Tên gọi: Áo tế Giao, long cổn
Niên đại: 1802–1945, triều Nguyễn
Chất liệu: Vải đoạn, thêu trang trí
Màu sắc: Xanh đen/đen
Kích thước: Dài 117 cm; tà áo rộng 98 cm
Loại hình: Lễ phục của Hoàng đế trong quốc lễ tế Giao
Nguồn gốc lưu giữ: Được Đức Từ Cung gìn giữ và trao lại cho Nhà nước cùng nhiều trang phục hoàng gia
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2382/QĐ-TTg ngày 25/12/2015.
Giới thiệu hiện vật
Áo tế Giao triều Nguyễn là một trong những lễ phục đặc biệt nhất còn lại của cung đình Huế, được Hoàng đế sử dụng trong lễ tế Nam Giao – nghi lễ quốc gia dành cho việc tế Trời, Đất và cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Theo quy chế trang phục triều Nguyễn, áo vua mặc khi tế Giao được gọi là long cổn, có màu đen, tay rộng và trang trí hình rồng cùng nhiều biểu tượng mang ý nghĩa vũ trụ.
Chiếc áo hiện lưu giữ dài khoảng 117 cm, tà rộng 98 cm. Trên hai tay áo và phần thân trước nổi bật những hình rồng năm móng, trong khi toàn thân còn thêu mặt trời, mặt trăng, tinh tú, mây, núi, sóng nước, rong tảo và nhiều mô típ khác. Hệ thống trang trí này khiến chiếc áo khác rõ rệt với những loại triều phục thông thường: toàn bộ cơ thể nhà vua được đặt trong một thế giới biểu tượng gồm trời, đất, thiên thể và thủy giới.
Hình tượng rồng trên áo mang ý nghĩa đặc biệt. Tư liệu về trang phục cung đình Nguyễn cho biết long cổn dùng trong tế Giao có lưỡng long triều nhật ở hai thân trước; rồng năm móng là hình tượng gắn trực tiếp với hoàng đế. Việc rồng xuất hiện cùng mặt trời, mặt trăng, sao, núi và nước không chỉ nhằm tạo vẻ lộng lẫy mà còn đặt người mặc vào trung tâm một hệ thống biểu tượng về trật tự vũ trụ.
Chiếc áo được bảo tồn qua những biến động lớn của thế kỷ XX nhờ Đức Từ Cung – Đoan Huy Hoàng Thái hậu, mẹ vua Bảo Đại. Trước khi qua đời năm 1980, bà trao lại cho Nhà nước nhiều trang phục hoàng gia, trong đó có áo tế Giao. Hiện vật sau đó được bảo quản trong hệ thống di sản cung đình Huế và hiện thuộc Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế.
Giá trị đặc biệt của áo tế Giao chỉ có thể hiểu đầy đủ khi đặt trong nghi lễ Nam Giao. Đàn Nam Giao triều Nguyễn được xây dựng từ năm 1806, và từ đầu thế kỷ XIX trở thành không gian tổ chức một trong những nghi lễ quan trọng nhất của triều đình. Trung tâm đàn gồm ba tầng, gắn với những quan niệm về Trời, Đất và Con người.
Trong quan niệm chính trị truyền thống, hoàng đế mang địa vị Thiên tử – con Trời, thay mặt thần dân thực hiện nghi lễ tế Trời Đất. Vì vậy, lễ phục không đơn thuần là quần áo nghi lễ mà là một phần của toàn bộ thiết chế biểu tượng thể hiện tính chính thống của vương quyền. Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cũng giới thiệu áo tế Giao như một vật biểu trưng cho vai trò của Hoàng đế trong mối liên hệ giữa trời, đất và con người.
Các đồ án trên áo phản ánh rất rõ tư tưởng ấy. Mặt trời, mặt trăng và các vì tinh tú biểu đạt tầng trời; núi gợi thế giới mặt đất; sóng nước và rong tảo đưa vào lớp biểu tượng thủy giới; còn rồng năm móng xác định người mặc là Hoàng đế. Như vậy, chiếc áo gần như tạo nên một “vũ trụ thu nhỏ” bao quanh cơ thể người chủ tế.
Tính chất đặc biệt của bảo vật còn nằm ở sự hiếm hoi của loại hình. Danh mục Bảo vật quốc gia xác nhận đây là Áo Tế giao triều Nguyễn, niên đại 1802–1945, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế. Theo giới thiệu của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, đây là chiếc áo tế Giao của Hoàng đế triều Nguyễn còn được bảo tồn, vì vậy có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu lễ phục quân chủ Việt Nam.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Áo gắn trực tiếp với lễ tế Nam Giao và thiết chế nghi lễ của triều Nguyễn, cung cấp tư liệu vật chất hiếm có về đời sống cung đình và nghi thức quốc gia trong thế kỷ XIX – đầu XX.
Giá trị nghi lễ: Đây là lễ phục dành cho Hoàng đế khi thực hiện nghi thức tế Trời Đất, do đó có vị trí khác biệt so với đại triều phục, thường triều phục hay những loại trang phục cung đình khác.
Giá trị biểu tượng: Rồng năm móng, mặt trời, mặt trăng, tinh tú, mây, núi và sóng nước cùng tạo thành một hệ thống biểu tượng về vũ trụ và quyền lực Thiên tử.
Giá trị nghệ thuật: Kỹ thuật thêu tinh xảo, bố cục hoa văn dày đặc nhưng có trật tự cùng sự phối hợp giữa hình rồng và các mô típ thiên nhiên cho thấy trình độ cao của nghệ thuật trang phục cung đình Nguyễn.
Giá trị nghiên cứu trang phục: Áo là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu quy chế lễ phục, kỹ thuật dệt – thêu và sự phân cấp trang phục trong cung đình. Tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận áo tế Giao của vua có quy chế riêng: màu đen, tay rộng, thêu rồng khác biệt với đại triều phục và thường triều phục.
Giá trị bảo tồn: Việc Đức Từ Cung gìn giữ bảo vật qua nhiều biến động và trao lại cho Nhà nước giúp một loại lễ phục đặc biệt của triều Nguyễn được bảo tồn đến ngày nay.
Với hệ thống hình tượng rồng – nhật nguyệt – tinh tú – núi – sóng nước cùng chức năng đặc biệt trong lễ tế Nam Giao, Áo tế Giao triều Nguyễn không chỉ là một trang phục cung đình quý hiếm mà còn là hình ảnh cô đọng của quan niệm về hoàng quyền trong xã hội quân chủ. Trên chiếc áo, vai trò của Hoàng đế được đặt vào mối quan hệ giữa Trời – Đất – Con người, khiến bảo vật vừa mang giá trị mỹ thuật, vừa là một tư liệu đặc biệt về nghi lễ và tư tưởng chính trị triều Nguyễn.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
