Niên đại: Triều Nguyễn
Chất liệu: Vải sa, thuộc loại vải dệt mỏng, nhẹ
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Trang phục cung đình
Nơi phát hiện: Chưa xác định
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
Giới thiệu hiện vật
Áo sa kép xuân hạ của hoàng hậu là một loại trang phục thuộc hệ thống y phục cung đình triều Nguyễn, được sử dụng trong mùa xuân và mùa hạ. Hiện vật được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu trong nhóm trang phục dành cho các thành viên hoàng gia, bên cạnh phượng bào của hoàng hậu mặc khi thiết đại triều và áo đoàn phượng Nhật Bình mặc khi thiết thường triều. Sự hiện diện của nhiều loại áo dành cho cùng một đối tượng cho thấy trang phục hoàng hậu được phân định theo chức năng và hoàn cảnh sử dụng, không chỉ căn cứ vào địa vị của người mặc.
Về chất liệu, áo được gọi là áo sa kép, gắn với việc sử dụng vải sa có đặc tính mỏng và nhẹ. Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, chất liệu này phù hợp với nhu cầu mặc vào mùa xuân và mùa hạ. Tên gọi của áo đồng thời phản ánh mối liên hệ giữa chất liệu, cấu tạo trang phục và thời điểm sử dụng. Tuy nhiên, để xác định chính xác số lớp vải, cách ghép lớp, kỹ thuật dệt và phương pháp may, cần khảo sát trực tiếp hiện vật hoặc hồ sơ kỹ thuật đi kèm.
Trong hệ thống trang phục cung đình triều Nguyễn, y phục của hoàng hậu có những đặc điểm riêng về kiểu dáng, màu sắc và hoa văn, thể hiện vị trí cao trong thứ bậc hoàng gia. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, áo mão của hoàng hậu và hoàng thái hậu thường được trang trí đồ án đoàn phượng, thể hiện hình ảnh chim phượng múa lượn trong hình tròn, với đường dệt và đường thêu công phu. Đây là một trong những đặc điểm giúp phân biệt trang phục của bậc hậu với y phục của công chúa và cung giai, vốn sử dụng hình tượng chim loan đã được giản lược, cách điệu hơn. Tuy nhiên, chưa thể khẳng định chiếc áo sa kép xuân hạ đang khảo cứu có đầy
Đặt trong bối cảnh văn hóa cung đình, áo sa kép xuân hạ cho thấy sự phân hóa của hệ thống y phục theo mùa và theo nghi thức. Nếu phượng bào được sử dụng khi thiết đại triều, áo đoàn phượng Nhật Bình gắn với thường triều, thì áo sa kép xuân hạ thuộc nhóm trang phục được nhận diện theo mùa sử dụng. Sự phân biệt này phản ánh tính quy củ của văn hóa mặc trong hoàng cung, nơi trang phục vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt vừa biểu thị địa vị, thân phận và hoàn cảnh nghi lễ. Việc nghiên cứu chiếc áo cần đặt trong mối tương quan với các loại y phục khác của hoàng hậu để nhận diện rõ hơn chức năng và vị trí của nó trong hệ thống trang phục triều Nguyễn.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Áo sa kép xuân hạ của hoàng hậu là tư liệu góp phần nghiên cứu hệ thống trang phục dành cho bậc hậu trong hoàng gia triều Nguyễn. Việc tồn tại nhiều loại áo dành cho hoàng hậu, tương ứng với những hoàn cảnh sử dụng khác nhau, phản ánh tính quy củ của chế độ y phục cung đình. Khi được đối chiếu với phượng bào đại triều, áo đoàn phượng Nhật Bình và các loại trang phục xuân hạ, thu đông khác, hiện vật có thể góp phần làm rõ sự phân định chức năng của y phục trong đời sống hoàng cung.
Giá trị văn hóa: Hiện vật phản ánh mối quan hệ giữa trang phục, địa vị hoàng gia và nghi thức cung đình. Áo dành cho hoàng hậu không đơn thuần là vật dụng phục vụ sinh hoạt mà còn thuộc hệ thống y phục thể hiện thân phận và vị trí của người mặc trong hoàng tộc. Việc phân biệt trang phục theo mùa cho thấy văn hóa mặc cung đình có sự kết hợp giữa quy định về địa vị, hoàn cảnh sử dụng và điều kiện sinh hoạt. Qua đó, hiện vật góp phần tìm hiểu những chuẩn mực văn hóa chi phối đời sống vật chất của nữ giới hoàng gia triều Nguyễn.
Giá trị nghệ thuật: Giá trị nghệ thuật của áo thể hiện ở việc sử dụng chất liệu vải sa và kỹ thuật tạo dáng trang phục truyền thống. Đặc tính mỏng, nhẹ của vải đặt ra yêu cầu đối với kỹ thuật dệt, cắt may và xử lý các đường nối nhằm tạo nên hình thức trang phục phù hợp. Bên cạnh đó, nếu có các chi tiết thêu hoặc dệt hoa văn, việc nghiên cứu kỹ thuật thể hiện và bố cục trang trí sẽ góp phần làm rõ trình độ thủ công phục vụ cung đình. Đặc biệt, đồ án đoàn phượng vốn xuất hiện trên nhiều loại áo mão của hoàng hậu và hoàng thái hậu là một hướng đối chiếu có giá trị, nhưng cần xác minh sự hiện diện của đồ án này trên chính chiếc áo đang khảo cứu.
Giá trị độc đáo: Điểm đáng chú ý của áo sa kép xuân hạ là sự kết hợp giữa chất liệu sa, mục đích sử dụng theo mùa và đối tượng mặc thuộc hàng cao nhất trong hệ thống nữ giới hoàng gia. So với phượng bào đại triều hay áo đoàn phượng Nhật Bình, loại áo này gợi mở một phương diện khác của trang phục cung đình, gắn với việc phân loại y phục theo mùa sử dụng. Việc nghiên cứu hiện vật trong tương quan với các loại áo của hoàng hậu, hoàng thái hậu và công chúa có thể giúp nhận diện rõ hơn sự đa dạng về chất liệu, công năng và quy cách của trang phục nữ giới triều Nguyễn.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
