Tên gọi khác: Bình gốm kendi Nhơn Thành
Niên đại: Thế kỷ V
Văn hóa: Óc Eo
Chất liệu: Gốm đất nung
Kích thước: Cao 26,3 cm; chu vi thân 83,5 cm; đường kính miệng 12 cm; đường kính đáy 11 cm
Trọng lượng: 2.500 g
Tình trạng: Gần như nguyên vẹn
Số đăng ký: BTCT.627/IIN.198
Nơi phát hiện: Di chỉ Nhơn Thành, xã Nhơn Nghĩa, huyện Phong Điền, thành phố Cần Thơ trước đây; nay thuộc xã Nhơn Ái, thành phố Cần Thơ
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Thành phố Cần Thơ
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Bình gốm Nhơn Thành là một hiện vật đặc biệt của văn hóa Óc Eo, có niên đại vào khoảng thế kỷ V, được phát hiện tại di chỉ khảo cổ Nhơn Thành ở vùng đồng bằng sông Cửu Long. Bình còn được gọi là bình kendi Nhơn Thành, thuộc loại hình bình có vòi bên thân, một dạng đồ gốm xuất hiện khá phổ biến trong văn hóa Óc Eo nhưng hiện vật Nhơn Thành nổi bật bởi kiểu dáng cân đối, kỹ thuật chế tác tinh tế và tình trạng bảo tồn gần như hoàn chỉnh.
Bình cao 26,3 cm, thân có chu vi 83,5 cm, đường kính miệng 12 cm và đường kính đáy 11 cm. Toàn bộ hiện vật nặng khoảng 2,5 kg. Bình được làm từ đất sét mịn, xương gốm mỏng, chắc, có màu xám nhạt; phía ngoài phủ lớp áo gốm màu vàng nhạt. Sự đồng đều của xương gốm và dáng bình cho thấy nguyên liệu đã được xử lý kỹ trước khi tạo hình và nung.
Tổng thể bình có dáng cao và thanh thoát. Miệng loe rộng, cổ thắt thấp, vai nở, thân hình cầu, phần dưới thu dần về đáy, chân đế thấp dạng vành khăn. Cách chuyển tiếp từ cổ hẹp xuống vai rộng rồi nở thành thân cầu tạo nên đường cong mềm mại, đồng thời giữ cho chiếc bình có tỷ lệ cân đối khi nhìn từ nhiều hướng.
Đặc điểm nổi bật nhất là chiếc vòi hình trụ gắn trên vai bình, chếch thẳng lên trên. Miệng vòi được tạo một gờ nổi hình nhẫn, vừa làm rõ phần kết thúc của vòi vừa tạo điểm nhấn cho toàn bộ hình dáng. Bình không có quai. Chính sự kết hợp giữa miệng chính ở phía trên và một vòi bên thân tạo nên đặc trưng của loại hình kendi – loại bình dùng để chứa và rót chất lỏng từng phổ biến trong nhiều khu vực của Đông Nam Á.
Khác với nhiều loại gốm cổ được trang trí dày đặc bằng hoa văn khắc, in hoặc tô màu, vẻ đẹp của Bình gốm Nhơn Thành chủ yếu nằm ở hình khối và tỷ lệ. Thân cầu căng tròn, cổ nhỏ, miệng loe và chiếc vòi chếch lên tạo ra sự cân bằng giữa những đường cong lớn và các bộ phận nhỏ. Lớp áo vàng nhạt khiến bề mặt bình tương đối thống nhất, làm nổi rõ kỹ thuật tạo dáng hơn là yếu tố trang trí.
Bảo vật được phát hiện trong các hoạt động khảo cổ tại di chỉ Nhơn Thành, trước đây thuộc xã Nhơn Nghĩa, huyện Phong Điền, thành phố Cần Thơ. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, xã Nhơn Nghĩa và xã Nhơn Ái được hợp nhất thành xã Nhơn Ái, thành phố Cần Thơ, vì vậy địa điểm khảo cổ Nhơn Thành hiện nằm trong địa giới xã Nhơn Ái.
Dấu ấn nghề gốm và đời sống cư dân Óc Eo
Văn hóa Óc Eo phát triển mạnh tại Nam Bộ trong những thế kỷ đầu Công nguyên, đặc biệt tại vùng đồng bằng sông Cửu Long. Hệ thống di tích khảo cổ cho thấy cư dân thời kỳ này đã phát triển nhiều ngành thủ công như chế tác gốm, luyện kim, làm đồ trang sức, chế tác đá và gỗ, đồng thời tham gia vào mạng lưới trao đổi rộng lớn trong khu vực Đông Nam Á và xa hơn. Di chỉ Nhơn Thành là một địa điểm đặc biệt phong phú về dấu tích cư trú và sản xuất thủ công của giai đoạn này.
Riêng nghề làm gốm Óc Eo đã tạo ra nhiều loại hình khác nhau phục vụ sinh hoạt và nghi lễ, từ nồi, vò, bình, cốc đến những loại bình có vòi. Các sản phẩm chất lượng cao thường sử dụng đất sét được lọc kỹ, xương mỏng, bề mặt tương đối mịn, khác biệt rõ với nhóm đồ gốm thô sử dụng trong sinh hoạt thông thường. Bình Nhơn Thành thuộc nhóm gốm được chế tác công phu như vậy.
Loại hình kendi cũng là một chi tiết quan trọng. Đây là dạng bình có thân phình, cổ và đáy thu nhỏ, miệng phía trên và một vòi rót ở vai hoặc thân. Trong văn hóa Óc Eo đã phát hiện nhiều kiểu kendi khác nhau, từ vòi ngắn, vòi dài đến những biến thể đặc biệt. Loại hình này có quan hệ với truyền thống bình chứa và rót chất lỏng vốn phổ biến tại Nam Á và Đông Nam Á, đồng thời từng được sử dụng trong cả đời sống thường ngày lẫn các hoạt động nghi lễ.
Bình Nhơn Thành đặc biệt ở chỗ hiện vật còn nguyên vẹn và có hình thức hoàn chỉnh. Trong quá trình khai quật các di tích Óc Eo, đồ gốm thường được tìm thấy dưới dạng mảnh vỡ, trong khi một chiếc kendi lớn với miệng, cổ, thân, vòi và chân đế còn đầy đủ như Nhơn Thành rất hiếm gặp. Chính trạng thái bảo tồn này giúp hiện vật cung cấp một mẫu chuẩn để nghiên cứu cấu trúc, tỷ lệ và kỹ thuật chế tác loại bình có vòi trong văn hóa Óc Eo thế kỷ V.
Sự xuất hiện của kendi tại Nhơn Thành còn nằm trong bối cảnh giao lưu văn hóa rộng lớn của đồng bằng sông Cửu Long giữa thiên niên kỷ I. Cùng với các tượng Phật, linga – yoni, đồ trang sức, khuôn đúc và nhiều loại hiện vật khác, bình gốm cho thấy cư dân Óc Eo đã tiếp nhận nhiều yếu tố kỹ thuật và tôn giáo từ bên ngoài, đặc biệt từ Ấn Độ, sau đó biến đổi chúng để phù hợp với kỹ thuật, nguyên liệu và đời sống bản địa.
Nhơn Thành hiện là một trong những địa điểm khảo cổ quan trọng của Cần Thơ. Từ khu vực này đã phát hiện bốn Bảo vật quốc gia gồm Bộ khuôn đúc Nhơn Thành, Tượng Phật Nhơn Thành, Bình gốm Nhơn Thành và Linga – Yoni gỗ Nhơn Thành. Bốn nhóm bảo vật thuộc những chất liệu và chức năng khác nhau, từ sản xuất thủ công đến tôn giáo, qua đó cho thấy sự đa dạng của đời sống cư dân Óc Eo tại khu vực này.
Ngày 24/12/2018, Bình gốm Nhơn Thành cùng Tượng Phật Nhơn Thành được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 1821/QĐ-TTg. Hiện vật mang số đăng ký BTCT.627/IIN.198, được lưu giữ tại Bảo tàng Thành phố Cần Thơ.
Năm 2024, hình ảnh Bình gốm Nhơn Thành còn được lựa chọn đưa lên bộ tem bưu chính “Bảo vật quốc gia: Đồ gốm”, cùng Bình gốm Đầu Rằm, Bộ sưu tập bình gốm đất nung Long Thạnh và Thống gốm hoa nâu.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ: Bình là hiện vật gốc được phát hiện tại di chỉ Nhơn Thành, có niên đại thế kỷ V, góp phần cung cấp tư liệu trực tiếp về đời sống vật chất và nghề thủ công của cư dân văn hóa Óc Eo ở đồng bằng sông Cửu Long.
Giá trị nghệ thuật: Dáng bình thanh thoát với miệng loe, cổ thắt, vai rộng, thân cầu, đáy hẹp và vòi chếch lên tạo nên một cấu trúc cân đối. Giá trị thẩm mỹ của hiện vật chủ yếu được tạo nên từ hình khối, tỷ lệ và đường cong, thay vì phụ thuộc vào hoa văn trang trí.
Giá trị kỹ thuật: Xương gốm mịn và mỏng, nguyên liệu được xử lý kỹ, lớp áo vàng nhạt tương đối đều, các bộ phận từ thân đến vòi được tạo hình cân đối. Những đặc điểm này phản ánh trình độ phát triển của nghề chế tác gốm Óc Eo vào giữa thiên niên kỷ I.
Giá trị về loại hình: Đây là một bình kendi có vòi còn bảo tồn đầy đủ, đại diện rõ cho một loại hình đồ gốm đặc sắc của văn hóa Óc Eo. Hiện vật giúp nhận diện hoàn chỉnh cấu trúc của dòng bình gồm miệng chính, thân cầu, vòi rót và chân đế.
Giá trị nghiên cứu giao lưu văn hóa: Kiểu bình kendi cùng nhiều loại hình hiện vật khác tại Nhơn Thành phản ánh sự tiếp xúc của cư dân đồng bằng sông Cửu Long với các truyền thống văn hóa và tôn giáo từ Nam Á và Đông Nam Á. Những ảnh hưởng bên ngoài được tiếp nhận và biến đổi để hình thành diện mạo riêng của văn hóa Óc Eo.
Giá trị độc bản: Bình gốm Nhơn Thành được bảo tồn gần như hoàn chỉnh và là một tiêu bản đặc biệt hiếm gặp trong hệ thống hiện vật gốm Óc Eo đã được khai quật. Tính nguyên vẹn giúp bảo vật có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu kỹ thuật, hình dáng và công năng của đồ gốm thế kỷ V.
Với thân hình cầu căng tròn, cổ thắt, miệng loe và chiếc vòi chếch lên từ vai, Bình gốm Nhơn Thành thể hiện một trình độ tạo hình gốm phát triển cách ngày nay khoảng 1.500 năm. Không cần đến hệ thống hoa văn cầu kỳ, vẻ đẹp của bảo vật nằm ngay trong tỷ lệ cân đối và kỹ thuật xử lý hình khối. Từ di chỉ Nhơn Thành bên vùng sông nước đồng bằng sông Cửu Long, chiếc bình còn nguyên vẹn đã trở thành một dấu tích quan trọng về nghề thủ công, đời sống tôn giáo và quá trình giao lưu văn hóa của cư dân Óc Eo trong thế kỷ V.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
