Niên đại: Khoảng cuối thế kỷ IX – đầu thế kỷ X
Văn hóa: Champa
Chất liệu: Đá
Kích thước: Dài 118 cm; rộng 115 cm; cao 53 cm
Cấu tạo: Hai tầng khối gần vuông chồng lên nhau
Nơi phát hiện: Di tích Vân Trạch Hòa, xã Phong Thu, huyện Phong Điền, khu vực Huế
Thời gian phát hiện: Năm 1991
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2382/QĐ-TTg ngày 25/12/2015.
Giới thiệu hiện vật
Bệ thờ Vân Trạch Hòa là một tác phẩm điêu khắc tôn giáo đặc biệt của Champa, có niên đại khoảng cuối thế kỷ IX – đầu thế kỷ X. Hiện vật được phát hiện năm 1991 tại khu phế tích đền tháp Vân Trạch Hòa, thuộc xóm Cồn Chùa, thôn Vân Trạch Hòa, xã Phong Thu. Bệ được tạo từ đá, gồm hai tầng chồng khít với nhau bằng hệ thống mộng lắp ghép; cả bốn mặt của hai tầng đều được chạm khắc các hình tượng thuộc Hindu giáo.
Bệ có kích thước khoảng 118 × 115 × 53 cm, hình thức tương đối vuông vức và được tổ chức thành hai cấp rõ ràng. Điểm đặc sắc nhất của tác phẩm là hệ thống thần linh được bố trí bao quanh toàn bộ bệ, tạo thành một thế giới biểu tượng tương đối hoàn chỉnh. Không giống những bệ thờ chỉ tập trung vào một vị thần chủ, Vân Trạch Hòa thể hiện đồng thời nhiều vị thần quan trọng của Hindu giáo, qua đó phản ánh một quan niệm vũ trụ có trật tự, với các thần linh phân bố theo phương hướng và chức năng.
Ở tầng trên xuất hiện các vị thần lớn như Brahma, Vishnu và Shiva, tương ứng với những nguyên lý sáng tạo, bảo tồn và biến đổi trong Hindu giáo, cùng một hình tượng thần khác. Các thần được thể hiện trong những ô chạm riêng nhưng cùng nằm trong một bố cục thống nhất, tạo nên tầng biểu tượng trung tâm của bệ thờ.
Tầng dưới đặc biệt quan trọng bởi thể hiện hệ thống tám vị thần hộ trì tám phương – Dikpala. Theo cách nhận diện phổ biến, gồm: Indra ở phương Đông; Agni ở Đông Nam; Yama ở phương Nam; Nirrti ở Tây Nam; Varuna ở phương Tây; Vayu ở Tây Bắc; Kubera ở phương Bắc và Ishana – một phương diện của Shiva – ở Đông Bắc. Cách bố trí này biến bệ thờ thành một mô hình thu nhỏ của không gian vũ trụ Hindu giáo, trong đó trung tâm thiêng được các thần bảo hộ từ tám phương.
Năm 2010, hiện vật được lựa chọn cùng nhiều cổ vật Việt Nam tham gia một triển lãm do Asia Society tổ chức tại New York. Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận bệ Vân Trạch Hòa được đưa sang trưng bày tại New York từ tháng 2 đến tháng 5/2010.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Bệ thờ gắn trực tiếp với quần thể kiến trúc Vân Trạch Hòa, cung cấp tư liệu quan trọng để nghiên cứu sự hiện diện và phát triển của Champa trên vùng đất Huế trong khoảng thế kỷ IX–X.
Giá trị tôn giáo: Hệ thống Brahma – Vishnu – Shiva cùng tám vị thần hộ phương thể hiện một cấu trúc thần điện Hindu giáo phong phú, phản ánh quan niệm về vũ trụ và không gian thiêng của cư dân Champa.
Giá trị nghệ thuật: Việc tổ chức nhiều hình tượng thần linh trên hai tầng bệ nhưng vẫn bảo đảm sự cân đối và thống nhất cho thấy trình độ cao của nghệ thuật điêu khắc đá Champa.
Giá trị biểu tượng: Tám Dikpala được bố trí theo tám phương làm cho bệ thờ không chỉ là nơi đặt vật tế hay tượng thờ mà còn mang ý nghĩa như một mô hình vũ trụ thiêng, với các phương trời được thần linh bảo hộ.
Giá trị độc đáo: Việc thể hiện tương đối đầy đủ hệ thống tám thần hộ phương khiến Bệ thờ Vân Trạch Hòa trở thành một trường hợp đặc biệt trong kho tàng điêu khắc Champa Việt Nam.
Giá trị giao lưu văn hóa: Hình tượng và hệ thống thần linh có nguồn gốc từ Hindu giáo Ấn Độ nhưng đã được thể hiện bằng ngôn ngữ điêu khắc Champa, phản ánh quá trình tiếp nhận và bản địa hóa tư tưởng tôn giáo ngoại sinh.
Với hệ thống thần linh phong phú, đặc biệt là tám vị thần hộ trì tám phương, Bệ thờ Vân Trạch Hòa là một tác phẩm đặc biệt của nghệ thuật Champa thế kỷ IX–X. Hiện vật vừa là một công trình điêu khắc có giá trị cao, vừa là tư liệu quý giúp nhận diện cách người Champa hình dung và tổ chức không gian vũ trụ trong tín ngưỡng Hindu giáo.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
