Tên gọi và vị trí địa lý
Tên gọi chính thức của di tích là Miếu Trúc Lâm, nhưng trong dân gian đôi khi còn gọi vắn tắt là miếu Trúc. Di tích tọa lạc tại tổ dân phố Trúc Lâm, thị trấn Thổ Tang, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc, cùng với chùa Tùng Vân và đình Thổ Tang tạo thành một quần thể kiến trúc – tín ngưỡng độc đáo của địa phương.
Lịch sử và nhân vật
Miếu Trúc Lâm được xây dựng từ thời Hậu Lê, khoảng thế kỷ XVII – XVIII, và đến năm Dục Đức nguyên niên (1883) dưới triều Nguyễn đã trải qua một lần trùng tu lớn. Đặc biệt, việc bổ sung thêm tòa Tiền tế trong đợt trùng tu này đã làm thay đổi bố cục kiến trúc ban đầu của miếu. Hiện nay, miếu là nơi thờ phụng hai nhân vật chính: Đức Thánh Cả và Đức Thánh Mẫu. Trong đó, Đức Thánh Cả tức Lân Hổ Đô Thống Đại Vương (hay Lân Hổ Hầu), một vị tướng thời Trần có công lớn giúp vua Trần Nhân Tông đánh giặc Nguyên – Mông tại phòng tuyến Gia Ninh thế kỷ XIII. Song song với đó, miếu còn thờ Đức Thánh Mẫu – thân mẫu của Lân Hổ Hầu. Tư liệu dân gian cho biết trước kia ngôi miếu thờ Thánh Mẫu nằm cách Miếu Trúc Lâm khoảng 300m; về sau, nhân dân đã rước ngai thờ Thánh Mẫu về miếu chính, đồng thời di chuyển cả kiến trúc miếu Mẫu để làm Tiền tế cho Miếu Trúc Lâm. Sự kết hợp thờ cúng Đức Thánh Cả (mang tính dương) và Đức Thánh Mẫu (mang tính âm) có thể lý giải sự xuất hiện thường xuyên của các đề tài trang trí rồng – phượng trong kiến trúc miếu.
Kiến trúc và cảnh quan
Miếu Trúc Lâm tọa lạc trên khu đất rộng hơn 2ha, bao quanh là nhiều cây xanh tỏa bóng mát, tạo nên không gian thoáng đãng và linh thiêng. Công trình quay mặt về hướng Nam, được ghi nhận trên câu đầu bên trái của Tiền tế với dòng chữ Hán “坐癸山丁向 – Tọa Quý sơn Đinh hướng”, nghĩa là miếu tọa lạc trên gò phía Bắc và quay mặt về phía Nam, hoàn toàn phù hợp với quan niệm phong thủy “Âm dương – Ngũ hành” của người xưa. Đặc biệt, các đơn nguyên kiến trúc được xây cao hơn nền đất xung quanh gần 2m, khiến toàn bộ di tích như được đội trên lưng một con rùa – biểu tượng cho sự trường tồn. Hiện có hai đơn nguyên kiến trúc chính: Tiền tế và Hậu cung. Khác với bố cục liên hoàn kiểu “chuôi vồ” thường thấy, hai khối kiến trúc này lại tách rời nhau bởi một khoảng sân nhỏ – kết quả của việc đưa ngôi miếu thờ Đức Thánh Mẫu (vốn cách đó khoảng 300m) về làm Tiền tế, trong khi Hậu cung chính là kiến trúc nguyên gốc thờ Đức Thánh Cả. Điều này phù hợp với truyền thống kiến trúc miếu thời Hậu Lê, vốn thường chỉ có một tòa nhà dọc đơn giản với khám thờ bít bức bàn đảm nhiệm chức năng thượng cung.
Trong đó, Tiền tế gồm 3 gian, kết cấu bởi 4 hàng chân cột gỗ mít chắc khỏe (16 cột), dựng theo lối “giá chiêng – chồng rường” kết hợp “thượng kẻ – hạ bẩy”. Các kẻ “cổ ngỗng” có thân uốn cong mềm mại, đầu ăn vào cột cái, phần nghé kẻ đỡ phía dưới câu đầu. Các bẩy hiên được chạm khắc tinh xảo với đề tài “long tang cúc diệp” (rồng ẩn trong lá cúc) hay “cúc diệp hóa long” (lá cúc hóa rồng), những mô típ đặc trưng thời Nguyễn. Hậu cung, phần kiến trúc nguyên gốc được xây theo kiểu “nhất gian nhị hạ”, với gian chính giữa là trục thần đạo, nơi tiến hành các nghi thức tế lễ. Mái kéo dài xuống thành hành lang hai bên, tường bao bằng gạch (có thể xây thêm về sau để chống thời tiết). Trước cửa Hậu cung có hai cánh phong, hai bên đắp nổi phù điêu rồng bay phượng múa sặc sỡ với ba màu xanh, vàng, trắng. Hình tượng rồng (dương – nam) kết hợp với phượng (âm – nữ) không chỉ mang tính trang trí mỹ thuật mà còn hàm ý gắn với việc thờ phụng song song Đức Thánh Cả và Đức Thánh Mẫu tại miếu.
Hiện vật
Miếu Trúc Lâm hiện còn lưu giữ nhiều bức chạm khắc gỗ đặc sắc, phản ánh trình độ nghệ thuật tinh xảo của các nghệ nhân xưa. Nổi bật nhất là bức trạm kênh bong “Rồng ổ” (Cửu long) đặt trên cốn đốc phía trước Hậu cung. Toàn bộ bức được chạm trực tiếp trên thân gỗ nguyên khối, thể hiện hình tượng rồng lớn chính giữa với khuôn mặt hiền lành, tai thú vểnh to, mắt tròn lồi, mũi nở, miệng rộng đều răng, bờm tóc tỏa ra hai bên tạo thành các đao mác và vân mây cách điệu, chân ba móng nhọn. Bao quanh là tám rồng nhỏ thân rắn trơn, mình ẩn trong các lớp đao mác, tạo thành bố cục “cửu long” sinh động. Phía trên cửa giữa Hậu cung còn có một bức chạm dài 1,8m, rộng 0,6m, chính giữa là đầu rồng dữ tợn với hai tai nhọn vểnh, mắt lồi, miệng há rộng, bờm tóc xòe thành đao mác, chân ba móng sắc, xung quanh cũng được bổ sung tám rồng nhỏ vươn mình ẩn hiện. Tại Tiền tế, các đầu bẩy cũng được trang trí tinh vi: đầu bẩy trước số 1 là hình “rồng ẩn trong mây” (dài 70cm, rộng 25cm), thân và móng lẫn trong hoa văn lá cúc và vân xoắn, mang vẻ mềm mại, uyển chuyển; đầu bẩy trước số 2 chạm hình “hồi long” (dài 65cm, rộng 25cm), rồng quay đầu về sau với dáng dữ dằn, chắc khỏe; đầu bẩy sau số 1 chạm hình “rồng nhả ngọc” (dài 70cm, rộng 30cm), thân rồng uốn lượn giữa mây lá cách điệu, phía trước miệng có vân xoắn tròn tượng trưng viên ngọc rồng vừa nhả ra. Ngoài những mảng chính, hệ thống con rường, đầu dư, đầu bẩy khác cũng được tô điểm bằng các họa tiết chạm khắc phụ, góp phần hoàn thiện và làm phong phú thêm giá trị mỹ thuật của ngôi miếu cổ.
Sự kiện và lễ hội
Trong các nguồn tư liệu, lễ hội lớn nhất và cũng được mô tả chi tiết nhất liên quan đến tín ngưỡng thờ tướng Lân Hổ là lễ hội tại Đình Thổ Tang. Hàng năm, lễ hội thường được tổ chức vào ngày mùng 9 tháng Giêng, có khi kéo dài từ mùng 10 đến ngày 15 tháng Giêng, nhằm tưởng nhớ và tri ân công lao của vị tướng. Điểm đặc biệt là trong nghi thức lễ hội có lễ rước kiệu từ Miếu Trúc Lâm về đình làng, thể hiện mối liên hệ mật thiết giữa hai thiết chế thờ tự. Nghi thức này không chỉ khẳng định vai trò trực tiếp của Miếu Trúc Lâm trong đời sống lễ hội truyền thống, mà còn phản ánh sự gắn kết chặt chẽ giữa không gian tín ngưỡng của miếu và đình trong cộng đồng Thổ Tang.
Xếp hạng
Miếu Trúc Lâm được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích cấp quốc gia vào ngày 09/12/2015
Tham khảo
- Danh mục kiểm kê di tích lịch sử – văn hóa huyện Vĩnh Tường 2022.
- Anh Tú, Miếu Trúc Lâm di tích lịch sử văn hóa kiến trúc tiêu biểu của Vĩnh Phúc, Tạp chí Văn hóa & Phát triển, đăng tải ngày 19/08/2021.
- Nét đẹp của ngôi đình cổ nhất Vĩnh Phúc, Cổng thông tin điện tử tỉnh Vĩnh Phúc.
- Lê Đôn – Lê Mơ, Phủ Vĩnh Tường – mạch nguồn văn hóa qua nghìn năm lịch sử, Tạp chí Ngày mới Online, đăng tải ngày 23/09/2022.
