Niên đại: Tháng 6 năm Giáp Thìn, niên hiệu Đại Trị thứ 7 (1364), đời vua Trần Dụ Tông
Chất liệu: Đá
Kích thước: Dài gần 3 m; rộng hơn 1 m; cao hơn 1,1 m
Số lượng: 01
Loại hình: Bàn thờ
Nơi lưu giữ: Chùa Thượng Nương, xã Liêm Hà, tỉnh Ninh Bình
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, đợt 14 năm 2026.
Giới thiệu bảo vật
Bàn thờ Phật bằng đá chùa Thượng Nương, còn gọi là bệ đá Long Hoa, là tác phẩm điêu khắc đá có niên đại năm 1364, dưới triều vua Trần Dụ Tông. Đây là bàn thờ Phật bằng đá có niên đại tuyệt đối sớm nhất được biết đến ở Việt Nam, mang giá trị đặc biệt về lịch sử, nghệ thuật, tôn giáo và văn hóa dân tộc. Hiện vật hiện được đặt tại gian chính giữa Phật điện chùa Thượng Nương, tiếp tục giữ chức năng thờ tự truyền thống sau nhiều thế kỷ tồn tại. Bệ đá được ghép từ nhiều phiến đá, tạo thành khối hộp chữ nhật có chiều dài gần 3 m, rộng hơn 1 m và cao hơn 1,1 m, gồm ba phần chính: mặt bệ, thân bệ và chân bệ. Mặt bệ là nơi đặt tượng Phật và đồ thờ, nổi bật với hình hoa sen nở; thân bệ tập trung hệ thống hoa văn trang trí phong phú; phần chân tạo thế vững chãi cho toàn bộ kết cấu. Tổng thể bệ đá được tạo hình như một đài sen cách điệu, thể hiện tính chất trang nghiêm của không gian thờ Phật, đồng thời biểu trưng cho sự thanh tịnh và thiêng liêng trong tư tưởng Phật giáo. Điểm đặc sắc của bệ đá Long Hoa nằm ở cấu trúc tạo hình và cách xử lý các đường diềm trang trí. Khác với nhiều bệ đá có bề mặt tòa sen tương đối phẳng, hiện vật này được tạo thêm một lớp nhô cao vượt khỏi phần cánh sen, kết hợp đường diềm hoa cúc dây uốn lượn hình sin mềm mại và các núm tròn nổi. Những chi tiết này tạo nên sự chuyển tiếp nhịp nhàng giữa các bộ phận, đồng thời làm tăng tính trang trí và vẻ bề thế của công trình. Hệ thống hoa văn trên bệ đá phong phú, gồm hình rồng, hoa sen, hoa cúc, lá đề, sư tử và hươu. Nhiều mô típ mang đậm dấu ấn nghệ thuật thời Trần như dãy núm tròn nổi trên mặt bệ; hoa văn chữ vạn gấp khúc trong hình thoi xen kẽ hoa mai; cúc dây dạng “tay mướp”; ba bông cúc nở xen giữa những nhành lá chạy vòng quanh, hai bên có hình rồng chầu. Đáng chú ý là hình hươu ngậm lá thiêng nằm trong đồ án lá đề phủ kín văn mây, một mô típ hiếm gặp trên các bệ đá cùng thời. Bên cạnh đó, hình sư tử vờn cầu góp phần làm phong phú hệ thống biểu tượng và thể hiện khả năng sáng tạo của nghệ nhân.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Bệ đá có niên đại xác định năm 1364, dưới triều vua Trần Dụ Tông, gắn liền với lịch sử chùa Thượng Nương và phản ánh sự phát triển của nghệ thuật Phật giáo Việt Nam thế kỷ XIV.
Giá trị nghệ thuật: Kết cấu ba phần cân đối, hình thức đài sen cách điệu và hệ thống hoa văn phong phú thể hiện kỹ thuật chạm khắc tinh tế, mang đặc trưng nghệ thuật điêu khắc đá thời Trần.
Giá trị tôn giáo: Hiện vật giữ chức năng bàn thờ Phật trong không gian chính điện, thể hiện vai trò của nghệ thuật tạo hình trong kiến tạo không gian thờ tự và biểu đạt tư tưởng Phật giáo.
Giá trị kỹ thuật: Kỹ thuật ghép nhiều phiến đá thành khối lớn, kết hợp chạm nổi các mô típ hoa văn phức tạp cho thấy trình độ chế tác đá và khả năng tổ chức kết cấu của nghệ nhân thời Trần.
