Niên đại: Thế kỷ XI – XII, thời Lý
Chất liệu: Gốm đất sét trắng, phủ men trắng ngà và tô men nâu
Kích thước: Cao 12,1 cm; dài trước – sau 14 cm; rộng hai bên 7,6 cm; thân dày trung bình 0,5–0,7 cm
Trọng lượng: Khoảng 250 gram
Loại hình: Bình gốm hoa nâu tạo hình Kinnari
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020.
Giới thiệu bảo vật
Bình gốm hoa nâu Kinnari là hiện vật gốm thời Lý có niên đại thế kỷ XI – XII, nổi bật bởi hình thức tạo dáng kết hợp giữa một chiếc bình và hình tượng đầu người mình chim. Bình cao 12,1 cm, dài 14 cm tính từ vòi đến đuôi, rộng 7,6 cm và nặng khoảng 250 gram. Đây là một trong những bình gốm hoa nâu thời Lý còn bảo tồn tương đối nguyên vẹn và có hình thức đặc biệt hiếm gặp. Bình được làm từ đất sét trắng, phủ men trắng ngà và tô men nâu. Hiện vật được nung ở nhiệt độ cao, cốt gốm rắn chắc, men và màu còn bảo tồn khá tốt.
Thân bình có dáng gần quả đào, thành cong khum, phần thân giữa phình rộng rồi thu nhỏ dần về đáy. Gờ miệng phía sau hơi loe. Toàn bộ hình khối được tạo cân đối và khá nhỏ gọn. Phần đặc sắc nhất là vòi bình được tạo thành hình tượng Kinnari – đầu người mình chim. Đầu thể hiện hình một người đàn ông với mắt lớn, sống mũi cao, miệng nhỏ, môi dày. Trên đầu đội mũ có các đường gờ nổi, kết hợp những mảng tô màu nâu. Hình thức chiếc mũ mang đặc điểm gần với kiểu mũ quyển vân thời Lý. Phần thân chim kết hợp trực tiếp với thân bình. Hai chân được tạo khá chắc khỏe, bắp chân lớn, cẳng chân dài; tại khuỷu chân có những túm lông dài uốn lượn. Cách thể hiện các túm lông này có nhiều nét tương đồng với hình rồng và phượng trong nghệ thuật thời Lý – Trần. Các bộ phận của bình được tạo riêng bằng tay rồi gắn kết lại với nhau. Sau khi hoàn chỉnh hình dáng, người thợ phủ men trắng ngà, tô men nâu vào các mảng trang trí rồi đưa bình vào lò nung. Gốm hoa nâu thời Lý sử dụng kỹ thuật nung một lần, đòi hỏi việc kiểm soát nhiệt độ để xương gốm, men và màu cùng đạt độ chín thích hợp.
Hình tượng đầu người mình chim xuất hiện khá phổ biến trong nghệ thuật Phật giáo thời Lý – Trần. Những hình tượng tương tự từng được thể hiện tại Phật Tích, tháp Sùng Thiện Diên Linh và chùa Thái Lạc, thường gắn với các nhạc thần hoặc nhân vật dâng hoa trong không gian Phật giáo. Trên Bình gốm hoa nâu Kinnari, hình tượng này được đưa trực tiếp vào cấu trúc của một vật dụng, tạo nên sự kết hợp giữa công năng và nghệ thuật điêu khắc. Hình thức tinh xảo cùng tính biểu tượng cao cho thấy hiện vật có khả năng từng được sử dụng trong môi trường quý tộc, cung đình hoặc nghi lễ tôn giáo thời Lý.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Bình có niên đại thế kỷ XI – XII, là hiện vật tiêu biểu cho gốm hoa nâu thời Lý và phản ánh trình độ phát triển của nghề gốm Đại Việt trong giai đoạn đầu độc lập tự chủ.
Giá trị nghệ thuật: Dáng quả đào kết hợp hình tượng đầu người mình chim tạo nên một kiểu thức rất đặc biệt. Khuôn mặt, mũ, chân chim và các chi tiết trang trí đều được xử lý sinh động, mang rõ phong cách mỹ thuật thời Lý.
Giá trị kỹ thuật: Bình được tạo hoàn toàn bằng tay, các bộ phận làm riêng rồi ghép lại, sau đó phủ men ngà, tô men nâu và nung một lần ở nhiệt độ cao. Kỹ thuật này cho thấy trình độ chế tác gốm thành thục của nghệ nhân thời Lý.
Giá trị văn hóa – tôn giáo: Hình tượng Kinnari phản ánh sự hiện diện của những yếu tố Phật giáo và ảnh hưởng nghệ thuật Ấn Độ trong mỹ thuật Đại Việt, đồng thời cho thấy quá trình bản địa hóa các hình tượng tôn giáo.
Giá trị độc đáo: Bình còn khá nguyên vẹn và thuộc số rất ít tiêu bản gốm hoa nâu thời Lý có tạo hình đầu người mình chim hiện biết. Ngày 31/12/2020, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Bình gốm hoa nâu Kinnari là một tác phẩm gốm đặc sắc của thời Lý, nổi bật ở kỹ thuật tạo dáng thủ công, men trắng ngà – nâu và hình tượng đầu người mình chim hiếm gặp. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng về nghệ thuật gốm, mỹ thuật và đời sống nghi lễ Đại Việt thế kỷ XI – XII.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
