Tên gọi và vị trí địa lý
Nhà thờ đá Phát Diệm tọa lạc tại thị trấn Phát Diệm, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình. Nơi đây còn được mệnh danh là “kinh đô Công giáo Việt Nam”, cách Hà Nội khoảng 120km về phía Nam.
Lịch sử và nhân vật
Lịch sử hình thành và phát triển của nhà thờ đá Phát Diệm gắn liền với những nhân vật lịch sử có tầm ảnh hưởng lớn. Trên vùng đất Kim Sơn, nơi do Nguyễn Công Trứ khai khẩn từ năm 1828 khi ông giữ chức Dinh điền sứ, lập nên hai huyện Tiền Hải (Thái Bình) và Kim Sơn (Ninh Bình), đã hình thành một cộng đồng trù phú, thuận lợi cho việc truyền giáo và kiến tạo công trình tôn giáo. Tên gọi Phát Diệm, nghĩa là “phát sinh cái đẹp”, cũng chính do Nguyễn Công Trứ đặt, gửi gắm khát vọng về một miền đất mới vượng khí và thịnh đạt.
Đến giữa thế kỷ XIX, Linh mục Phêrô Trần Lục, thường được gọi thân mật là cụ Sáu (1825–1899), trở thành chính xứ Phát Diệm từ năm 1865. Trong suốt 34 năm mục vụ, cụ Sáu không chỉ chăm lo đời sống tinh thần, giáo dục nhân bản và đạo đức cho giáo dân, mà còn là người khởi xướng và chủ trì xây dựng quần thể nhà thờ Phát Diệm – công trình được mệnh danh là đẹp bậc nhất Việt Nam. Công trình khởi công năm 1875 và cơ bản hoàn thành vào năm 1899, sau 24 năm liên tục lao động, cùng với gần 10 năm chuẩn bị nguyên vật liệu trước đó. Điều đặc biệt là toàn bộ việc xây dựng đều do giáo dân địa phương thực hiện thủ công, sử dụng chủ yếu gỗ lim và đá lấy từ nhiều vùng khác nhau, hoàn toàn không có sự hỗ trợ của máy móc, sắt thép hay bê tông.
Khó khăn lớn nhất khi dựng nên quần thể này chính là nền đất mới bồi lấn biển, yếu và dễ sụt lún. Với tầm nhìn và sự quyết đoán, cụ Sáu đã cho đào móng sâu tới 30 mét, đóng hàng vạn cọc tre và gia cố bằng cát, đất, nhờ vậy mà các hạng mục công trình vẫn vững bền qua hơn một thế kỷ. Trình độ thiết kế và kỹ nghệ thi công của cụ Sáu cùng các thợ thủ công Việt Nam cuối thế kỷ XIX được thể hiện trọn vẹn trong từng đường nét kiến trúc.
Các hạng mục nổi bật lần lượt ra đời qua từng giai đoạn: năm 1875, cụ Sáu cho xây Núi Sinh Nhật (tiền thân là Núi Táng Xác) nhằm thử độ lún của đất; năm 1883, nhà thờ đá – tức nhà nguyện Trái tim Vô nhiễm Nguyên tội Đức Mẹ – được dựng lên; năm 1891, nhà thờ lớn (nhà thờ chính tòa Phát Diệm, kính Đức Mẹ Mân Côi) được khánh thành; và đến năm 1899, Phương Đình – tòa tháp chuông uy nghi – hoàn tất, khép lại chặng đường xây dựng đồ sộ.
Linh mục Trần Lục, với tầm nhìn kiến trúc độc đáo, đã khéo léo dung hòa tinh thần Công giáo phương Tây với hình thức truyền thống của đình, chùa, cung điện Việt Nam. Chính sự kết hợp này đã tạo nên một Phát Diệm vừa mang tính thiêng liêng của đức tin, vừa thấm đẫm hồn Việt, trở thành biểu tượng đặc biệt trong lịch sử văn hóa và tôn giáo nước ta.
Kiến trúc và cảnh quan
Nhà thờ đá Phát Diệm là một quần thể kiến trúc và cảnh quan mang tính biểu tượng, thể hiện sự kết hợp độc đáo giữa phong cách phương Tây và truyền thống phương Đông. Tọa lạc trên diện tích hơn 20 ha, toàn bộ không gian được quy hoạch hài hòa theo trục Bắc – Nam, phía trước là hồ nước, phía sau là núi đá, đúng theo quan niệm “tiền thủy hậu sơn” của người Á Đông, gửi gắm ước vọng về sự an lành, thịnh vượng. Tổng thể gồm 11 công trình lớn nhỏ: một nhà thờ chính, năm nhà thờ phụ, tháp chuông Phương Đình, hệ thống ao hồ và ba hang đá nhân tạo, tất cả đều được sắp đặt cân đối, gắn kết với cảnh quan xung quanh như một bức tranh kiến trúc sống động.
Vật liệu chủ đạo là đá và gỗ lim, vận chuyển từ nhiều địa phương xa xôi, thậm chí có khối nặng hàng chục tấn nhưng vẫn được đưa về bằng phương tiện thô sơ của thế kỷ XIX. Trước tiên, ao hồ nằm ngay chính diện con đường dẫn vào nhà thờ tạo thành không gian mở thoáng đãng. Hồ có hình chữ nhật, rộng khoảng 4 ha (một số nguồn ghi 0,6 ha hay 4 mẫu), được kè đá xung quanh, giữa hồ nổi lên một hòn đảo nhỏ đặt bức tượng Chúa Giêsu cao 3m, vừa uy nghiêm vừa tĩnh tại. Nổi bật tiếp theo là Phương Đình – tòa tháp chuông được hoàn thành vào năm 1899, được coi như kiệt tác kiến trúc của quần thể. Công trình cao 25m, rộng 17m, dài 24m, gồm ba tầng bằng đá phiến, trong đó tầng một lớn nhất được xây dựng bằng đá xanh, có ba cửa chính và hai cửa ngách như một cổng thành cổ. Mái Phương Đình gồm năm vòm, với vòm chính ở tầng ba cao nhất, bốn vòm góc thấp hơn, được uốn cong cổ kính như mái đình, mái chùa làng Việt. Tầng đầu đặt một sập đá xanh nguyên khối, tương truyền từng gắn với vua Hồ Quý Ly và thánh Tự Giải. Cửa vòm ghép đá tinh xảo, trên tường khắc họa hình Chúa Giêsu và các vị thánh theo phong cách dân gian Việt, trong khi chấn song cửa sổ uốn hình lá trúc mềm mại. Trên tầng hai treo trống lớn, tầng ba là quả chuông nặng gần 2 tấn đúc năm 1890, âm vang lan xa đến Ninh Bình, Thanh Hóa. Khoảng sân giữa Phương Đình và nhà thờ chính còn điểm xuyết những đài sen, gợi dấu ấn Phật giáo trong quần thể.
Nhà thờ lớn tức Nhà thờ chính tòa Phát Diệm, mang tước hiệu Đức Mẹ Mân Côi được khánh thành năm 1891. Đây là một công trình bề thế, dài khoảng 74–80m, rộng 21–24m, cao 15–18m, vượt cả Nhà thờ Lớn Hà Nội về quy mô. Mặt trước có bốn mái và năm lối vào dưới các vòm đá tinh xảo. Không gian bên trong được chia thành chín gian, với sáu hàng cột lim nguyên khối gồm 48 cột, trong đó hai hàng giữa cao 11m, chu vi 2,35m, mỗi cột nặng đến 10 tấn. Gian chính đặt bàn thờ lớn bằng đá nguyên khối dài 3m, nặng khoảng 20 tấn, được chạm trổ tinh vi các loài hoa bốn mùa. Ngoài ra, khu Thánh điện còn có 14 bức phù điêu bằng đá khắc họa cuộc đời Chúa Ki-tô, làm tăng chiều sâu biểu tượng tôn giáo.
Bao quanh nhà thờ chính là hệ thống năm nhà thờ nhỏ. Bốn nguyện đường độc lập gồm Nhà thờ Trái Tim Chúa Giêsu (1889), Thánh Rôcô (1895), Thánh Giuse (1896) và Thánh Phêrô (1896). Đặc biệt nhất là Nhà thờ đá – hay còn gọi Nhà nguyện Trái tim Vô nhiễm nguyên tội Đức Mẹ – được xây dựng từ năm 1883, là công trình sớm nhất trong quần thể. Toàn bộ nền, tường, cột, xà, tháp, bàn thờ đều làm bằng đá, một số nguồn cho biết đá trắng. Dù chỉ dài 15,3m, rộng 8,5m, cao 6m, nhà nguyện này gây ấn tượng bởi vẻ đẹp cổ kính và tinh xảo. Nội thất được chạm khắc phong phú, đặc biệt là bức phù điêu tứ quý tùng, cúc, trúc, mai, cùng hình tượng sư tử, chim phượng đầy sức sống. Mặt tiền nhà thờ có hai tháp hai bên và tháp chính năm tầng ở giữa, tạo nên diện mạo trang nghiêm.
Bổ sung cho các công trình chính là ba hang đá nhân tạo nằm phía bắc khu quần thể. Chúng được kết hợp từ những khối đá lớn nhỏ, giữ dáng vẻ tự nhiên, trên đặt nhiều tượng lớn. Ba hang gồm Núi Sinh Nhật (khởi dựng năm 1875, ban đầu để thử độ lún đất, sau đổi tên thành hang đá Bêlem), Núi Lộ Đức (dựng năm 1896, ban đầu gọi Vườn Giệt-si-ma-ni, sau đổi thành hang đá Lộ Đức, quy mô lớn nhất), và Núi Sọ (ban đầu là hang Bêlem dựng năm 1898, đến 1957 đặt tượng Chúa chịu nạn nên đổi tên). Chính sự hiện diện của các hang đá này đã bổ sung thêm cho bức tranh tôn giáo – nghệ thuật của Phát Diệm, khiến quần thể vừa mang tính thánh thiêng của Công giáo, vừa phảng phất tâm thức kiến trúc Việt.
Trải qua hơn một thế kỷ, bất chấp chiến tranh hay thiên tai, Phát Diệm vẫn trường tồn với thời gian, giữ nguyên gần như toàn bộ cấu trúc và cảnh quan.
Hiện vật
Trong quần thể nhà thờ Phát Diệm, hệ thống hiện vật giữ vai trò quan trọng, vừa tạo nên diện mạo kiến trúc vừa khẳng định giá trị nghệ thuật độc đáo của công trình. Ngay phía trước nhà thờ, giữa hồ nước hình chữ nhật, nổi bật là bức tượng Chúa Giêsu hoặc tượng Chúa Kitô Vua cao khoảng 3m, đặt trên hòn đảo nhỏ, như một điểm nhấn linh thiêng giữa không gian thoáng đãng. Ở Phương Đình, tầng một đặt một sập đá xanh nguyên khối, tương truyền lấy từ thành nhà Hồ và từng gắn với vua Hồ Quý Ly, cũng có ý kiến cho rằng đây là nơi thánh Tự Giải giảng đạo. Lên tầng hai treo trống lớn, tầng ba treo chuông đồng đúc năm 1890 cao 1,4m, đường kính 1,1m, nặng gần 2 tấn, tiếng vang lan xa đến Ninh Bình và Thanh Hóa. Trên tường và vách đá, những phù điêu khắc hình Chúa Giêsu và các thánh mang phong cách dân gian Việt, cửa sổ chạm hình trúc uyển chuyển, còn bốn đỉnh tháp có tượng bốn Thánh Sử với dáng dấp gần gũi với nghệ thuật điêu khắc đền chùa.
Trong nhà thờ lớn, bàn thờ chính là một phiến đá nguyên khối dài 3m, nặng khoảng 20 tấn, mặt trước và hai bên chạm hoa văn bốn mùa. Toàn bộ không gian được chống đỡ bằng 48 cột lim nguyên khối, cao 11m, chu vi hơn 2,3m, mỗi cột nặng chừng 10 tấn, gợi ấn tượng về sự bền vững và uy nghiêm. Hai gian Thánh điện còn lưu giữ 14 bức phù điêu bằng đá mô tả cuộc đời Chúa Ki-tô với lối khắc sâu sắc. Nhà thờ đá – nhà nguyện Trái tim Vô nhiễm nguyên tội Đức Mẹ – lại nổi bật bởi toàn bộ cấu trúc đều bằng đá, từ nền, tường, cột, xà đến bàn thờ. Nội thất bên trong chạm khắc tinh vi, trong đó đặc biệt là bức phù điêu tứ quý tùng, cúc, trúc, mai cùng các hình sư tử, chim phượng sống động, đồng thời những chấn song đá cẩm thạch tạo cảm giác thanh thoát và trang nhã.
Ngoài ra, hệ thống hang đá nhân tạo phía bắc quần thể cũng chứa nhiều tượng lớn, như tượng Chúa chịu nạn trên Núi Sọ (đặt năm 1957) hay tượng Chúa tại Núi Sinh Nhật (hang Bêlem). Trong khoảng sân giữa Phương Đình và nhà thờ chính đặt các đài sen – chi tiết mang đậm dấu ấn Phật giáo – cùng tượng Thánh Phêrô và Thánh Phaolô bên cạnh ao hồ, làm giàu thêm cho không gian tâm linh. Tất cả những hiện vật này không chỉ là yếu tố kiến trúc mà còn là tác phẩm nghệ thuật, phản ánh sự tinh xảo của bàn tay người thợ Việt Nam cuối thế kỷ XIX và minh chứng cho sự hòa quyện độc đáo giữa văn hóa Công giáo với mỹ thuật truyền thống dân tộc.
Sự kiện và lễ hội
Lễ Giáng sinh tại Nhà thờ đá Phát Diệm là một sự kiện đặc biệt, vừa mang đậm tính tôn giáo vừa là ngày hội văn hóa cộng đồng lớn nhất của giáo dân Giáo phận Phát Diệm và người dân huyện Kim Sơn. Không khí chuẩn bị cho ngày lễ bắt đầu từ nửa tháng trước, khi giáo dân tất bật trang hoàng, dựng hang đá, dựng cây thông, treo đèn ông sao để chào đón đêm thánh. Vào đúng dịp lễ, Tòa Giám mục Phát Diệm trở nên lung linh, huyền ảo với ánh đèn màu rực rỡ, làm nổi bật những đường nét kiến trúc giao hòa giữa đình, chùa phương Đông và phong cách Gothic phương Tây.
Trong đêm Giáng sinh, giáo dân và du khách cùng tham dự Thánh lễ trọng thể tại thánh đường, với hai phần chính là Canh thức trước hang đá và Thánh lễ. Nghi thức rước kiệu hoa tượng Chúa Hài Đồng được tiến hành trang trọng và linh thiêng, mang ý nghĩa đón Chúa vào lòng dân, sau đó tượng được đặt vào trong hang đá để mọi người tôn kính. Bên cạnh phần lễ, các hoạt động văn hóa cũng diễn ra sôi nổi: sân khấu giữa Phương Đình và hồ nước trở thành nơi trình diễn những tiết mục ca mừng Giáng sinh, lời ca tiếng hát hòa cùng lời nguyện cầu cho hòa bình, hạnh phúc và an lạc. Trẻ em háo hức đón ông già Noel, còn các gia đình và cộng đồng cùng nhau trao quà, chia sẻ niềm vui, thực hiện những việc bác ái dành cho người nghèo và người neo đơn.
Để đảm bảo an toàn và thuận tiện, công tác tổ chức được phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương, công an huyện Kim Sơn cùng Ban Quản lý Nhà thờ Phát Diệm phân luồng giao thông, sắp xếp chỗ ở, nơi để xe và bố trí hệ thống biển hướng dẫn. Vào dịp này, các vị lãnh đạo nhà nước cũng thường đến thăm và gửi lời chúc mừng, như Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Trương Hòa Bình năm 2018 hay Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam Trần Thanh Mẫn năm 2020. Tất cả đã làm nên một lễ hội Giáng sinh vừa linh thiêng vừa ấm áp tình người, khiến Nhà thờ đá Phát Diệm không chỉ là công trình kiến trúc độc đáo kết hợp hài hòa Đông – Tây, mà còn là điểm đến tâm linh – văn hóa hấp dẫn của du khách trong và ngoài nước mỗi dịp cuối năm.
Xếp hạng
Nhà thờ Phát Diệm là nhà thờ Công giáo đầu tiên được Bộ Văn hóa công nhận là di tích kiến trúc – nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 198. Ngoài ra, lãnh đạo tỉnh Ninh Bình và các nhà nghiên cứu Nhật Bản đang hoàn thiện hồ sơ về kiến trúc nhà thờ Phát Diệm để đề nghị UNESCO công nhận quần thể này là di sản văn hóa thế giới.
Tham khảo
- Lê Phú, Chiêm ngưỡng quần thể độc đáo của nhà thờ Phát Diệm, Báo Tin tức, đăng tải ngày 20/04/2023.
- Lê Văn Thơ, Nhà thờ đá Phát Diệm – một công trình kiến trúc Công giao phong cách Á Đông đặc sắc, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 07 (133), 2014, 109 – 166.
- Lê Văn Thơ, Một số đặc điểm cơ bản của giáo phận Phát Diệm, Ninh Bình, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 11 – 2011.
- Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình – Viện bảo tồn di tích (2022), Di tích và danh thăng Ninh Bình, Tập 1, Nxb Văn hóa dân tộc, tr.50.
- Nhà thờ đá Phát Diệm – Nơi giao thoa kiến trúc độc đáo, Youtube NinhBinh TV, đăng tải ngày 22/12/2024.
- TS. Lưu Minh Trị (2004), Danh thắng, di tích và lễ hội truyền thống Việt Nam, Tâp II, Nxb Hà Nội, tr.329 – 330.
