Tên chữ Hán: 大南受天永命傳國璽
Niên đại: Năm Thiệu Trị thứ 7 – 1847
Triều đại: Nguyễn
Chất liệu: Ngọc màu trắng đục
Kích thước: Cao 14,5 cm; mặt ấn khoảng 12,8 × 13,2 cm
Loại hình: Ngọc tỷ
Quai ấn: Rồng cuộn, đầu ngẩng cao, chân năm móng, đuôi xoắn
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu bảo vật
Ấn ngọc Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ là một trong những bảo tỷ đặc biệt quan trọng của triều Nguyễn, được chế tác dưới triều vua Thiệu Trị. Đây là ngọc tỷ quý và có kích thước lớn nhất trong số những ngọc tỷ triều Nguyễn hiện còn thuộc bộ sưu tập bảo vật hoàng cung của bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
Theo sử liệu, năm Thiệu Trị thứ 6 (1846) có người dâng lên nhà vua một khối ngọc lớn, được cho là sản vật từ núi ngọc thuộc huyện Hòa Điền, vùng Quảng Nam. Vua Thiệu Trị cho quan Hữu ty giũa mài, chế tác thành ngọc tỷ. Công việc kéo dài khoảng một năm và hoàn thành vào ngày 15 tháng 3 năm Thiệu Trị thứ 7 (1847).
Ấn được chế tác từ khối ngọc màu trắng đục. Thân ấn gần vuông, tạo thành nhiều cấp; phía trên là quai rồng cuộn với đầu ngẩng cao, thân uốn, đuôi xoắn và các chân năm móng. Hình tượng rồng vừa đóng vai trò tay cầm của ấn, vừa làm nổi bật tính chất hoàng gia của một bảo tỷ được sử dụng trong những công việc trọng đại của triều đình.
Mặt ấn khắc nổi chín chữ triện, bố trí thành ba hàng:
大南受天永命傳國璽
Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ
“Ngọc tỷ truyền quốc của nước Đại Nam, nhận mệnh lâu dài từ Trời.”
Nội dung này đặt ngọc tỷ trong quan niệm chính trị truyền thống về Thiên mệnh, đồng thời xác lập rõ danh nghĩa Đại Nam và tính chất truyền quốc của bảo tỷ.
Trên lưng ấn còn có những dòng chữ ghi trực tiếp hoàn cảnh chế tác. Phía bên phải khắc “Thiệu Trị thất niên tam nguyệt thập ngũ nhật”, tức ngày 15 tháng 3 năm Thiệu Trị thứ 7, năm 1847. Phía trước đầu rồng có dòng “Nam Giao đại lễ để cáo”, cho biết bảo tỷ có quan hệ với nghi lễ tế cáo tại Đàn Nam Giao. Một dòng khác ghi việc chọn ngày lành, hoàn tất đại lễ và phụng chỉ khắc ấn. Những minh văn này đặc biệt có giá trị vì cung cấp trực tiếp niên đại và bối cảnh nghi lễ của hiện vật.
Bảo tỷ truyền quốc của triều Nguyễn
Dưới triều Thiệu Trị hiện còn biết đến nhiều ngọc tỷ. Năm 1844, vua đã cho chế tác Thần hàn chi tỷ và Đại Nam Hoàng đế chi tỷ từ những viên ngọc được dâng vào cung. Thần hàn chi tỷ dùng với những văn thư, chỉ dụ do nhà vua viết bằng son; còn Đại Nam Hoàng đế chi tỷ được sử dụng trong một số văn kiện đối ngoại và khi nhà vua tuần thú địa phương.
Đến năm 1847, sự xuất hiện của Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ đánh dấu một cấp độ khác. Bản thân tên gọi đã chứa hai yếu tố quan trọng: “thụ thiên vĩnh mệnh” – nhận mệnh lâu dài từ Trời, và “truyền quốc tỷ” – bảo tỷ truyền nối của quốc gia. Đây không phải một ấn dùng cho công việc hành chính thông thường mà thuộc nhóm bảo tỷ được dành cho những nghi lễ và văn kiện có địa vị đặc biệt trong cơ chế vương quyền triều Nguyễn.
Ngọc tỷ được sử dụng trong những việc như đại lễ Nam Giao, các sắc mệnh quan trọng và những việc ban bố rộng của triều đình. Bảo tỷ được gìn giữ với vị thế đặc biệt và được đặt trong mối liên hệ với chiếc kim bảo truyền quốc có từ thời các chúa Nguyễn là Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo.
Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ không phải chiếc ấn duy nhất của nhà Nguyễn. Hệ thống ấn chương hoàng gia gồm nhiều kim bảo, ngọc tỷ và bảo ấn khác nhau, mỗi chiếc có công năng riêng. Giá trị nổi bật của hiện vật này nằm ở địa vị truyền quốc, kích thước lớn, chất liệu quý và việc sử dụng trong những công việc được triều đình coi là trọng đại.
Hành trình của ngọc tỷ sau năm 1945
Bảo vật còn có một lịch sử lưu truyền đặc biệt trong thế kỷ XX. Theo hồ sơ của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, vào những ngày cuối tháng 8/1945, bộ bảo vật hoàng cung triều Nguyễn – trong đó có ngọc tỷ này – được Đổng lý Ngự tiền Văn phòng Phạm Khắc Hòe bàn giao cho đại diện Chính phủ Cách mạng Lâm thời tại Huế. Sau khi chế độ quân chủ chấm dứt, bộ sưu tập được chuyển ra Hà Nội.
Khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ cuối năm 1946, bộ bảo vật được đưa đi cất giữ. Sau năm 1954, sưu tập được Bộ Tài chính quản lý và đến 17/12/1959 được bàn giao cho Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Năm 1962, vì yêu cầu an toàn, bộ sưu tập được gửi sang Ngân hàng Nhà nước bảo quản theo chế độ đặc biệt.
Phải đến năm 2007, sau khi bảo tàng xây dựng được kho bảo quản đặc biệt đáp ứng yêu cầu an ninh, sưu tập mới được bàn giao trở lại. Từ đó, các bảo vật triều Nguyễn được nghiên cứu, bảo quản và từng bước giới thiệu rộng rãi với công chúng. Hành trình này khiến ngọc tỷ không chỉ là chứng tích của vương quyền Nguyễn mà còn mang lịch sử bảo tồn đặc biệt qua những biến động lớn của Việt Nam thế kỷ XX.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Ngọc tỷ được chế tác năm 1847 dưới triều Thiệu Trị, gắn trực tiếp với cơ chế nghi lễ và quyền lực của triều Nguyễn, đồng thời mang quốc hiệu Đại Nam ngay trên mặt ấn.
Giá trị minh văn: Hệ thống chữ khắc trên mặt và lưng ấn cung cấp tên gọi, niên đại, hoàn cảnh chế tác và mối liên hệ với đại lễ Nam Giao, khiến hiện vật trở thành một nguồn sử liệu trực tiếp có độ tin cậy cao.
Giá trị chính trị – nghi lễ: Cụm “thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc” phản ánh quan niệm chính thống của vương triều về Thiên mệnh và sự truyền nối quyền lực; việc sử dụng ngọc tỷ trong những nghi lễ và văn kiện quan trọng cho thấy địa vị đặc biệt của nó trong hệ thống bảo tỷ Nguyễn.
Giá trị nghệ thuật: Khối ngọc lớn được xử lý thành thân ấn cân đối, phía trên chạm rồng cuộn năm móng; phần triện thư được bố trí nghiêm chỉnh trên mặt ấn, kết hợp giữa nghệ thuật chạm ngọc, thư pháp và biểu tượng cung đình.
Giá trị kỹ thuật: Việc tạo tác một khối ngọc lớn thành ngọc tỷ, xử lý thân ấn nhiều cấp, chạm nổi rồng và khắc hệ thống chữ triện cho thấy kỹ thuật chế tác ngọc cung đình phát triển của triều Nguyễn.
Giá trị quý hiếm: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác định đây là ngọc tỷ quý và lớn nhất trong số những ngọc tỷ triều Nguyễn hiện lưu giữ trong bộ sưu tập của bảo tàng. Năm 2017, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Với khối ngọc lớn, quai rồng cuộn năm móng và chín chữ triện “Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ”, bảo vật là một trong những hiện vật đặc biệt tiêu biểu cho hệ thống ấn chương hoàng gia triều Nguyễn. Giá trị của ngọc tỷ không chỉ nằm ở chất liệu quý hay nghệ thuật chạm khắc mà còn ở chính những dòng chữ được khắc trên đó: chúng ghi lại quốc hiệu, quan niệm Thiên mệnh, ngày chế tác và nghi lễ mà bảo tỷ từng tham dự, qua đó biến hiện vật thành một nguồn sử liệu trực tiếp về vương quyền Việt Nam giữa thế kỷ XIX.
Nguồn ảnh: sưu tầm
