Niên đại: Năm Hồng Thuận thứ 6, thời vua Lê Tương Dực, đầu thế kỷ XVI
Năm chế tạo ghi trên ấn: Ngày 16 tháng 11 năm Hồng Thuận thứ 6; hồ sơ hiện vật xác định năm 1515
Triều đại: Lê sơ
Chất liệu: Đồng
Kích thước tổng thể: Cao khoảng 9 cm; dài 11 cm; rộng 11 cm
Đế ấn: Hình vuông 11 × 11 cm; dày 2,5 cm
Núm ấn: Hình nghê quỳ, cao 6,5 cm; dài 9,5 cm
Trọng lượng: 3,6 kg
Nơi phát hiện: Khu vực Hoành Phổ, xã An Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình trước đây; nay thuộc xã Trường Ninh, tỉnh Quảng Trị
Thời gian phát hiện: Đầu những năm 1980
Đơn vị lưu giữ hiện nay: Bảo tàng tỉnh Quảng Trị, tại phường Đồng Hới, tỉnh Quảng Trị; trước đây là Bảo tàng Tổng hợp Quảng Bình
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Ấn “Tuần phủ Đô tướng quân” là một quan ấn bằng đồng đặc biệt của triều Lê sơ, có tuổi đời hơn 500 năm. Ấn được chế tạo dưới thời vua Lê Tương Dực, niên hiệu Hồng Thuận, và là một trong những hiện vật hiếm hoi còn lại giúp nhận biết trực tiếp về hệ thống ấn tín, hoạt động hành chính – quân sự và việc phái cử quan tướng của triều đình Đại Việt đầu thế kỷ XVI.
Toàn bộ ấn có dáng chắc khỏe, phía dưới là đế vuông kích thước 11 × 11 cm, dày 2,5 cm; phía trên đặt một núm cầm lớn tạo hình con nghê đang quỳ. Thân nghê cao khoảng 6,5 cm, dài 9,5 cm, được đúc liền với thân ấn. Tổng thể hiện vật cao khoảng 9 cm và nặng tới 3,6 kg. Một góc đế hiện bị sứt, là dấu vết hình thành sau khi hiện vật được phát hiện và từng bị cắt thử để kiểm tra chất liệu.
Hình tượng nghê trên núm ấn là điểm nổi bật về tạo hình. Con vật được thể hiện trong tư thế quỳ, thân thu gọn trên mặt ấn, vừa tạo thành tay cầm vừa làm cho chiếc ấn có dáng vẻ trang trọng. Kiểu ấn vuông – núm nghê cũng xuất hiện trên một số quan ấn quân sự thời Lê sơ, trong đó có ấn “Đề thống tướng quân chi ấn” hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia.
Giá trị đặc biệt của bảo vật còn nằm ở hệ thống chữ Hán được khắc trực tiếp trên thân và mặt ấn. Trên mặt trên của thân ấn có hai dòng chữ khắc chìm. Dòng thứ nhất:
“Hồng Thuận lục niên thập nhất nguyệt thập lục nhật tạo”
洪順六年十一月十六日造
nghĩa là chiếc ấn được chế tạo vào ngày 16 tháng 11 năm Hồng Thuận thứ 6.
Dòng thứ hai:
“Phụng mệnh Tuần phủ Đô tướng quân ấn”
奉命巡撫都將軍印
là tên gọi và chức năng của chiếc ấn.
Mặt dưới của ấn cũng đúc nổi 8 chữ triện “Phụng mệnh Tuần phủ Đô tướng quân ấn”, xếp thành ba hàng dọc. Khi đóng lên văn bản, tám chữ này tạo thành dấu xác nhận quyền hạn của người được triều đình giao sử dụng ấn. Việc tên ấn xuất hiện cả trên thân và mặt dấu giúp xác định khá rõ chức năng ban đầu của bảo vật.
Một quan ấn đặc biệt của triều Lê sơ
Trong tên gọi của bảo vật, hai chữ “Phụng mệnh” có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Chúng cho thấy người sử dụng ấn thực hiện nhiệm vụ theo mệnh lệnh của triều đình. “Tuần phủ Đô tướng quân” trong trường hợp này không nên hiểu hoàn toàn giống chức Tuần phủ cố định của những thời kỳ sau, mà gắn với việc phái một viên tướng có địa vị cao đến những khu vực xung yếu để thi hành nhiệm vụ quân sự và hành chính.
Những người được trao nhiệm vụ như vậy có thể mang tính chất khâm sai, khâm phái, thay mặt triều đình đi tuần tra, kiểm soát địa phương, ổn định tình hình và chỉ huy lực lượng khi cần thiết. Vì vậy, chiếc ấn không đơn thuần là vật dụng cá nhân của một viên quan mà là tín vật quyền lực do triều đình cấp cho một nhiệm vụ cụ thể.
Ấn ra đời vào giai đoạn cuối của nhà Lê sơ, dưới triều Lê Tương Dực. Đây là thời kỳ tình hình chính trị – xã hội Đại Việt có nhiều biến động. Sử liệu năm 1515 còn ghi việc triều đình cử các tướng như Thụy quận công Ngô Bính và Nguyên quận công Trịnh Duy Sản làm đô tướng đi thực hiện các nhiệm vụ quân sự. Tuy nhiên, hiện chưa có căn cứ xác định Ấn “Tuần phủ Đô tướng quân” từng được trao cho chính nhân vật lịch sử nào, vì vậy chủ nhân cụ thể của bảo vật vẫn chưa được biết rõ.
Từ một cánh đồng đến Bảo vật quốc gia
Hành trình của chiếc ấn từ một quan ấn triều đình đến bảo vật trong bảo tàng cũng rất đặc biệt. Vào đầu những năm 1980, hiện vật được gia đình ông Võ Phi Tần ở vùng Hoành Phổ, xã An Ninh, Quảng Bình cũ phát hiện tại khu vực đồng ruộng. Người trực tiếp nhặt được là con trai ông trong một lần ra đồng. Ban đầu, gia đình chỉ nhận thấy đây là một khối kim loại nặng, màu đen và có những dòng chữ lạ, chưa biết đó là một quan ấn cổ.
Hiện vật được gia đình giữ lại trong nhà. Trong quá trình tìm hiểu chất liệu, một góc nhỏ của đế ấn từng bị cắt, tạo nên vết sứt còn thấy ngày nay. Khi cơ quan văn hóa xác định đây là một cổ vật có giá trị, gia đình đã giao hiện vật cho ngành văn hóa để bảo quản. Thời điểm đó Quảng Bình và Quảng Trị còn thuộc tỉnh Bình Trị Thiên; về sau ấn được lưu giữ tại Bảo tàng Tổng hợp Quảng Bình.
Ngày 24/12/2018, Ấn “Tuần phủ Đô tướng quân” được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 1821/QĐ-TTg. Đây là hiện vật gốc, độc bản và hiện là chiếc ấn mang danh xưng “Tuần phủ Đô tướng quân” thời Lê sơ duy nhất được biết đến trong hệ thống bảo tàng Việt Nam.
Năm 2024, bảo vật lần đầu tiên được đưa ra trưng bày rộng rãi trong dịp kỷ niệm 420 năm hình thành tỉnh Quảng Bình, với chế độ bảo vệ và giám sát đặc biệt. Hiện nay bảo vật tiếp tục được bảo quản tại hệ thống Bảo tàng tỉnh Quảng Trị ở Đồng Hới và chỉ được đưa ra giới thiệu trong những dịp phù hợp với yêu cầu bảo quản.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Ấn có niên đại xác định rõ bằng minh văn, thuộc thời Lê Tương Dực đầu thế kỷ XVI. Đây là nguồn tư liệu trực tiếp về hoạt động hành chính – quân sự và việc triều đình phái tướng đến thực hiện những nhiệm vụ đặc biệt dưới thời Lê sơ.
Giá trị về ấn chương: Mặt ấn mang tám chữ triện “Phụng mệnh Tuần phủ Đô tướng quân ấn”, trong khi thân ấn còn ghi cả tên ấn và ngày chế tạo. Sự kết hợp này giúp bảo vật cung cấp nguồn tư liệu quý cho việc nghiên cứu hình thức, quy cách và chức năng của quan ấn Đại Việt thời trung đại.
Giá trị văn tự: Hai dòng chữ Hán khắc chìm và tám chữ triện trên mặt ấn vẫn còn nhận diện rõ sau hơn năm thế kỷ. Đây là tư liệu trực tiếp về chữ Hán, chữ triện và cách ghi niên hiệu trên ấn tín triều Lê sơ.
Giá trị nghệ thuật: Núm cầm hình nghê quỳ được đúc liền với đế vuông tạo nên một hình thức vừa có chức năng sử dụng vừa mang tính trang trí. Tạo hình nghê khiến chiếc ấn khác biệt rõ với nhiều loại ấn có núm dạng chuôi vồ, bia hoặc hình khối đơn giản.
Giá trị về kỹ thuật đúc đồng: Với trọng lượng 3,6 kg, đế vuông lớn và phần nghê đúc nổi nguyên khối, bảo vật thể hiện trình độ chế tác đồng và khả năng kiểm soát hình khối của thợ thủ công chuyên sản xuất ấn tín cho triều đình.
Giá trị về tổ chức nhà nước: Cụm từ “Phụng mệnh” cùng danh xưng “Tuần phủ Đô tướng quân” phản ánh cơ chế trao quyền cho các quan tướng được phái đi thi hành nhiệm vụ đặc biệt. Chiếc ấn vì vậy là một chứng tích vật chất của hoạt động quản lý và điều hành nhà nước thời Lê sơ.
Giá trị độc bản: Cho đến nay, đây là chiếc ấn “Tuần phủ Đô tướng quân” thời Lê sơ duy nhất được biết đến, có niên đại, minh văn, hình thức và nguồn gốc lưu giữ tương đối rõ ràng.
Từ một khối đồng nặng 3,6 kg được tìm thấy giữa đồng ruộng Quảng Bình vào đầu những năm 1980, Ấn “Tuần phủ Đô tướng quân” ngày nay trở thành một nguồn sử liệu đặc biệt về Đại Việt hơn năm thế kỷ trước. Hình nghê quỳ trên núm ấn, tám chữ triện ở mặt đáy và dòng niên hiệu Hồng Thuận còn lưu trên thân đã giữ lại dấu tích trực tiếp của quyền lực nhà nước, hệ thống quan ấn và hoạt động quân sự – hành chính của triều Lê sơ.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
