Niên đại: Năm Cảnh Lịch thứ 2, đời vua Mạc Tuyên Tông (Mạc Phúc Nguyên), tức năm 1549
Chất liệu: Đồng
Kích thước: Cao toàn bộ 9 cm; mặt ấn hình vuông 7,7 × 7,7 cm
Loại hình: Quân ấn / Quan ấn địa phương
Cơ quan chế tạo: Thượng bảo ty
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số 1 Tràng Tiền, Hà Nội
Xếp hạng: Cổ vật quý hiếm thời Mạc
Giới thiệu hiện vật
Ấn đồng “Thanh tải Tả sở chi ấn” là một hiện vật quân sự – hành chính đặc biệt quý hiếm thuộc thời nhà Mạc vào giữa thế kỷ XVI. Chiếc ấn được đúc vào năm 1549 dưới thời vua Mạc Phúc Nguyên, là bằng chứng vật chất trực tiếp về cơ cấu tổ chức lực lượng phòng thủ và tuần kiểm biên giới phía Bắc của triều Mạc trong bối cảnh đối đầu Nam – Bắc triều. Hiện vật hiện được lưu giữ và trưng bày trong sưu tập cổ vật thời Mạc tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Ấn cao 9 cm, mặt hình vuông có kích thước 7,7 × 7,7 cm, được đúc liền khối bằng hợp kim đồng kiên cố, cấu trúc tổng thể gồm hai phần: bệ ấn vuông vức, dày dặn bên dưới và núm ấn dạng chuôi vồ thanh thoát ở phía trên.
Khác với các ấn quan cấp cao có núm hình linh thú, núm chiếc ấn này được tạo hình cán chuôi vồ (cán hình trụ tròn thuôn dài ở thân và nở đều ở phần đỉnh) cao tới 9 cm. Kiểu dáng cán chuôi vồ vững chãi này là hình thức tạo hình điển hình của hệ thống quan ấn quân sự và hành chính thời Lê – Mạc. Cấu trúc núm tạo điểm tỳ chắc chắn và thuận tiện cho việc cầm nắm thao tác, giúp viên chỉ huy dễ dàng đóng dấu rõ ràng, dứt khoát lên các văn bản điều động binh mã, văn thư tuần phòng hoặc giấy tờ kiểm soát nơi biên cảnh.
Mặt dưới của ấn được đúc nổi 6 chữ triện: “Thanh tải Tả sở chi ấn” (清載左所之印). Nội dung mặt ấn khẳng định rõ danh xưng: “Ấn của Tả sở Thanh tải”. Về mặt quân chế, nhà Mạc cơ bản kế thừa quy chế quan phòng từ thời Lê sơ: tại các trọng trấn biên ải thiết lập các Đô ty, dưới Đô ty có các Vệ, và dưới mỗi Vệ chia thành các Sở (Tiền, Hậu, Tả, Hữu, Trung sở). Chữ “Thanh tải” mang hàm nghĩa thanh tra, tuần kiểm và giữ gìn trật tự trị an dọc dải biên ải; do đó “Thanh tải Tả sở” chính là phân vị cánh Tả của lực lượng phòng thủ – tuần kiểm thuộc Đô ty Tuyên Quang, do các chức quan võ như Võ úy hoặc Phó Võ úy trực tiếp cai quản, chỉ huy.
Phần lưng ấn được khắc chìm các dòng lạc khoản minh văn chữ Hán chân phương, sâu và dứt khoát. Lưng ấn bên trái khắc 6 chữ: “Cảnh Lịch nhị niên nguyệt nhật” (景曆二年年月日) – xác định thời điểm đúc vào năm Cảnh Lịch thứ 2 (1549), niên hiệu của vua Mạc Phúc Nguyên. Lưng ấn bên phải chia làm hai dòng: dòng ngoài khắc 6 chữ: “Thanh tải Tả sở chi ấn” (清載左所之印) nhằm nhắc lại danh tính đơn vị sử dụng; dòng trong khắc 4 chữ: “Thượng bảo ty tạo” (尚寶司造) – xác nhận cơ quan Thượng bảo ty của triều đình chịu trách nhiệm chế tác. Sự xuất hiện của lạc khoản Thượng bảo ty cùng niên hiệu Cảnh Lịch phản ánh quy trình hành chính nghiêm cẩn của nhà Mạc tại kinh thành Thăng Long trong việc đúc cấp và quản lý thống nhất ấn tín quân sự quốc gia.
Mặt ấn được tạo tác theo lối Cửu điệp triện: 6 chữ Hán được bố cục cân đối thành các hàng dọc, đường nét gấp khúc kỷ hà uốn lượn sắc sảo, dàn trải kín bề mặt vuông 7,7 cm. Lối chữ triện này vừa biểu thị tính uy nghiêm, quyền uy của mệnh lệnh quân sự, vừa đóng vai trò bảo mật tối đa, ngăn ngừa việc làm giả ấn tín nơi biên ải.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Minh văn khắc rõ niên hiệu Cảnh Lịch thứ 2 (1549), cung cấp mốc niên đại tuyệt đối chính xác về diện mạo tổ chức quân sự và thể chế hành chính của nhà Mạc giữa thế kỷ XVI – giai đoạn đầy biến động của thời kỳ Nam – Bắc triều.
Giá trị quân chế: Là hiện vật bằng chứng gốc xác nhận nhà Mạc tiếp thu và duy trì hoàn chỉnh hệ thống quân chế thời Lê sơ (Đô ty – Vệ – Sở), đồng thời làm rõ sự hiện diện của đơn vị chuyên trách tuần phòng biên giới (“Thanh tải sở”) tại vùng hiểm yếu Tuyên Quang.
Giá trị tổ chức hành chính: Dòng lạc khoản “Thượng bảo ty tạo” là tư liệu trực tiếp khẳng định vai trò, chức năng xuyên suốt của Ty Thượng bảo dưới triều Mạc trong việc quản lý và ban hành ấn chương của vương triều.
Giá trị nghệ thuật: Kiểu dáng cán chuôi vồ cân đối, thanh thoát kết hợp cùng lối thư pháp chữ triện uốn nếp vuông thành sắc cạnh tạo nên phong cách tạo hình ấn chương mẫu mực của thế kỷ XVI.
Giá trị kỹ thuật: Thân ấn đúc đồng liền khối chắc chắn, bề mặt kim loại phẳng nhẵn, chữ triện đúc nổi đều đặn cùng nét lạc khoản khắc chìm dứt khoát, phản ánh trình độ luyện kim và gia công kim loại điêu luyện của các thợ đúc thời Mạc.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
