Tên gọi và vị trí địa lý
Thành Bản Phủ (người dân địa phương quen gọi là Đền Hoàng Công Chất) là một di tích lịch sử quan trọng nằm tại xã Thanh An, tỉnh Điện Biên. Từ lâu, nơi đây đã trở thành một “địa chỉ đỏ” trong công tác giáo dục truyền thống yêu nước, góp phần ghi nhớ công lao của các nhân vật lịch sử đã có đóng góp trong sự nghiệp bảo vệ vùng biên cương Tây Bắc.
Di tích nằm cách trung tâm tỉnh Điện Biên khoảng 10 km về phía Nam, được xây dựng dưới sự chỉ huy của Tướng quân Hoàng Công Chất cùng sự chung sức, đồng lòng của nhân dân các dân tộc địa phương. Thành Bản Phủ không chỉ là một công trình quân sự có giá trị về mặt lịch sử mà còn là biểu tượng cho tinh thần đoàn kết, ý chí đấu tranh bảo vệ quê hương của cộng đồng các dân tộc vùng Tây Bắc.
Lịch sử và nhân vật
Thành Bản Phủ thuộc xã Noong Hẹt, huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên (nay thuộc xã Thanh An, tỉnh Điện Biên) là một di tích lịch sử quan trọng, ghi dấu cuộc đấu tranh chống ngoại xâm, bảo vệ vùng đất Mường Thanh dưới sự lãnh đạo của Tướng quân Hoàng Công Chất vào thế kỷ XVIII. Thành được xây dựng trong khoảng thời gian từ năm 1758 đến năm 1762, cách trung tâm thành phố Điện Biên Phủ khoảng 12 km về phía Nam, trở thành căn cứ quân sự quan trọng trong quá trình xây dựng lực lượng và bảo vệ vùng Tây Bắc.
Hoàng Công Chất (tên thật là Hoàng Công Thư) quê ở vùng Sơn Nam Hạ, nay thuộc khu vực Thái Bình – Hưng Yên. Năm 1739, ông lãnh đạo cuộc khởi nghĩa nông dân chống lại chính quyền Lê – Trịnh tại vùng Sơn Nam. Đến năm 1748, nghĩa quân tiến lên vùng thượng du Thanh Hóa, sau đó vượt qua đường rừng núi tiến vào Hưng Hóa (khu vực Tây Bắc ngày nay) để tiếp tục phát triển lực lượng.
Tại vùng đất Điện Biên, Hoàng Công Chất đã liên kết với hai thủ lĩnh người Thái địa phương là tướng Lò Ngải và tướng Lò Khanh, cùng nhân dân các dân tộc tổ chức cuộc đấu tranh chống lại sự chiếm đóng của giặc Phẻ. Tháng 5 năm 1754, nghĩa quân giành thắng lợi, giải phóng hoàn toàn vùng Mường Thanh, mở ra thời kỳ ổn định và phát triển cho nhân dân nơi đây.
Sau chiến thắng, để xây dựng căn cứ lâu dài, từ năm 1758 đến năm 1762, Hoàng Công Chất cùng nhân dân các dân tộc đã xây dựng Thành Bản Phủ. Đây không chỉ là trung tâm chỉ huy quân sự mà còn là biểu tượng cho tinh thần đoàn kết giữa các dân tộc trong sự nghiệp đấu tranh bảo vệ quê hương, đất nước.
Trong suốt 30 năm (1739 – 1769) duy trì cuộc khởi nghĩa, Hoàng Công Chất đã tập hợp đông đảo nhân dân các dân tộc vùng Hưng Hóa, xây dựng lực lượng đoàn kết, cùng nhau chống giặc, giữ gìn vùng biên cương phía Tây Bắc của Tổ quốc.
Để tưởng nhớ công lao của Tướng quân Hoàng Công Chất cùng hai vị thủ lĩnh người Thái là Lò Ngải và Lò Khanh, nhân dân địa phương đã lập đền thờ tại khu vực Thành Bản Phủ. Bên cạnh đền thờ hiện còn cây đa cổ thụ tương truyền do Hoàng Công Chất cùng hai vị tướng trồng, trải qua hơn hai thế kỷ vẫn đứng vững như biểu tượng cho sức sống bền bỉ và tình đoàn kết giữa các dân tộc trên mảnh đất Điện Biên anh hùng.
Ngày nay, Thành Bản Phủ và Đền thờ Hoàng Công Chất là nơi để nhân dân, du khách đến dâng hương, tưởng niệm và tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp của vị tướng đã có nhiều đóng góp trong công cuộc bảo vệ vùng đất Tây Bắc vào thế kỷ XVIII.
Kiến trúc cảnh quan
Thành Bản Phủ là một công trình quân sự có quy mô lớn, được xây dựng trên diện tích rộng hơn 80 mẫu, tận dụng tối đa những lợi thế về địa hình và điều kiện tự nhiên của vùng Mường Thanh. Thành được đắp bằng đất, có cấu trúc kiên cố với tường thành cao khoảng 5m, mặt thành rộng từ 4 – 6m, đủ rộng để voi, ngựa và quân lính cơ động trong quá trình phòng thủ. Bên ngoài thành là hệ thống hào sâu từ 4 – 5m bao quanh, vừa có tác dụng bảo vệ, vừa tạo thành tuyến phòng thủ vững chắc.
Thành được bố trí với bốn cổng chính gồm cổng tiền, cổng hậu, cổng tả và cổng hữu. Mỗi cổng đều có ụ đất và vọng tháp cao để quan sát, kiểm soát hoạt động bên ngoài. Xung quanh thành, bốn phía đều được trồng một giống tre đặc biệt có gai, thân cong như ngà voi, tạo thành lớp hàng rào tự nhiên vững chắc, góp phần bảo vệ khu thành trước sự tấn công từ bên ngoài.
Trải qua thời gian dài và những biến động của lịch sử, Thành Bản Phủ ngày nay không còn giữ được toàn bộ quy mô, dáng vẻ hùng vĩ như xưa. Tuy nhiên, một phần tường thành đã được bảo tồn, tôn tạo nhằm giúp du khách hình dung về một công trình kiến trúc quân sự quan trọng từng giữ vai trò căn cứ của nghĩa quân Hoàng Công Chất trong cuộc đấu tranh giải phóng Mường Thanh. Đứng trên khu vực vọng thành, du khách có thể phóng tầm mắt ngắm nhìn toàn cảnh vùng đất Điện Biên với những bản làng thấp thoáng sau rặng tre xanh và những cánh đồng rộng lớn trải dài.
Đền thờ Hoàng Công Chất được xây dựng tại trung tâm Thành Chiềng Lê (tức Thành Bản Phủ), là nơi thờ Tướng quân Hoàng Công Chất cùng sáu thủ lĩnh nghĩa quân. Công trình mang giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh sâu sắc, ghi nhớ công lao của vị thủ lĩnh nông dân đã lãnh đạo nhân dân các dân tộc Tây Bắc đánh đuổi giặc Phẻ, bảo vệ vùng đất Mường Thanh vào thế kỷ XVIII.
Bên trong khuôn viên di tích hiện nay có nhà sàn văn hóa với sức chứa lớn, phục vụ các hoạt động sinh hoạt cộng đồng, cùng hệ thống sân bãi, đường gạch và các công trình phụ trợ phục vụ tổ chức lễ hội, hoạt động văn hóa, thể thao. Hai bên khu vực tường thành là các hồ sen được kè đá xung quanh, tạo nên không gian cảnh quan hài hòa, gần gũi với đặc trưng văn hóa vùng Tây Bắc.
Nổi bật tại khu trung tâm di tích là cây cổ thụ được nhân dân địa phương gọi là “cây Đại đoàn kết”. Cây có sự kết hợp đặc biệt của ba loài cây gồm cây si, cây đa và cây đề cùng sinh trưởng trên một gốc, các thân cây đan xen, hòa quyện vào nhau tạo thành tán cây lớn che mát cho khu vực sân đền. Hình ảnh cây Đại đoàn kết được xem như biểu tượng cho tinh thần gắn bó, đoàn kết giữa các dân tộc cùng chung sống trên mảnh đất Điện Biên lịch sử.
Lễ hội
Lễ hội Thành Bản Phủ là hoạt động văn hóa truyền thống được tổ chức hằng năm vào ngày 24 – 25 tháng 2 âm lịch tại di tích Thành Bản Phủ nhằm tưởng nhớ công lao to lớn của Tướng quân Hoàng Công Chất cùng các thủ lĩnh nghĩa quân đã có công lãnh đạo nhân dân các dân tộc Tây Bắc đánh đuổi giặc Phẻ, giải phóng vùng đất Mường Thanh vào thế kỷ XVIII.
Lễ hội gồm hai phần chính: phần lễ và phần hội, được tổ chức trang trọng, thể hiện lòng tri ân của nhân dân đối với những nhân vật lịch sử có công bảo vệ quê hương, đất nước.
Phần lễ
Phần lễ diễn ra trong không khí trang nghiêm, mở đầu bằng nghi thức rước kiệu. Đoàn rước xuất phát từ khu vực ngã ba chợ Noong Hẹt và tiến về Thành Bản Phủ. Dẫn đầu đoàn rước là đội múa rồng với những màn biểu diễn sinh động, tiếp đó là đoàn chiêng, trống tạo nên không khí linh thiêng, náo nhiệt. Kiệu thờ được những chàng trai khỏe mạnh trong làng khiêng rước, đi cùng là các thế hệ nhân dân địa phương, trong đó có các bà, các mẹ thực hiện nghi thức tế lễ.
Sau nghi thức rước kiệu là các hoạt động dâng hương, tế lễ và đọc chúc văn. Nội dung chúc văn ôn lại cuộc đời, sự nghiệp của Tướng quân Hoàng Công Chất, quá trình xây dựng lực lượng, lãnh đạo nhân dân các dân tộc vùng Tây Bắc đấu tranh chống giặc ngoại xâm, bảo vệ bản làng và vùng biên cương của Tổ quốc.
Phần hội
Sau phần nghi lễ truyền thống, phần hội được tổ chức với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ và thể thao mang đậm bản sắc cộng đồng các dân tộc địa phương. Các chương trình biểu diễn nghệ thuật dân gian, giao lưu văn hóa cùng những trò chơi truyền thống như ném còn, kéo co, nhảy bao bố… tạo nên không khí vui tươi, đoàn kết, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.
Lễ hội Thành Bản Phủ không chỉ là dịp để nhân dân tưởng nhớ công lao của Tướng quân Hoàng Công Chất mà còn góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, giáo dục thế hệ trẻ về tinh thần yêu nước, ý chí đấu tranh và sức mạnh đoàn kết của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
Vào thế kỷ XVIII, dưới sự lãnh đạo của Hoàng Công Chất cùng hai thủ lĩnh người Thái là tướng Lò Ngải và tướng Lò Khanh, nhân dân các dân tộc Điện Biên đã đoàn kết đứng lên đánh đuổi giặc Phẻ, giải phóng vùng Mường Thanh. Sau đó, để xây dựng căn cứ hoạt động lâu dài, Hoàng Công Chất đã cho xây dựng Thành Bản Phủ, từ đây phát triển lực lượng ra nhiều vùng thuộc phủ An Tây, tạo thành một căn cứ rộng lớn ở khu vực Tây Bắc.
Cuộc khởi nghĩa do Hoàng Công Chất lãnh đạo kéo dài trong khoảng thời gian 1739 – 1769, đã tập hợp nhân dân các dân tộc trong vùng thành một khối thống nhất, xây dựng tinh thần đoàn kết, cùng nhau bảo vệ bản làng, giữ gìn vùng đất biên cương của Tổ quốc. Những giá trị lịch sử ấy tiếp tục được lưu giữ và tái hiện thông qua Lễ hội Thành Bản Phủ hằng năm.
Xếp hạng
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và ý nghĩa giáo dục truyền thống, di tích Thành Bản Phủ đã được xếp hạng là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1981.
Đến tháng 6 năm 2015, Lễ hội Thành Bản Phủ được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận những giá trị văn hóa đặc sắc của lễ hội trong việc tưởng nhớ công lao của Tướng quân Hoàng Công Chất, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của cộng đồng các dân tộc vùng Tây Bắc.
