Tên gọi và vị trí địa lý
Thành Điện Hải (còn gọi là Đồn Điện Hải hoặc Pháo đài phía Tây) là một công trình quân sự có vị trí quan trọng trong lịch sử bảo vệ vùng cửa biển Đà Nẵng. Di tích tọa lạc tại khu vực trung tâm thành phố, bên bờ Tây sông Hàn, thuộc phường Thạch Thang, quận Hải Châu, thành phố Đà Nẵng (nay thuộc phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng).
Với vị trí nằm gần cửa biển Đà Nẵng – một trong những vị trí chiến lược về quân sự và giao thương của miền Trung, Thành Điện Hải từng giữ vai trò là cứ điểm phòng thủ quan trọng, bảo vệ thành phố Đà Nẵng trước các cuộc tấn công từ đường biển, đặc biệt trong cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha năm 1858–1860. Đây cũng là nơi ghi dấu cuộc chiến đấu kiên cường của quân dân Đà Nẵng dưới sự chỉ huy của danh tướng Nguyễn Tri Phương trong những ngày đầu chống thực dân Pháp xâm lược.
Lịch sử và nhân vật
Vào thế kỷ XIX, Đà Nẵng giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong hệ thống phòng thủ của triều Nguyễn, được xem là cửa ngõ hướng ra biển của kinh đô Huế và là thương cảng lớn nhất ở khu vực miền Trung. Tuy nhiên, từ thế kỷ XVI, cảng Đà Nẵng đã được các thương nhân phương Tây quan tâm, do đó triều đình nhà Nguyễn quy định đây là địa điểm duy nhất được phép giao thương với nước ngoài nhằm kiểm soát hoạt động của tàu thuyền quốc tế, đồng thời hạn chế sự tiếp cận của người phương Tây đối với kinh đô Huế.
Nhận thức được vị trí chiến lược của vùng cửa biển Đà Nẵng, ngay sau khi lên ngôi năm 1802, vua Gia Long đã chú trọng xây dựng hệ thống phòng thủ tại khu vực này. Nhiều đồn lũy được xây dựng dọc hai bên bờ sông Hàn và bán đảo Sơn Trà như đồn An Hải, Trấn Dương Thất Bảo, các đồn Mỹ Thị, Hải Châu, Liên Trì, Phước Ninh, Hóa Khuê… Trong đó, Thành Điện Hải giữ vai trò quan trọng bậc nhất, cùng với đồn An Hải tạo thành hệ thống phòng thủ chủ yếu kiểm soát cửa biển Đà Nẵng.
Ban đầu, Thành Điện Hải được xây dựng vào năm 1813 (Gia Long thứ 12) với tên gọi Bảo Điện Hải, nằm gần cửa biển Đà Nẵng. Do vị trí sát biển thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai, công trình nhanh chóng bị xuống cấp. Đến năm 1823 (Minh Mạng thứ 4), vua Minh Mạng cho xây dựng lại bằng gạch và di chuyển vào sâu trong đất liền, trên vùng đất Trẹm thuộc làng Thạch Thang (nay thuộc phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng). Từ đó công trình được đổi tên thành Thành Điện Hải. Việc xây dựng do Thái Tương Nguyễn Văn Thành phụ trách.
Thành Điện Hải được xây dựng theo kiểu kiến trúc phòng thủ Vauban, mô phỏng theo kỹ thuật quân sự phương Tây do kỹ sư người Pháp Olivier Puymanel thiết kế. Thành có dạng hình vuông, bốn góc được xây nhô ra theo hình vòng cung, tạo thế phòng thủ vững chắc. Theo các tư liệu lịch sử, thành có chu vi khoảng 556m, tường thành cao trên 5m, xung quanh có hào sâu khoảng 3m, gồm hai cửa chính: cửa phía Đông hướng ra sông Hàn và cửa phía Nam là cửa chính của thành.
Bên trong Thành Điện Hải bố trí nhiều hạng mục phục vụ hoạt động quân sự như doanh trại của tướng lĩnh và binh lính, kho thuốc súng, kho đạn dược, kho lương thực, xưởng đúc đại bác và sửa chữa vũ khí, hành cung, kỳ đài. Đến năm 1847 (Thiệu Trị thứ 7), thành tiếp tục được mở rộng, hoàn thiện hệ thống phòng thủ với quy mô lớn hơn và được trang bị khoảng 30 khẩu đại bác cỡ lớn. Khi đó, Thành Điện Hải trở thành một trong những cứ điểm quân sự quan trọng nhất của triều Nguyễn tại Đà Nẵng.
Trong cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha xâm lược Đà Nẵng năm 1858 – 1860, Thành Điện Hải giữ vai trò trung tâm trong hệ thống phòng thủ của quân dân triều Nguyễn. Dưới sự chỉ huy của danh tướng Nguyễn Tri Phương, quân đội triều đình cùng nhân dân địa phương đã tổ chức phòng thủ kiên cường, nhiều lần đẩy lùi các cuộc tấn công của liên quân xâm lược. Thành Điện Hải trở thành biểu tượng tiêu biểu cho tinh thần chống ngoại xâm và ý chí bảo vệ chủ quyền dân tộc trong buổi đầu cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Sau năm 1975, khu vực Thành Điện Hải được sử dụng làm địa điểm sản xuất của Xí nghiệp Dược Quảng Nam – Đà Nẵng (sau là Xí nghiệp Dược Trung ương 5). Trong quá trình sử dụng, một số hạng mục bên trong thành bị cải tạo để phục vụ hoạt động sản xuất, một phần tường thành cũng bị ảnh hưởng do sự xâm lấn của các công trình dân cư xung quanh.
Nhận thức được giá trị đặc biệt của di tích, ngày 10/11/2004, Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng đã phê duyệt kế hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo Thành Điện Hải và chỉnh trang cảnh quan khu vực nhằm phục vụ công tác nghiên cứu, tham quan và phát huy giá trị di sản. Xí nghiệp Dược Trung ương 5 sau đó được di chuyển đến địa điểm mới để trả lại không gian cho việc bảo tồn di tích.
Trải qua hơn hai thế kỷ tồn tại, Thành Điện Hải không chỉ là một công trình quân sự tiêu biểu dưới triều Nguyễn mà còn là chứng tích lịch sử quan trọng ghi dấu cuộc đấu tranh bảo vệ đất nước của quân dân Đà Nẵng trong thế kỷ XIX. Giá trị của di tích gắn liền với quá trình xây dựng hệ thống phòng thủ ven biển, với tài thao lược của các tướng lĩnh triều Nguyễn, đặc biệt là vai trò chỉ huy của danh tướng Nguyễn Tri Phương trong cuộc chiến đấu chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha năm 1858.
Kiến trúc cảnh quan
Thành Điện Hải hiện tọa lạc tại phường Thạch Thang, quận Hải Châu, thành phố Đà Nẵng. Đây là công trình quân sự tiêu biểu của triều Nguyễn được xây dựng theo mô hình thành lũy Vauban của phương Tây, có vai trò quan trọng trong hệ thống phòng thủ cửa biển Đà Nẵng thế kỷ XIX.
Thành có mặt bằng hình vuông, bốn góc nhô ra tạo thành các góc lồi hình cung, với chu vi khoảng 556m, tường thành cao trên 5m, xung quanh có hệ thống hào sâu khoảng 3m. Kết cấu thành gồm hai lớp tường xây nối tiếp nhau, trong đó lớp tường ngoài có cao độ lớn hơn lớp tường phía trong, tạo nên hệ thống phòng thủ kiên cố, phù hợp với yêu cầu bảo vệ thành trước sự tấn công từ bên ngoài.
Theo tư liệu lịch sử, ban đầu Thành Điện Hải được xây dựng bằng đất vào năm 1813 dưới thời vua Gia Long, khi đó còn gọi là Bảo Điện Hải. Do vị trí gần cửa biển thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên nhiên, đến năm 1823 dưới triều vua Minh Mạng, công trình được di dời vào sâu trong đất liền, xây dựng lại bằng gạch tại khu vực Trẹm thuộc làng Thạch Thang và đổi tên thành Thành Điện Hải. Đến năm 1835, tên gọi Thành Điện Hải chính thức được sử dụng.
Thành có hai cửa chính: cửa phía Nam là cửa chính hướng vào đất liền và cửa phía Đông mở về phía sông Hàn, giữ vị trí chiến lược trong việc quan sát, kiểm soát tàu thuyền ra vào cửa biển Đà Nẵng. Bên trong thành bố trí nhiều hạng mục phục vụ hoạt động quân sự như hành cung, kỳ đài, kho lương thực, kho thuốc súng, kho đạn, xưởng đúc và sửa chữa súng, cùng hệ thống bố trí pháo phòng thủ. Đây là một trong những công trình phòng thủ quan trọng nhất của triều Nguyễn tại khu vực Đà Nẵng, cùng với đồn An Hải tạo thành thế trận bảo vệ cửa biển.
Trải qua thời gian và những biến động lịch sử, nhiều hạng mục của Thành Điện Hải đã bị xuống cấp, trong đó cửa thành phía Nam bị mất, một số đoạn tường thành phía Bắc và phía Tây bị hư hại, lấn chiếm. Sau năm 2004, thành phố Đà Nẵng đã triển khai công tác tu bổ, tôn tạo di tích với nguồn kinh phí từ Chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa và ngân sách địa phương. Các hạng mục được phục hồi gồm tường thành phía Tây Bắc, tường thành phía Bắc, phía Đông, cửa thành phía Nam và hệ thống hào bao quanh.
Hiện nay, các hạng mục quan trọng như tường thành phía Đông, phía Bắc, các góc thành và cửa thành phía Nam đã được phục dựng tương đối hoàn chỉnh. Một số khu vực phía Tây tiếp giáp khu dân cư vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu, giải phóng mặt bằng nhằm từng bước khôi phục toàn bộ không gian kiến trúc nguyên gốc của Thành Điện Hải.
Với giá trị đặc biệt về lịch sử quân sự, kiến trúc phòng thủ và vai trò trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp tại Đà Nẵng (1858 – 1860), Thành Điện Hải không chỉ là một công trình quân sự tiêu biểu của triều Nguyễn mà còn là chứng tích quan trọng ghi dấu tinh thần đấu tranh bảo vệ độc lập, chủ quyền của dân tộc. Tượng đài danh tướng Nguyễn Tri Phương được xây dựng trong khuôn viên di tích là biểu tượng tưởng niệm những đóng góp của ông trong cuộc chiến đấu bảo vệ Đà Nẵng những năm giữa thế kỷ XIX.
Hiện vật
Thành Điện Hải hiện còn lưu giữ và trưng bày một số khẩu súng thần công cổ, là những hiện vật quân sự tiêu biểu gắn liền với quá trình xây dựng và bảo vệ hệ thống phòng thủ cửa biển Đà Nẵng dưới triều Nguyễn, đặc biệt trong cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha năm 1858 – 1860.
Các khẩu thần công được chế tạo chủ yếu bằng gang, đồng hoặc sắt, có kích thước lớn, trọng lượng từ 1 – 3 tấn, đường kính phần đuôi súng khoảng 50cm. Trải qua thời gian dài tồn tại, nhiều khẩu súng đã bị ảnh hưởng bởi điều kiện tự nhiên nhưng phần thân súng cơ bản vẫn được bảo tồn, cho thấy kỹ thuật đúc và chế tạo vũ khí quân sự của cha ông trong thế kỷ XIX.
Trong quá khứ, các khẩu thần công này được bố trí tại những ụ pháo quanh thành, đảm nhiệm nhiệm vụ kiểm soát khu vực cửa biển Đà Nẵng, hỗ trợ công tác phòng thủ và ngăn chặn sự xâm nhập của tàu thuyền đối phương. Sự hiện diện của hệ thống pháo phòng thủ tại Thành Điện Hải phản ánh vai trò quan trọng của công trình này trong mạng lưới quân sự bảo vệ Đà Nẵng dưới triều Nguyễn.
Bên cạnh giá trị về mặt quân sự, các khẩu thần công hiện còn là nguồn tư liệu vật chất quan trọng giúp nghiên cứu về kỹ thuật chế tạo vũ khí, tổ chức phòng thủ và đời sống quân sự Việt Nam trong giai đoạn đầu thế kỷ XIX. Việc bảo tồn, trưng bày những hiện vật này tại Thành Điện Hải góp phần tái hiện một phần diện mạo lịch sử của công trình, đồng thời giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần đấu tranh bảo vệ chủ quyền của dân tộc qua các thế hệ.
Xếp hạng
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, quân sự, kiến trúc và vai trò quan trọng trong quá trình bảo vệ vùng cửa biển Đà Nẵng dưới triều Nguyễn, Di tích lịch sử Thành Điện Hải đã được Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2082/QĐ-TTg ngày 25 tháng 12 năm 2017. Việc được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt đã khẳng định giá trị nổi bật của Thành Điện Hải trong hệ thống di sản văn hóa dân tộc, đồng thời tạo cơ sở quan trọng cho công tác bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị di tích trong đời sống hiện nay.
