Số đăng ký: LSb.32796
Niên đại: Năm Quang Thiệu thứ 5, đời vua Lê Chiêu Tông, tức năm 1520
Chất liệu: Đồng
Kích thước: Cao toàn bộ 7,4 cm; mặt ấn hình vuông 7,4 × 7,4 cm
Loại hình: Quan ấn / Ấn chuyên ngành y tế triều đình
Cơ quan chế tạo: Thượng bảo ty
Nơi phát hiện / Sưu tầm: Lam Kinh, tỉnh Thanh Hóa (sưu tầm năm 1938)
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số 1 Tràng Tiền, Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Ấn đồng “Thái y viện ấn” là một trong những bảo vật quan ấn độc đáo bậc nhất trong kho tàng ấn chương cổ trung đại Việt Nam. Hiện vật được đúc vào năm 1520 dưới triều vua Lê Chiêu Tông, là quả ấn cổ nhất của một cơ quan chuyên trách y tế cấp trung ương được ghi nhận và bảo tồn nguyên vẹn cho đến nay. Được sưu tầm từ năm 1938 tại khu di tích Lam Kinh (Thanh Hóa), hiện vật hiện thuộc bộ sưu tập cổ vật quý giá của Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Toàn bộ ấn cao 7,4 cm, mặt hình vuông có kích thước 7,4 × 7,4 cm, được đúc liền khối bằng đồng với tỷ lệ hình học vuông vức, cân đối; cấu trúc tổng thể gồm hai phần: bệ ấn vuông vức, dày dặn bên dưới và núm ấn dạng chuôi vồ vững chãi ở phía trên.
Núm ấn mang kiểu dáng cán chuôi vồ truyền thống (cán hình trụ tròn thuôn dài ở thân và nở đều ở đỉnh), bề mặt chuốt nhẵn, tạo cảm giác đầm tay và thuận tiện khi thao tác bằng cả lòng bàn tay. Thiết kế này giúp quan chức phụ trách dễ dàng tạo lực ấn chuẩn mực, sắc nét lên các văn bản y vụ, chỉ thị hoặc đơn thuốc chính thức của hoàng cung.
Mặt dưới của ấn được đúc nổi 4 chữ triện lớn, rõ nét và tôn nghiêm: “Thái y viện ấn” (太醫院印), khẳng định rõ quyền năng hành chính: “Ấn của Thái y viện”. Thái y viện là cơ quan y tế trung ương độc lập có từ thời Lê sơ, giữ nhiệm vụ chăm lo sức khỏe cho hoàng đế, hoàng tộc, phụng mệnh điều chế ngự dược, đồng thời quản lý các hoạt động y học dự phòng và phòng chống dịch bệnh trên toàn quốc. Việc có con dấu riêng khẳng định địa vị pháp lý độc lập và vị trí trọng yếu của cơ quan chuyên môn này trong bộ máy nhà nước.
Phần sống lưng ấn được khắc chìm các dòng lạc khoản minh văn chữ Hán dứt khoát, sâu nét: Lưng ấn bên phải khắc hai dòng: dòng ngoài khắc 4 chữ: “Thái y viện ấn” (太醫院印) – xác định danh tính cơ quan thụ hưởng; dòng trong khắc 4 chữ: “Thượng bảo ty tạo” (尚寶司造) – do Ty Thượng bảo phụ trách chế tác. Lưng ấn bên trái khắc một dòng gồm 6 chữ: “Quang Thiệu ngũ niên nguyệt nhật” (光紹五年年月日) – xác định thời điểm đúc vào năm Quang Thiệu thứ 5 (1520), niên hiệu của vua Lê Chiêu Tông vào giai đoạn cuối thời Lê sơ.
Sự xuất hiện của lạc khoản Thượng bảo ty cùng niên hiệu Quang Thiệu phản ánh quy trình hành chính nghiêm cẩn của triều đình trong việc thống nhất quy chuẩn và cấp phát ấn tín chuyên ngành.
Mặt ấn được tạo tác theo lối Cửu điệp triện (Triện vuông) kinh điển: 4 chữ Hán được bố cục thành hai hàng dọc đăng đối, nét chữ gấp góc đều đặn, uốn lượn kỷ hà dàn kín mặt ấn 7,4 × 7,4 cm. Lối sắp đặt này vừa toát lên sự tôn nghiêm của quyền lực hoàng gia, vừa là biện pháp bảo an chống làm giả con dấu trên các y bạ, y án hay sổ sách dược liệu ngự dụng tối mật. Việc hiện vật được phát hiện tại Lam Kinh (Thanh Hóa) – đất tổ và kinh đô thứ hai của nhà Hậu Lê – còn là chứng tích phản ánh sự hiện diện của cơ sở y tế ngự dụng nhằm phục vụ việc thờ phụng lăng miếu và triều bái của hoàng tộc tại quê hương nhà vua.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – y học: Là chiếc quan ấn cổ nhất và duy nhất đại diện cho ngành Y tế công quyền được tìm thấy từ thời kỳ trung đại Việt Nam, đóng vai trò như một mốc son vật chất ghi dấu sự hình thành và phát triển của nền y tế quốc gia quy củ.
Giá trị tổ chức hành chính: Khẳng định địa vị độc lập của Thái y viện thời Lê sơ – một thiết chế y tế có con dấu riêng, chịu sự quản lý pháp lệnh chặt chẽ của triều đình trung ương.
Giá trị niên đại tuyệt đối: Niên hiệu Quang Thiệu thứ 5 (1520) gắn liền với giai đoạn lịch sử ngắn ngủi đầy biến động (1516 – 1522) cuối thời Lê sơ trước khi nhà Mạc thay thế, mang lại giá trị định vị thời đoạn lịch sử hiếm có.
Giá trị giám tuyển Thượng bảo ty: Dòng lạc khoản “Thượng bảo ty tạo” tiếp tục là bằng chứng vật chất xác nhận cơ chế quản lý, tiêu chuẩn hóa và đúc cấp ấn tín kim loại thống nhất của nhà Lê sơ.
Giá trị nghệ thuật: Kiểu dáng cán chuôi vồ cân xứng kết hợp cùng nghệ thuật thư pháp triện vuông mực thước tạo nên diện mạo ấn chương chuẩn mực của nền hành chính đầu thế kỷ XVI.
Giá trị kỹ thuật: Ấn được đúc liền khối chắc chắn, đế phẳng, kim loại mịn không rỗ bọt khí, chữ triện đúc nổi đều đặn cùng nét lạc khoản khắc chìm sắc cạnh, phản ánh trình độ luyện kim và đúc đồng điêu luyện của thợ Thượng bảo ty.
Giá trị văn tự: Hệ thống chữ triện và minh văn Hán Nôm trên ấn là nguồn sử liệu gốc có độ xác thực tuyệt đối về danh xưng cơ quan, niên đại ban hành và thể thức quan ấn.
Giá trị độc đáo / Quý hiếm: Là cổ vật độc bản bằng đồng thuộc ngành y dược triều đình Lê sơ, được bảo tồn toàn vẹn cả về núm ấn, mặt dấu lẫn minh văn khắc lưng tại bảo tàng quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
