Nguyễn Công Trứ (1778 – 1858)

Thân thế

Nguyễn Công Trứ hiệu là Ngộ Trai, biệt hiệu Hy Văn, sinh năm 1778, đời vua Cảnh Hưng thứ 38; quê quán làng Uy Viễn, huyện Nghi Xuân, tỉnh Nghệ Tĩnh. Thân phụ Nguyễn Công Trứ là Đức Ngạn Hầu Nguyễn Công Tấn. Thân mẫu họ Nguyễn, người xứ Sơn Nam. Gia thế Nguyễn Công Trứ là một thi thư thế phiệt, khoa giáp danh gia, đầy đủ trung thần liệt nữ, đạo cương thường sáng chói cả một vùng Hồng Sơn, Lam Thủy.

Thuở thiếu thời là một thư sinh nghèo khó, Uy Viễn tướng công vẫn dùi mài kinh sử. Buổi hàn vi đó, Nguyễn Công Trứ đã lo lắng nhiều đến vận mệnh nhân dân, tương lai đất nước. Năm 28 tuổi, khi vua ra Bắc làm lễ tấn phong, Nguyễn Công Trứ đã đón xa giá nhà vua để dâng “Thái Bình Thập Sách” nhằm hiến kế phò nước an dân.

Sự nghiệp quan trường

• Năm 1819: Nguyễn Công Trứ đỗ Giải Nguyên, mở đầu con đường khoa cử vẻ vang. Tuy nhiên, sau đó ông trải qua gần ba mươi năm làm quan với nhiều thăng trầm, lúc được trọng dụng, khi lại bị giáng chức.
• Năm 1820: Ông được bổ làm Hành tẩu tại Sứ quán, rồi thăng lên chức Tham tri Bộ Lễ, bắt đầu tham gia vào bộ máy triều chính.
• Năm 1824: Giữ chức Lang trung Bộ Lại, đồng thời làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, phụ trách cả công việc hành chính và giáo dục.
• Năm 1825: Được cử làm Tham biện ở Thanh Hóa, trực tiếp tham gia quản lý địa phương.
• Năm 1827: Thăng chức Binh Bộ Tham tri, đồng thời làm việc tại Nội các Cơ viện, tham gia bàn bạc những việc quân cơ quan trọng.
• Năm 1829: Được giao chức Doanh điền sứ, ông tổ chức chiêu mộ dân khai hoang, lập nên hai vùng đất mới là Kim Sơn và Tiền Hải – một thành tựu nổi bật trong sự nghiệp.
• Năm 1832: Giữ chức Binh Bộ Hữu Tham tri, sau đó làm Bố chánh Hải Dương rồi Tổng đốc Hải An, đảm nhiệm cả việc quân sự lẫn hành chính ở địa phương trọng yếu.
• Năm 1836: Sau khi lập công dẹp loạn, ông được phong Binh Bộ Thượng thư, triều đình ghi nhận công lao bằng lời khen “lao năng khả tưởng” (công lao đáng được ghi nhớ).
• Năm 1840: Sau hai năm bị giáng chức, ông được phục dụng, giữ chức Chánh chủ khảo trường thi Hà Nội, phụ trách việc tuyển chọn nhân tài.
• Năm 1841: Được vua cử làm Tham tán quân vụ, tham gia trấn giữ vùng Tây Cao Miên, đảm nhận nhiệm vụ quân sự quan trọng.
• Năm 1842: Bị giáng xuống làm Binh Bộ Lang trung, sau đó được giao chức Tuần vũ An Giang, tiếp tục cai quản một địa phương biên viễn.
• Năm 1844: Được khôi phục chức Binh Bộ Tham tri, quay lại hàng quan chức cấp cao.
• Năm 1845: Sau một năm bị giáng, ông được bổ làm Chủ sự Bộ Hình rồi Án sát Quảng Ngãi, phụ trách pháp luật và trị an.
• Năm 1847: Được phong chức Phủ doãn Thừa Thiên, đứng đầu phủ kinh đô, một vị trí quan trọng bậc nhất lúc bấy giờ.
• Năm 1857: Liên quân Pháp – Bồ nổ súng xâm lược nước ta, Nguyễn Công Trứ đã nghỉ hưu, tuổi già sức yếu nhưng vẫn xung phong ra chốn trận tiền, kháng quân xâm lược.
• Giờ Sửu, ngày 14 tháng 11 năm Mậu Ngọ, nhằm ngày 18 tháng 12 năm 1858, Uy Viễn tướng công trút hơi thở cuối cùng, từ giã cõi đời. Triều đình đã tổ chức chịu tang với lời điếu của Vua ban:

Tả hữu nghi văn nghi võ
Tử sinh danh tướng danh thần”

Nhận định

Năm Tự Đức thứ hai 1848, ông nghỉ hưu với chức vụ Phủ doãn phủ Thừa Thiên. Trong sách Đại Nam liệt truyện, Tập 3, Truyện các quan có nhận xét về ông:

Công Trứ là người trác lạc, có tài khí, có tài làm văn, càng giỏi về quốc âm, làm ra thi ca rất nhiều, khí hào mại, phổ đầy ở trong âm luật; đến nay hãy còn truyền tụng. Trứ làm quan thường bị bãi cách rồi được cất nhắc lên ngay; tỏ sức ở chiến trường nhiều lần lập được công chiến trận. Buổi đầu Trứ lĩnh chức doanh điền, sửa sang mới có trong một năm mà các việc đều có đầu mối, mở mang ruộng đất, tụ họp lưu dân, thành ra mối lợi vĩnh viễn. Khi tuổi già về nghỉ, tức thì bỏ qua việc đời, chơi thú sơn thủy, trải sơn 10 năm có cái hứng thú phớt thoảng ra ngoài sự vật. Đến người ta, phần nhiều tưởng đến phong độ khí thái của ông. Sau khi Trứ mất, các huyện ấp do ông lập ra đều đựng đền để thờ”.¹

Nguyễn Công Trứ với Hát nói

Trong sự nghiệp sáng tác thơ ca, Nguyễn Công Trứ để lại cho đời 65 bài hát nói. Với mong muốn tìm hiểu về những đóng góp của Nguyễn Công Trứ đối với ca trù nói chung, hát nói nói riêng, chúng tôi chọn ra 10 tác phẩm làm đối tượng tìm hiểu trong bài viết này. Trong đó, có bài đã và đang tồn tại như: Tràng An hoài cổ, Tây Hồ hoài cổ, Làm cho tỏ mặt nam nhi, Trên vì nước dưới vì nhà; có bài hiện chỉ còn trên văn bản giấy như: Vịnh tì bà, Đồng tiền không quý, Vô cầu, Ngày xuân, Thú rượu thơ, Mượn rượu làm vui.

Tác phẩm hát nói của Nguyễn Công Trứ có vị trí quan trọng trong việc định hình bố cục cơ bản của lối hát này trong ca trù. Qua các tác phẩm của ông, nghệ nhân ca trù đã đúc kết thành những bố cục và thuật ngữ sau: Đủ khổ, Dôi một khổ, Mưỡu tiền, Mưỡu hậu, Thiếu khổ, Dôi hai khổ, Dôi ba khổ, Dôi bốn khổ, Mưỡu tiền kép, Mưỡu hậu kép… Khảo sát 10 bài kể trên, chiếm đa số là các bài

Đủ khổ là bố cục một bài hát nói chuẩn mực, bao gồm 11 câu thơ. Trong 11 câu thơ này, thường sẽ có bố cục 4 + 2 + 4 + 1. Ở đó, sau 4 câu thơ Nôm mở đầu sẽ tới 2 câu thơ chữ Hán (câu đối, vị trí câu số 5 và 6), sau đó lại tiếp tục 4 câu thơ Nôm, cuối cùng kết bài bằng một câu thơ 6 chữ (gọi tắt là câu 6).

Thờ tự

Đền thờ Nguyễn Công Trứ được xây dựng tại xã Quang Thiện, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình. Tiền thân của ngôi đền là ngôi nhà ba gian của Nguyễn Công Trứ làm tại ấp Lạc Thiện để ông đi về và làm việc tại đây. Năm 1852, nhân dân Kim Sơn xây dựng lại thành ngôi Sinh Từ (Đền thờ sống). Hàng năm, đến ngày sinh nhật của Nguyễn Công Trứ, nhân dân mở hội mừng thọ ông. Sau khi ông mất, năm 1882, ngôi đền được tu sửa lần thứ nhất và xây dựng tiền đường 5 gian và được đổi tên từ Sinh Từ thành Truy Tư Từ. Năm 1992, đền thờ Nguyễn Công Trứ được công nhận là Di tích lịch sử văn hoá cấp Quốc gia.

Đền thờ Nguyễn Công Trứ độc đáo ở chỗ nó được xây từ chính ngôi nhà ông từng ở đó một thời gian và xây dựng khi ông đang còn sống. Đền có kiến trúc theo kiểu chữ Đinh, tiền đường 5 gian, hậu cung 3 gian. Bên tả hữu tiền đường có 2 cột đồng trụ, bên trong có hương án, giá trống, giá chiêng và 3 bức đại tự nói lên tấm lòng thành kính và ngưỡng mộ của nhân dân huyện Kim Sơn đối với Nguyễn Công Trứ. Hậu cung 3 gian, gian giữa để bàn thờ Nguyễn Công Trứ có một bát hương men sứ trắng, cao 40 cm, miệng rộng 40 cm, hoạ tiết màu xanh thẫm vẽ hình lưỡng long chầu mặt nguyệt.

Từ khi Nguyễn Công Trứ mất, hàng năm cứ đến ngày 14 tháng 11 âm lịch, nhân dân huyện Kim Sơn đều tổ chức lễ tế tại ngôi đền trong 3 ngày. Tại những ngày lễ đó, những nghệ nhân đến đây hát với cây đàn đáy, cặp phách đơn giản và hát những bài ca trù do Nguyễn Công Trứ viết.

Chú thích 

1. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục, Đệ tứ kỷ – Quyển XLIX – Thực lục về Dực tông Anh hoàng đế, tập 7, Nxb Giáo dục, tr. 78

Tài liệu tham khảo

1. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
2. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục, Đệ tứ kỷ – Quyển XLIX – Thực lục về Dực tông Anh hoàng đế, tập 7, Nxb Giáo dục.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

Nguyen Cong Tru (1778–1858)

Background
Nguyen Cong Tru, courtesy name Ngo Trai, pseudonym Hy Van, was born in 1778 during the 38th year of the Canh Hung reign. His native place was Uy Vien village, Nghi Xuan district, Nghe Tinh province. His father was Duc Ngan Hau Nguyen Cong Tan; his mother, surnamed Nguyen, came from Son Nam. His family belonged to a distinguished scholarly lineage, renowned for examination success and noted for loyal officials and virtuous women, whose reputation shone across the Hong Son–Lam Thuy region.

In his youth, though a poor scholar, he diligently pursued classical studies. Even in those humble days, he showed deep concern for the fate of the people and the future of the country. At the age of 28, when the king traveled north for an investiture ceremony, Nguyen Cong Tru presented his “Ten Strategies for Peace” (Thai Binh Thap Sach) to offer plans for national stability and prosperity.

Official Career

• 1819: He passed first in the regional examination (Giai Nguyen), marking the beginning of his distinguished scholarly career. However, his nearly thirty years in office were marked by ups and downs—sometimes favored, at other times demoted.
• 1820: Appointed as Attendant at the diplomatic mission, later promoted to Vice Minister of Rites, entering the central administration.
• 1824: Served as Lang trung at the Ministry of Personnel and Director of the Imperial Academy, overseeing both administration and education.
• 1825: Appointed Assistant Administrator in Thanh Hoa, directly involved in local governance.
• 1827: Promoted to Vice Minister of War and served in the Privy Council, participating in important military deliberations.
• 1829: Appointed Commissioner for Agricultural Colonization (Doanh dien su); he organized land reclamation and founded two new districts, Kim Son and Tien Hai—one of his most outstanding achievements.
• 1832: Served as Right Vice Minister of War, then as Provincial Administrator of Hai Duong and later Governor-General of Hai An, overseeing both civil and military affairs in key regions.
• 1836: After suppressing rebellions, he was promoted to Minister of War; the court praised him with the phrase “lao nang kha tuong” (his merits are worthy of remembrance).
• 1840: After two years of demotion, he was reinstated as Chief Examiner of the Hanoi examination, responsible for selecting talents.
• 1841: Appointed Military Adviser, tasked with defending the western region of Cao Mien (Cambodia).
• 1842: Demoted to Lang trung of the Ministry of War, then appointed Governor of An Giang, continuing to administer a frontier province.
• 1844: Restored as Vice Minister of War, returning to high office.
• 1845: After another demotion, he served as Director in the Ministry of Justice and later Surveillance Commissioner of Quang Ngai, overseeing law and order.
• 1847: Appointed Prefect of Thua Thien, head of the imperial capital region—one of the most important positions at the time.
• 1857: When the Franco–Spanish forces invaded Vietnam, though retired and elderly, he volunteered to go to the front lines to resist the invaders.
• On the hour of the Ox, the 14th day of the 11th lunar month of the Mau Ngo year (December 18, 1858), he passed away. The court held mourning rites, accompanied by a royal elegy:

“Ta huu nghi van nghi vo

Tu sinh danh tuong danh than”

Meaning:

“On both sides, accomplished in civil and military matters;

In life and death, renowned as both general and minister.”

Assessment

In the second year of the Tu Duc reign (1848), he retired as Prefect of Thua Thien. Dai Nam Liet Truyen (Vol. 3) commented:

“Cong Tru was a free-spirited man of talent and vigor, skilled in literature, especially in the vernacular script. He composed many poems full of bold and expansive spirit, widely circulated in musical form. Throughout his career, he was often dismissed and reinstated, yet repeatedly proved his abilities on the battlefield. Early on, when he served as Commissioner for Agricultural Colonization, within a single year he established order, reclaimed land, gathered settlers, and created lasting benefits. In old age, after retirement, he withdrew from worldly affairs, enjoying nature for over ten years with a detached and transcendent spirit. People mostly remembered his bearing and charisma. After his death, the districts he founded built temples in his honor.”

Nguyen Cong Tru and Hat Noi

In his literary career, Nguyen Cong Tru left 65 hat noi compositions. To study his contributions to ca tru in general and hat noi in particular, ten representative works are often selected, including: Trang An hoai co, Tay Ho hoai co, Lam cho to mat nam nhi, Tren vi nuoc duoi vi nha. Others survive only in written form, such as Vinh ti ba, Dong tien khong quy, Vo cau, Ngay xuan, Thu ruou tho, and Muon ruou lam vui.

His works played a crucial role in shaping the structural framework of hat noi. From his compositions, ca tru performers derived various formal patterns and terms such as: Du kho, Doi mot kho, Muou tien, Muou hau, Thieu kho, Doi hai kho, Doi ba kho, Doi bon kho, Muou tien kep, Muou hau kep, etc.

A standard hat noi piece (Du kho) consists of 11 lines, typically structured as 4 + 2 + 4 + 1. After four opening lines in Nom script come two Sino-Vietnamese parallel sentences (lines 5 and 6), followed by four more Nom lines, and ending with a six-syllable closing line.

Worship

The temple dedicated to Nguyen Cong Tru is located in Quang Thien commune, Kim Son district, Ninh Binh province. Originally, it was a three-compartment house he built in Lac Thien hamlet as a residence and workplace. In 1852, local people rebuilt it into a Sinh Tu (temple built during one’s lifetime). Each year, on his birthday, festivals were held in his honor.

After his death, in 1882 the temple was renovated and expanded, and renamed Truy Tu Tu. In 1992, it was recognized as a National Historical and Cultural Site.

The temple is unique in that it was constructed from his own residence while he was still alive. It follows a Dinh-shaped architectural layout, with a five-bay front hall and a three-bay rear sanctuary. The front hall is flanked by two bronze pillars, and inside are altars, drum stands, gong stands, and three large horizontal plaques expressing the people’s reverence. The central sanctuary contains his altar, featuring a large white-glazed incense burner decorated with dark blue motifs of two dragons flanking the moon.

Every year, on the 14th day of the 11th lunar month, the people of Kim Son district hold a three-day memorial ceremony. During these events, artisans perform ca tru with the dan day lute and simple clappers, singing compositions by Nguyen Cong Tru.

References

1. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
2. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục, Đệ tứ kỷ – Quyển XLIX – Thực lục về Dực tông Anh hoàng đế, tập 7, Nxb Giáo dục.

Tiếng Pháp

Nguyen Cong Tru (1778 – 1858)

Origines
Nguyen Cong Tru, de nom de plume Ngo Trai et surnom Hy Van, naquit en 1778, sous la 38e année du règne de Canh Hung. Il était originaire du village de Uy Vien, district de Nghi Xuan, province de Nghe Tinh. Son père était Duc Ngan hau Nguyen Cong Tan, et sa mère, de la famille Nguyen, venait de la région de Son Nam. Sa famille était une grande lignée lettrée et aristocratique, célèbre pour ses succès aux examens et pour compter de nombreux ministres loyaux et femmes vertueuses, faisant rayonner les valeurs confucéennes dans toute la région de Hong Son et Lam Thuy.

Dans sa jeunesse, bien que pauvre, il se consacra assidûment aux études classiques. Dès cette époque, il se préoccupait déjà du destin du peuple et de l’avenir du pays. À l’âge de 28 ans, lorsque le roi se rendit au Nord pour une cérémonie d’investiture, il alla à sa rencontre et lui présenta le mémoire intitulé « Thai Binh Thap Sach », proposant des mesures pour gouverner et apaiser le pays.

Carrière administrative

• 1819 : Il obtint le premier rang (Giai Nguyen), marquant le début d’une brillante carrière académique. Toutefois, il connut ensuite près de trente années de service marquées par des hauts et des bas, alternant promotions et rétrogradations.
• 1820 : Nommé fonctionnaire au bureau des missions diplomatiques, puis promu Tham tri au ministère des Rites, il entra pleinement dans l’administration centrale.
• 1824 : Il devint Lang trung au ministère de l’Intérieur et simultanément directeur adjoint du Quoc Tu Giam, assumant des responsabilités administratives et éducatives.
• 1825 : Envoyé comme Tham bien à Thanh Hoa, il participa directement à la gestion locale.
• 1827 : Promu Tham tri au ministère de la Guerre, il entra également au Conseil secret (Co vien), prenant part aux affaires militaires stratégiques.
• 1829 : Nommé Doanh dien su, il organisa la colonisation agricole, fondant les deux nouvelles régions de Kim Son et Tien Hai — un accomplissement majeur de sa carrière.
• 1832 : Il occupa le poste de Huu Tham tri au ministère de la Guerre, puis devint administrateur de Hai Duong et gouverneur général de Hai An, cumulant responsabilités civiles et militaires.
• 1836 : Après avoir réprimé des troubles, il fut promu ministre de la Guerre (Thuong thu), et ses mérites furent salués par la cour.
• 1840 : Après deux années de disgrâce, il fut réhabilité et nommé président du jury des examens de Hanoi.
• 1841 : Chargé des affaires militaires comme conseiller, il participa à la défense de la région du Tay Cao Mien.
• 1842 : Rétrogradé au rang de Lang trung, il fut ensuite nommé gouverneur d’An Giang, continuant à administrer une région frontalière.
• 1844 : Rétabli comme Tham tri au ministère de la Guerre.
• 1845 : Après une nouvelle rétrogradation, il devint chef de bureau au ministère de la Justice, puis inspecteur à Quang Ngai.
• 1847 : Nommé gouverneur de Thua Thien, à la tête de la région de la capitale, une fonction des plus importantes.
• 1857 : Lors de l’invasion franco-portugaise, bien qu’à la retraite et âgé, il demanda à rejoindre le front pour résister aux envahisseurs.

Il s’éteignit à l’heure du Buffle, le 14e jour du 11e mois de l’année Mau Ngo (18 décembre 1858). La cour organisa ses funérailles avec cet éloge royal :
« À gauche comme à droite, digne des lettres et des armes,
Dans la vie comme dans la mort, illustre général et grand ministre. »

Appréciation

En 1848 (2e année de Tu Duc), il prit sa retraite en tant que gouverneur de Thua Thien. Le Dai Nam liet truyen le décrit ainsi :

« Cong Tru était un homme libre et talentueux, excellent écrivain, particulièrement habile en langue nationale, auteur de nombreux poèmes empreints d’un souffle héroïque, encore transmis aujourd’hui. Sa carrière fut marquée par des destitutions suivies de réhabilitations rapides ; il se distingua à plusieurs reprises sur les champs de bataille. Lorsqu’il dirigea les colonies agricoles, il posa en un an des bases solides, développa les terres et rassembla les populations, créant des bénéfices durables. Dans sa vieillesse, retiré du monde, il se consacra à la contemplation de la nature pendant dix ans, manifestant un esprit détaché. Après sa mort, les régions qu’il avait fondées érigèrent des temples en son honneur. »

Nguyen Cong Tru et le hat noi

Dans son œuvre poétique, Nguyen Cong Tru laissa 65 pièces de hat noi. Ses contributions jouèrent un rôle fondamental dans la structuration de cette forme du ca tru. À partir de ses œuvres, les artistes ont établi différentes structures et terminologies telles que : Du kho, Doi mot kho, Muou tien, Muou hau, Thieu kho, etc.

La forme standard (Du kho) comprend 11 vers, organisés généralement selon la structure 4 + 2 + 4 + 1 : quatre vers en écriture démotique, suivis de deux vers en caractères chinois (souvent en forme de distique), puis quatre autres vers en démotique, et enfin un vers final de six syllabes.

Culte

Le temple dédié à Nguyen Cong Tru se situe dans la commune de Quang Thien, district de Kim Son, province de Ninh Binh. À l’origine, il s’agissait de sa maison, transformée en sanctuaire de son vivant en 1852. Après sa mort, il fut restauré en 1882 et renommé Truy Tu Tu. En 1992, il fut classé monument historique et culturel national.

Le temple, de plan en forme de caractère « Đinh », comprend une salle antérieure de cinq travées et un sanctuaire postérieur de trois travées. Il abrite divers objets rituels et inscriptions exprimant la vénération des habitants.

Chaque année, le 14e jour du 11e mois lunaire, une cérémonie commémorative de trois jours y est organisée. Des artistes y interprètent des chants ca tru, accompagnés d’instruments traditionnels, en hommage à ses œuvres.

Références

1. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
2. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục, Đệ tứ kỷ – Quyển XLIX – Thực lục về Dực tông Anh hoàng đế, tập 7, Nxb Giáo dục.

Tiếng Trung

阮公著（1778—1858）

身世

阮公著（Nguyen Cong Tru），号悟斋，别号希文，生于景兴三十八年（1778年）；籍贯为义远村，宜春县，乂静省。其父为德岸侯阮公晋（Nguyen Cong Tan），其母姓阮，出自山南之地。阮氏家族为诗书世族、科甲名门，多出忠臣烈女，纲常伦理显耀于鸿山、蓝水一带。

少年时期，阮公著虽为寒士，却勤读经史。在贫困之中，他已忧心民生与国家前途。28岁时，值皇帝北巡行册封礼，他迎驾上疏《太平十策》，以献安邦治国之策。

仕途经历

• 1819年：中解元，开启科举仕途。但其后近三十年宦海沉浮，或受重用，或被贬黜。
• 1820年：任使馆行走，后升礼部参知，开始参与朝政。
• 1824年：任吏部郎中，并兼国子监司业，兼理行政与教育。
• 1825年：任清化参办，直接参与地方治理。
• 1827年：升兵部参知，并入内阁机要机构，参与军机大事。
  • 1829年：任营田使，招募民众开垦荒地，创立金山与前海两地，为其生涯重要成就。
• 1819年：中解元，开启科举仕途。但其后近三十年宦海沉浮，或受重用，或被贬黜。
• 1820年：任使馆行走，后升礼部参知，开始参与朝政。
• 1824年：任吏部郎中，并兼国子监司业，兼理行政与教育。
• 1825年：任清化参办，直接参与地方治理。
• 1827年：升兵部参知，并入内阁机要机构，参与军机大事。
• 1829年：任营田使，招募民众开垦荒地，创立金山与前海两地，为其生涯重要成就。
• 1832年：任兵部右参知，后任海阳布政使、海安总督，兼理军政。
• 1836年：因平乱有功，升兵部尚书，朝廷称其“劳能可想”（功绩卓著）。
• 1840年：被贬两年后复用，任河内考场正主考，主持选才。
• 1841年：任参赞军务，驻守西高棉地区。
• 1842年：贬为兵部郎中，后任安江巡抚。
• 1844年：复任兵部参知。
• 1845年：再贬后，任刑部主事及广义按察使。
• 1847年：任承天府尹，掌管京畿重地。
• 1857年：法葡联军入侵，虽已致仕且年老，仍自请出征抗敌。

戊午年十一月十四日丑时（1858年12月18日），义远将公辞世。朝廷为其举行国葬，御赐挽辞：

“左右宜文宜武，死生名将名臣。”

评价

嗣德二年（1848年），他以承天府尹致仕。《大南列传》第三集评曰：
“公著为人卓荦有气，善文辞，尤长于国音诗歌，作品甚多，气度豪迈，流传至今。为官多次被罢又复起，用兵屡建战功。初任营田使，一年之内整顿有序，开垦土地，聚集流民，成永久之利。晚年归隐，寄情山水十余年，风度气象为人所仰。其后所建诸县，皆立祠以祀之。”

阮公著与“说唱”（Hát nói）

在文学创作方面，阮公著共留下65首“说唱体”（hát nói）作品。为研究其在歌筹艺术中的贡献，常选取10篇代表作，如《长安怀古》《西湖怀古》《男儿当自显》《上为国下为家》等；亦有仅存文献者，如《咏琵琶》《钱非贵》《无求》《春日》《酒诗之趣》《借酒为欢》等。

其作品在确立“说唱体”基本结构方面具有重要意义。后世艺人据其总结出多种格局与术语，如：足格、加一格、前引、后引、缺格、加二格等。

其中“足格”为标准结构，一篇共11句，通常为“4+2+4+1”：前4句为喃文诗，中间2句为汉文对句（第5、6句），再续4句喃文，最后以一句六字句收尾。

祭祀

阮公著祠建于宁平省金山县光善社。原为其在乐善邑所建三间房屋，供往来办公之用。1852年，当地百姓改建为“生祠”，每年其生日皆举行祝寿仪式。

其逝世后，1882年重修祠庙，增建五间前堂，并改名为“追思祠”。1992年，该祠被认定为国家级历史文化遗迹。

此祠独特之处在于建于其生前旧居，并在其尚在世时即已建立。建筑为“丁”字形，前堂五间，后宫三间。内设香案、鼓架、锣架及三幅匾额，表达当地人民的敬仰之情。后宫中央供奉阮公著神位，置一白瓷大香炉，高40厘米、口径40厘米，上绘青色双龙朝月纹。

自其逝世后，每年农历十一月十四日，当地百姓均举行三日祭礼。祭典期间，艺人以底琴与拍板伴奏，演唱其所作歌筹曲，以示纪念。

参考资料

1. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
2. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam Thực Lục, Đệ tứ kỷ – Quyển XLIX – Thực lục về Dực tông Anh hoàng đế, tập 7, Nxb Giáo dục.