạch xây dựng có kích thước đa dạng, trong đó đáng chú ý là loại gạch chữ nhật có chữ nổi “Vĩnh Ninh Trường”, thường gọi là gạch Vĩnh Ninh. Đây là loại gạch gắn với kiến trúc hoàng gia thời Trần, cung cấp tư liệu trực tiếp cho việc xác định niên đại cũng như quy mô và tổ chức xây dựng lăng mộ. Bên cạnh đó còn có các mảnh trang trí kiến trúc như mảnh tháp đất nung, mảnh cánh sen trang trí hoa văn cúc dây, cho thấy khả năng trong tổng thể lăng từng tồn tại những kiến trúc phụ mang yếu tố Phật giáo.
Một hiện vật quan trọng khác là tấm bia lăng mộ chí bằng đá, hiện cao khoảng 0,9 m, rộng 0,5 m, dày 0,2 m, dù đã bị gãy mất phần trán. Nội dung bia ghi rõ việc lập bia cho lăng vua Trần Hiến Tông dưới triều Nguyễn, qua đó cho thấy sự tiếp nối trong nhận thức và gìn giữ ký ức lịch sử giữa các triều đại. Bia ký này không chỉ có giá trị xác nhận chủ nhân lăng mộ mà còn là tư liệu quan trọng trong nghiên cứu lịch sử bảo tồn di tích qua các thời kỳ.
Xếp hạng
Ngải Sơn lăng là một trong 14 điểm di tích thuộc Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt (tại Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013).
Tài liệu tham khảo
- Độc đáo tượng thú đá ở Ngải Sơn lăng – Báo Quảng Ninh điện tử
- Hệ thống lăng mộ nhà Trần ở Đông Triều – Báo Quảng Ninh điện tử
- Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều – Cục Di sản Văn hóa
- Kỷ yếu hội thảo khoa học: Giá trị Khu di tích Quốc gia Đặc biệt – Khu di tích lịch sử Nhà Trần tại Đông Triều Quảng Ninh.
- Ngải Sơn lăng – Lăng vua Trần Hiến Tông – Công TTĐT Ngành Giáo dục và Đào tạo Thành phố Đông Triều – Tỉnh Quảng Ninh.
- Những tượng đá ở lăng vua Trần Hiến Tông – Báo Quảng Ninh điện tử
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 4, Nxb Thuận Hóa.
- Viện sử học (dịch), 1998, Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Nxb Khoa học xã hội
____________________
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Name and Geographical Location
Ngai Son Mausoleum (also known as An Lang) is the burial place of Emperor Tran Hien Tong, the sixth ruler of the Tran dynasty. The mausoleum is located at the foot of a mountain in the Ao Beo area, Trai Loc 2 hamlet, An Sinh commune, Dong Trieu town, approximately 500 meters west of the Tran Dynasty Thai Mieu (Ancestral Temple).
History and Historical Figure
Emperor Tran Hien Tong (1319–1341), personal name Tran Vuong, was born on the 17th day of the 5th lunar month of the Ky Mui year (1319). He was the sixth emperor of the Tran dynasty. Ascending the throne at the age of ten, he reigned for 13 years. Historical records describe his reign as a period of political stability and relative social peace.
According to ancient chronicles, Tran Hien Tong was intelligent and clear-minded, capable of inheriting and maintaining the prosperous governance established during the Tran dynasty’s golden age. Under his rule, the country experienced no major upheavals.
In the summer, on the 11th day of the 6th lunar month of the Tan Ty year (1341), the emperor passed away in the main palace chamber of the capital Thang Long, at the age of 23. After his death, on the 15th day of the 8th lunar month of the Mau Than year (1344), his remains were interred at An Lang, in Kien Xuong territory (now part of Thai Binh Province).
The Dai Viet su ky toan thu records:
“In 1341, in summer, the 6th month, on the 11th day, the emperor passed away in the main palace chamber, temporarily laid to rest at the Kien Xuong palace, with the temple name Hien Tong… In 1344, in autumn, the 8th month, on the 15th day, Hien Tong was buried at An Lang in Kien Xuong. In 1381, in the 6th month, the spirit tablets of the mausoleums at Quac Huong, Thai Duong, Long Hung, and Kien Xuong were moved to the great Yen Sinh mausoleum to avoid raids by the Cham.”
The Dai Nam nhat thong chi states:
“The mausoleum of Tran Hien Tong lies at the foot of a mountain in Yen Sinh commune. Stone statues of officials and stone elephants, horses, tigers, goats, and buffaloes still remain. The complex includes the mausoleum and a temple, built in 1381, where Emperor Tran Hien Tong was reburied after being transferred from Kien Xuong, Thai Binh, to this site in 1381.”
In 1820, upon ascending the throne, Emperor Minh Mang ordered the restoration of many temples and pagodas throughout the country, including the Tran emperors’ mausoleums in Dong Trieu. The mausoleums of Tran Anh Tong and Tran Hien Tong still preserve stone stelae recording this restoration.
In 2002, with a commitment to preserving national cultural heritage, Mao Khe Coal Company sponsored and organized a comprehensive restoration and embellishment of the Tran Hien Tong mausoleum complex, giving it much of its present appearance. During this process, the system of stone statues of court attendants, stone animals, stelae, and other relics was整理ed, arranged, and displayed appropriately within the mausoleum grounds. This effort contributed both to the preservation of historical and artistic values and to meeting the spiritual, religious, and research needs of the public and visitors.
Subsequently, in 2012 and 2016, archaeological excavations were conducted at Ngai Son Mausoleum. The results indicate that this mausoleum has a structure distinct from other Tran royal mausoleums in the An Sinh area. The central zone of the mausoleum is situated at the highest elevation, covering an area of approximately 324 m², and is notable for its sacred pathway (than dao) leading inward, flanked by stone statues of court attendants and animals arranged according to royal ceremonial protocol. Archaeologists also discovered traces of foundations and terracotta tower components, enclosing walls, drainage systems, and a wide variety of artifacts such as bricks, lotus-petal roof tiles, tower fragments, and ceramic basin shards decorated with brown floral motifs and dragon images.
These discoveries not only confirm the relatively large scale and royal character of Ngai Son Mausoleum but also provide important scientific data for research, comparison, and identification of the structure of Tran royal mausoleums in the Dong Trieu area. They contribute to a clearer understanding of the architectural appearance and funerary rituals of the Tran dynasty in medieval Vietnamese history.
Architectural Landscape
Ngai Son Mausoleum is large in scale and exemplifies the planning mindset and spatial organization of Tran dynasty funerary architecture in the An Sinh–Dong Trieu region. Existing remains show that the mausoleum was laid out along a principal sacred axis, with a wide processional path flanked by stone statues of court attendants and sacred animals, fully reflecting the ceremonial system and concepts of sacred space in Tran-period mausoleum architecture.
The remaining stele base indicates that the mausoleum once had a large, finely crafted stone stele. The architectural and sculptural artifacts found here demonstrate a high level of technical skill and refined workmanship, clearly distinct from artifacts of later periods such as those at Phu Son Mausoleum or Nguyen Lang. This difference reflects the special status of Ngai Son Mausoleum in the development of Tran funerary architecture and suggests that it belongs to an early, standard-setting phase.
However, the overall form of An Lang has yet to be fully identified, as much of the structure remains buried within archaeological layers. Based on descriptions in Tran trieu thanh to cac xu dia do, it is possible to preliminarily visualize the scale and spatial structure of the mausoleum. According to this source, the central platform measured two truong nine thuoc in length (approximately 9.57 m), eight thuoc in width (approximately 2.64 m), and one truong in height (approximately 3.30 m). Surrounding it was a brick enclosure wall, each side measuring four truong five thuoc (approximately 14.85 m) in length and three thuoc (approximately 1 m) in thickness.
These dimensions indicate that An Lang was built with a solid structure, large scale, and carefully calculated massing and proportions, clearly reflecting the architectural thinking of Tran royal mausoleums, in which durability, spatial order, and symbolic meaning were paramount.
Artifacts
At Ngai Son Mausoleum, the surviving artifacts are relatively abundant, allowing a fairly clear identification of the mausoleum’s appearance and scale. Most prominent is the group of stone statues arranged along the sacred axis. Two statues of court attendants carved from single blocks of blue stone remain. They are depicted standing in attendance, hands clasped before the chest, with a solemn and formal demeanor.
Alongside the court attendant statues is a system of stone animals, also carved from single blocks of blue stone, including stone dogs, horses, elephants, buffaloes, and others. These animal statues are depicted in a recumbent posture, with large, robust bodies and solid massing. Although most are no longer intact, their forms clearly exhibit the sculptural style of the 13th–14th century Tran period: an emphasis on large volumes, thick and full surfaces, and the expression of spirit and strength rather than excessive ornamental detail. This characteristic gives the Ngai Son stone sculpture ensemble its distinctive artistic value and reflects the aesthetic sensibility and creative thinking of artisans of the time. Today, these works are among the relatively rare surviving examples of Tran-period sculpture nationwide and serve as important reference material for the study of traditional Vietnamese sculpture.
Associated with the mausoleum’s inscription system are two stone turtles bearing stelae, both carved from single blocks of blue stone. The larger turtle remains fairly intact and of considerable size, with a square socket on its back for supporting the stele. The smaller turtle has been damaged, losing its head and having its body broken in two, but its basic structure and stele-support socket are still identifiable. The stone turtles at Ngai Son Mausoleum display a distinctive Tran-period style, clearly different from those of later periods, reflecting contemporary concepts of durability, permanence, and royal authority.
In addition to stone statues, Ngai Son Mausoleum preserves many important architectural materials. The bricks vary in size, among which the most notable are rectangular bricks bearing the raised inscription “Vinh Ninh Truong,” commonly known as Vinh Ninh bricks. These bricks are associated with Tran royal architecture and provide direct evidence for determining the dating, scale, and organization of the mausoleum’s construction. There are also architectural decorative fragments such as terracotta tower pieces and lotus-petal elements decorated with chrysanthemum-scroll motifs, suggesting that subsidiary structures with Buddhist elements once existed within the complex.
Another important artifact is a stone funerary stele, currently about 0.9 m high, 0.5 m wide, and 0.2 m thick, though its upper pediment is broken. The inscription records the erection of a stele for the mausoleum of Emperor Tran Hien Tong during the Nguyen dynasty, demonstrating continuity in historical awareness and preservation across dynasties. This stele not only confirms the identity of the mausoleum’s occupant but also serves as an important document for studying the history of monument conservation over time.
Heritage Designation
Ngai Son Mausoleum is one of 14 sites within the Tran Dynasty Historical Site Complex in Dong Trieu that were designated as a Special National Monument by the Prime Minister of Vietnam (Decision No. 2383/QD-TTg dated 09 December 2013).
References
- Độc đáo tượng thú đá ở Ngải Sơn lăng – Báo Quảng Ninh điện tử
- Hệ thống lăng mộ nhà Trần ở Đông Triều – Báo Quảng Ninh điện tử
- Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều – Cục Di sản Văn hóa
- Kỷ yếu hội thảo khoa học: Giá trị Khu di tích Quốc gia Đặc biệt – Khu di tích lịch sử Nhà Trần tại Đông Triều Quảng Ninh.
- Ngải Sơn lăng – Lăng vua Trần Hiến Tông – Công TTĐT Ngành Giáo dục và Đào tạo Thành phố Đông Triều – Tỉnh Quảng Ninh.
- Những tượng đá ở lăng vua Trần Hiến Tông – Báo Quảng Ninh điện tử
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 4, Nxb Thuận Hóa.
Tiếng Pháp
Dénomination et situation géographique
Le mausolée de Ngai Son (également appelé An Lang) est le tombeau du roi Tran Hien Tong, sixième souverain de la dynastie Tran. Le mausolée est situé au pied d’une montagne, dans le secteur d’Ao Beo, hameau Trai Loc 2, commune d’An Sinh, ville d’Dong Trieu, à environ 500 mètres à l’ouest du Thai Mieu de la dynastie Tran.
Histoire et personnage
Le roi Tran Hien Tong (1319-1341), de nom personnel Tran Vuong, né le 17 mai de l’année Ky Mui (1319), fut le sixième empereur de la dynastie Tran. Il monta sur le trône à l’âge de dix ans et régna pendant treize ans. Les sources historiques décrivent son règne comme une période de stabilité politique et de relative paix sociale.
Selon les chroniques anciennes, Tran Hien Tong était doté d’une grande intelligence et d’un esprit clairvoyant. Il sut hériter et maintenir la tradition de bon gouvernement établie durant l’apogée de la dynastie Tran, permettant au pays de ne connaître aucune perturbation majeure sous son règne.
En été, le 11 juin de l’année Tan Ty (1341), le roi s’éteignit dans ses appartements privés de la capitale Thang Long, à l’âge de 23 ans. Après son décès, le 15 août de l’année Mau Than (1344), sa dépouille fut inhumée à An Lang, sur le territoire de Kien Xuong (aujourd’hui dans la province de Thai Binh).
Le Dai Viet su ky toan thu rapporte :
« En 1341, été, sixième mois, onzième jour, le roi mourut dans les appartements privés ; sa dépouille fut provisoirement déposée au palais de Kien Xuong, son nom posthume étant Hien Tong… En 1344, automne, huitième mois, quinzième jour, Hien Tong fut inhumé à An Lang, à Kien Xuong. En 1381, au sixième mois, les statues sacrées des mausolées de Quac Huong, Thai Duong, Long Hung et Kien Xuong furent transférées vers le grand mausolée de Yen Sinh afin d’éviter les pillages des Chams. »
Le Dai Nam nhat thong chi indique :
« Le mausolée de Tran Hien Tong se situe au pied de la montagne de la commune de Yen Sinh. Les statues de pierre représentant mandarins, éléphants, chevaux, tigres, chèvres et buffles existent encore aujourd’hui. L’ensemble comprend le mausolée et le temple cultuel, construit en 1381, lieu d’inhumation du roi Tran Hien Tong après le transfert depuis Kien Xuong, Thai Binh, la même année. »
En 1820, lors de son avènement, le roi Minh Mang ordonna la restauration de nombreux temples et pagodes dans le pays, y compris les mausolées des rois Tran à Dong Trieu. Les mausolées des rois Tran Anh Tong et Tran Hien Tong conservent encore des stèles de pierre témoignant de ces travaux de restauration.
En 2002, dans un esprit de préservation du patrimoine culturel national, la Compagnie charbonnière de Mao Khe a financé et organisé la restauration et la mise en valeur globale du mausolée du roi Tran Hien Tong, donnant naissance à l’aspect général du site tel qu’il se présente aujourd’hui. Au cours de ces travaux, le système de statues de mandarins, d’animaux de pierre, de stèles et d’objets archéologiques a été réorganisé et exposé de manière rationnelle, contribuant à la fois à la conservation des valeurs historiques et artistiques et à la satisfaction des besoins cultuels, spirituels et de recherche des visiteurs.
Par la suite, en 2012 et 2016, le mausolée de Ngai Son a fait l’objet de fouilles archéologiques. Les résultats ont révélé qu’il s’agit d’un tombeau présentant une structure distincte de celle des autres mausolées des rois Tran dans la région d’An Sinh. Le noyau central du mausolée, situé au point le plus élevé, couvre une superficie d’environ 324 m² et se distingue par une voie sacrée axiale menant à l’entrée, bordée de statues de mandarins et d’animaux de pierre disposés selon le rituel impérial. Les archéologues ont également mis au jour des vestiges de fondations, des éléments de tours en terre cuite, des murs d’enceinte, un système de drainage, ainsi qu’un riche ensemble d’artefacts tels que briques, tuiles à motif de lotus, fragments de tours, tessons de bassins en céramique décorés de motifs floraux bruns et de dragons.
Ces découvertes confirment non seulement l’ampleur et le caractère royal du mausolée de Ngai Son, mais fournissent également des données scientifiques essentielles pour l’étude comparative et l’identification des structures funéraires des rois Tran à Dong Trieu, contribuant ainsi à une meilleure compréhension de l’architecture et des rites funéraires de la dynastie Tran dans le Vietnam médiéval.
Architecture et paysage
Le mausolée de Ngai Son est de grande envergure et constitue un exemple représentatif de la planification et de l’organisation de l’espace architectural et paysager de la dynastie Tran dans la région d’An Sinh – Dong Trieu. Les vestiges existants montrent que le mausolée est structuré autour d’un axe sacré principal, avec une large voie d’accès flanquée de statues de mandarins et d’animaux mythiques, reflétant pleinement le système cérémoniel et la conception de l’espace sacré propre à l’architecture funéraire des Tran.
Les bases de stèles conservées indiquent l’existence passée de grandes stèles de pierre finement sculptées. Par ailleurs, les vestiges architecturaux et sculpturaux découverts sur le site témoignent d’un haut niveau technique et d’une exécution raffinée, nettement distincte de celle des artefacts de périodes plus tardives, tels que ceux des mausolées de Phu Son ou Nguyen Lang. Cette différence souligne la position particulière du mausolée de Ngai Son dans l’évolution de l’architecture funéraire tran et indique qu’il s’agit d’un monument précoce à valeur normative.
Toutefois, la configuration générale d’An Lang ne peut encore être entièrement reconstituée, la majeure partie des structures demeurant enfouie dans les couches archéologiques. D’après le Tran trieu thanh to cac xu dia do, il est possible d’esquisser la taille et l’organisation spatiale du mausolée : la plate-forme centrale mesurait deux truong et neuf thuoc de long (environ 9,57 m), huit thuoc de large (environ 2,64 m) et un truong de haut (environ 3,30 m). Elle était entourée d’un mur d’enceinte en briques, chaque côté mesurant quatre truong et cinq thuoc (environ 14,85 m), avec une épaisseur de trois thuoc (environ 1 m).
Ces données montrent qu’An Lang fut édifié selon une structure solide, de grande ampleur et soigneusement calculée en termes de volumes et de proportions, reflétant clairement la pensée architecturale funéraire royale de la dynastie Tran, où la durabilité, l’ordre spatial et la valeur symbolique occupaient une place primordiale.
Vestiges matériels
Le mausolée de Ngai Son conserve un ensemble relativement riche de vestiges permettant d’identifier avec précision l’aspect et l’ampleur du tombeau. En premier lieu, se distingue le groupe de statues de pierre disposées le long de l’axe de la voie sacrée. Deux statues de mandarins subsistent encore, sculptées dans des blocs monolithiques de pierre bleue, représentées debout en position d’hommage, les mains jointes devant la poitrine, avec une posture solennelle et normative.
À côté des statues de mandarins se trouve un ensemble d’animaux de pierre, également taillés dans des blocs monolithiques de pierre bleue, comprenant chiens, chevaux, éléphants, buffles, etc. Ces animaux sont sculptés en position couchée, avec des corps massifs et puissants. Bien que la plupart des pièces soient incomplètes, leur style permet d’identifier clairement les caractéristiques de la sculpture tran des XIIIᵉ-XIVᵉ siècles : volumes amples, masses épaisses et pleines, privilégiant l’expression de la force et de l’esprit plutôt que les détails décoratifs minutieux. Ces traits confèrent à l’ensemble statuaire de Ngai Son une valeur artistique remarquable et témoignent du niveau esthétique et de la pensée plastique des artisans de l’époque. Aujourd’hui, ces œuvres figurent parmi les rares exemples subsistants de sculpture tran à l’échelle nationale et constituent des références majeures pour l’étude de la sculpture traditionnelle vietnamienne.
Associées au système de stèles du mausolée, deux tortues de pierre supportant des stèles sont conservées, toutes deux sculptées dans un seul bloc de pierre bleue. La grande tortue est relativement bien conservée, de taille importante, avec encore la cavité carrée destinée à accueillir la base de la stèle. La plus petite est endommagée, ayant perdu la tête et le corps fracturé, mais conserve néanmoins les éléments structurels essentiels. Le style des tortues de pierre de Ngai Son est caractéristique de la période tran et se distingue nettement de celles des époques ultérieures, traduisant la conception de la durabilité et de la pérennité associée au pouvoir impérial.
Outre les sculptures de pierre, le mausolée de Ngai Son conserve de nombreux matériaux architecturaux importants. Les briques présentent des dimensions variées, parmi lesquelles se distingue un type de brique rectangulaire portant l’inscription en relief « Vinh Ninh Truong », communément appelée brique Vinh Ninh. Ce type de brique est étroitement lié à l’architecture royale de la dynastie Tran et fournit des données directes pour la datation ainsi que pour l’évaluation de l’échelle et de l’organisation de la construction du mausolée. On a également découvert des éléments décoratifs architecturaux tels que des fragments de tours en terre cuite et des motifs de pétales de lotus ornés de rinceaux de chrysanthèmes, suggérant la présence d’édifices secondaires à caractère bouddhique dans l’ensemble funéraire.
Un autre objet majeur est la stèle funéraire en pierre, mesurant actuellement environ 0,9 m de haut, 0,5 m de large et 0,2 m d’épaisseur, bien que sa partie supérieure soit brisée. L’inscription mentionne explicitement l’érection de la stèle pour le mausolée du roi Tran Hien Tong sous la dynastie Nguyen, attestant ainsi de la continuité de la conscience historique et de la préservation de la mémoire entre les différentes dynasties. Cette stèle revêt non seulement une valeur d’identification du propriétaire du tombeau, mais constitue également une source essentielle pour l’étude de l’histoire de la conservation des monuments à travers les périodes.
Classement patrimonial
Le mausolée de Ngai Son est l’un des quatorze sites composant le complexe des vestiges historiques de la dynastie Tran à Dong Trieu, classé Monument national spécial par décision du Premier ministre (Décision n° 2383/QD-TTg du 9 décembre 2013).
Références
- Độc đáo tượng thú đá ở Ngải Sơn lăng – Báo Quảng Ninh điện tử
- Hệ thống lăng mộ nhà Trần ở Đông Triều – Báo Quảng Ninh điện tử
- Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều – Cục Di sản Văn hóa
- Kỷ yếu hội thảo khoa học: Giá trị Khu di tích Quốc gia Đặc biệt – Khu di tích lịch sử Nhà Trần tại Đông Triều Quảng Ninh.
- Ngải Sơn lăng – Lăng vua Trần Hiến Tông – Công TTĐT Ngành Giáo dục và Đào tạo Thành phố Đông Triều – Tỉnh Quảng Ninh.
- Những tượng đá ở lăng vua Trần Hiến Tông – Báo Quảng Ninh điện tử
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 4, Nxb Thuận Hóa.
Tiếng Trung
名称与地理位置
艾山陵（又称安陵）为陈宪宗皇帝之陵。陈宪宗是陈朝第六位皇帝。陵址位于安生乡东潮市镇寨禄二村敖漂区一带山脚下，地处陈朝太庙以西约500米处。
历史与人物
陈宪宗皇帝（1319—1341），讳陈旺，生于己未年（1319年）五月十七日，是陈朝第六位皇帝。十岁即位，在位十三年。史书记载，其在位时期政局稳定，社会较为安定。
据旧史记载，陈宪宗天资聪颖，性情明达，善于继承陈朝盛世时期的治国传统，使国家在其执政期间未发生重大动荡。
辛巳年（1341年）六月十一日，夏季，皇帝在升龙京城正寝驾崩，享年二十三岁。去世后，于戊申年（1344年）八月十五日，将遗体安葬于安陵，属建昌地（今属太平省）。
《大越史记全书》载：
“1341年，夏，六月十一日，皇帝崩于正寝，暂厝于建昌宫，庙号宪宗……1344年，秋，八月十五日，葬宪宗于建昌之安陵。1381年，六月，迁各陵神像自郭香、太堂、隆兴、建昌至安生大陵，以避占城人入侵之乱。”
《大南一统志》载：
“陈宪宗陵在安生社山下，石人、石象、石马、石虎、石羊、石牛至今尚存。陵区包括陵寝与祠庙建筑，建于1381年，为陈宪宗皇帝安葬之所，自建昌、太平迁至此地。”
1820年，明命皇帝即位后，对全国多处寺庙陵寝进行修缮，其中包括东潮地区的陈朝诸帝陵墓。陈英宗陵与陈宪宗陵至今仍保存有此次修缮时所立的石碑。
2002年，本着护持民族文化遗产的精神，茂溪煤炭公司发心捐资，对陈宪宗陵墓区进行整体修复与整治，形成今日所见之基本遗迹面貌。在此过程中，侍从官像、石兽、石碑及相关遗物得到系统整理、合理安置与展示，既有助于历史与艺术价值的保护，又满足了民众与游客在信仰、精神与学术研究方面的需求。
其后，于2012年和2016年，艾山陵遗址先后进行了考古发掘。研究结果表明，该陵墓结构与安生地区其他陈朝帝陵存在明显差异。陵墓中心区位于整体最高处，面积约324平方米，以通向陵区的神道最为突出，道路两侧排列侍从官像与石兽，依皇家礼制肃立。考古人员还发现了砖塔基址、塔构件、围墙、排水系统遗迹，以及多种类型的遗物，如砖、莲瓣瓦、塔构残片、绘褐彩花纹与龙纹的陶盆碎片等。
这些发现不仅证实了艾山陵规模较大、性质属皇家的特征，也为研究、比较和识别东潮地区陈朝帝陵的结构形态提供了重要的科学资料，有助于进一步厘清越南中古时期陈朝陵寝建筑与丧葬礼制的整体面貌。
建筑与景观
艾山陵规模宏大，是陈朝在安生—东潮地区陵寝规划与景观空间组织思想的典型代表。现存遗迹表明，陵墓沿主神道轴线布局，道路宽阔，两侧设有侍从官像与灵兽石雕，完整体现了陈朝陵寝建筑中关于仪仗制度与神圣空间观念的要求。
残存的碑座显示，该陵原有体量巨大的石碑，制作工艺精湛；同时，出土的建筑与雕刻遗物技术水平高、线条洗练，与扶山陵、元陵等较晚期遗物风格存在明显差异。这种差异反映了艾山陵在陈朝陵墓建筑发展进程中的特殊地位，也表明其属于较早、具有规范意义的陵墓类型。
然而，由于大部分结构仍埋藏于考古文化层之中，安陵的整体形态至今尚未完全厘清。依据《陈朝圣祖各处地图》的记载，可初步推测其规模与空间结构：中心台基长二丈九尺（约9.57米），宽八尺（约2.64米），高一丈（约3.30米）；外围以砖墙环绕，每面长四丈五尺（约14.85米），墙厚三尺（约1米）。
上述数据表明，安陵结构坚固、规模宏大，在体量、比例与形制方面均经过精心设计，充分体现了陈朝皇陵建筑强调耐久性、空间秩序与象征意义的思想。
遗物
艾山陵现存遗物体系较为丰富，使人得以较为清晰地辨识陵墓的整体面貌与规模。最为突出的是沿神道轴线排列的石雕群像。目前尚存两尊以整块青石雕刻而成的侍从官像，呈站立朝拜之姿，双手合于胸前，形态庄严而规范。
与侍从官像相邻的是同样以整块青石雕刻的石兽群，包括石犬、石马、石象、石牛等多种类型。石兽多呈伏卧姿态，体量硕大，形态健壮，块面厚重。尽管大多数已非完整之态，但从造型风格仍可清晰辨识出十三至十四世纪陈朝雕刻艺术的特征：强调整体体量与厚实感，注重神态与力量的表现，而不拘泥于繁琐装饰。正是这一特点，赋予艾山陵石雕群以突出的艺术价值，同时反映了当时工匠的审美观念与造型思维。在全国范围内，此类保存至今的陈朝石雕作品已属罕见，对研究越南传统雕刻艺术具有典范意义。
与陵墓碑刻体系相关的，还有两件石龟驮碑，均由整块青石雕成。其中一件体量较大，保存较为完整，龟背上仍可见安置碑足的方形凹槽；另一件体量较小，已严重损坏，龟首缺失、躯体断裂，但其基本结构及碑座凹槽仍可辨认。艾山陵石龟造型具有鲜明的陈朝风格，与后世石龟明显不同，体现了当时将“长久、永存”理念与皇权象征相结合的观念。
除石雕外，艾山陵还保存有多种重要建筑材料。出土砖块规格多样，其中尤为值得注意的是带有凸字“永宁场”的长方形砖，通常称为“永宁砖”。此类砖材与陈朝皇室建筑密切相关，为判定陵墓年代、规模及营建组织提供了直接依据。此外，还有砖塔残片、饰有菊藤纹的莲瓣装饰构件，显示陵墓整体中可能曾存在带有佛教因素的附属建筑。
另一件重要遗物是陵墓志石碑，现高约0.9米、宽0.5米、厚0.2米，虽碑额已残。碑文记载了阮朝时期为陈宪宗陵立碑之事，反映了不同时代之间在历史记忆与遗产保护意识上的延续性。该碑不仅具有确认陵主身份的价值，也是研究历代古迹保护史的重要文献资料。
等级认定
艾山陵是东潮地区陈朝历史遗迹群14处遗址之一，于2013年12月9日依据第2383/QĐ-TTg号决定，被越南政府总理列为国家特别级历史遗迹。
参考文献
- Độc đáo tượng thú đá ở Ngải Sơn lăng – Báo Quảng Ninh điện tử
- Hệ thống lăng mộ nhà Trần ở Đông Triều – Báo Quảng Ninh điện tử
- Khu di tích lịch sử nhà Trần tại Đông Triều – Cục Di sản Văn hóa
- Kỷ yếu hội thảo khoa học: Giá trị Khu di tích Quốc gia Đặc biệt – Khu di tích lịch sử Nhà Trần tại Đông Triều Quảng Ninh.
- Ngải Sơn lăng – Lăng vua Trần Hiến Tông – Công TTĐT Ngành Giáo dục và Đào tạo Thành phố Đông Triều – Tỉnh Quảng Ninh.
- Những tượng đá ở lăng vua Trần Hiến Tông – Báo Quảng Ninh điện tử
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam nhất thống chí, Tập 4, Nxb Thuận Hóa.
