Niên đại: Cuối thế kỷ III trước Công nguyên – thế kỷ I sau Công nguyên, cách ngày nay trên 2.000 năm
Chất liệu: Gỗ
Số lượng: 23 hiện vật
Thành phần: 2 dao dệt, 3 trục dệt và 18 thanh gỗ
Nơi phát hiện: Di chỉ khảo cổ Phú Chánh, khu vực ấp Phú Bưng, xã Phú Chánh, huyện Tân Uyên, tỉnh Bình Dương trước đây
Thời gian phát hiện: Các đợt khai quật năm 1998 và 2001
Đơn vị lưu giữ hiện nay: Bảo tàng Bình Dương, Thành phố Hồ Chí Minh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020.
Giới thiệu bảo vật
Bộ dụng cụ dệt gỗ Phú Chánh gồm 23 hiện vật được phát hiện tại di chỉ khảo cổ Phú Chánh trong các cuộc khai quật năm 1998 và 2001. Bộ hiện vật có niên đại từ cuối thế kỷ III trước Công nguyên đến thế kỷ I sau Công nguyên, gồm 2 dao dệt, 3 trục dệt và 18 thanh gỗ, thuộc các bộ phận của một loại khung dệt cổ.
Các dụng cụ được chế tác bằng gỗ và bảo tồn tương đối tốt sau hơn hai thiên niên kỷ. Điều kiện đất ẩm, ngập nước tại di chỉ đã tạo môi trường yếm khí, giúp hạn chế quá trình phân hủy của vật liệu hữu cơ – một trong những nguyên nhân khiến các hiện vật gỗ cổ tại Phú Chánh còn được lưu giữ đến ngày nay.
Hai dao dệt có hình thức tương đồng, dạng thanh gỗ dẹt và dài, được sử dụng trong quá trình đưa, nén hoặc điều chỉnh sợi khi dệt. Các trục dệt là những thanh gỗ dài, thuộc hệ thống giữ và căng sợi của khung dệt.
Nhóm còn lại gồm 18 thanh gỗ có nhiều hình thức khác nhau, trong đó có các thanh được tạo nấc. Khi kết hợp với dao và trục dệt, chúng tạo nên những bộ phận cơ bản của loại khung dệt theo kiểu người dệt ngồi gấp gối, một dạng kết cấu còn thấy trong kỹ thuật dệt truyền thống của một số cộng đồng ở Tây Nguyên và Đông Nam Á.
Các hiện vật chủ yếu được chế tác bằng kỹ thuật chặt, đẽo, gọt và tạo nấc. Một số thanh không được trau chuốt kỹ và không có dấu vết sử dụng rõ ràng, cho thấy bộ dụng cụ có khả năng được chế tác để làm đồ tùy táng, mô phỏng những dụng cụ dệt thực tế đang được sử dụng trong đời sống của cư dân đương thời.
Việc chế tạo nhiều bộ phận gỗ có hình dáng và công năng khác nhau cho thấy cư dân Phú Chánh đã có kỹ năng gia công gỗ tương đối phát triển, đồng thời nắm được cấu tạo của một hệ thống khung dệt gồm nhiều chi tiết phối hợp với nhau.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ học: Bộ dụng cụ được phát hiện trong tầng văn hóa và bối cảnh mộ táng rõ ràng tại di chỉ Phú Chánh, cung cấp tư liệu trực tiếp về đời sống của cư dân Đông Nam Bộ vào giai đoạn cuối trước Công nguyên – đầu Công nguyên.
Giá trị về lịch sử nghề dệt: Các dao dệt, trục dệt và thanh gỗ cho thấy nghề dệt đã có hệ thống công cụ tương đối hoàn chỉnh, phản ánh trình độ thủ công phát triển của cư dân cổ Phú Chánh.
Giá trị kỹ thuật: Việc chế tạo các bộ phận khung dệt bằng gỗ với nhiều hình thức và công năng khác nhau thể hiện kỹ năng lựa chọn vật liệu, đục đẽo và gia công gỗ của cư dân cổ.
Giá trị văn hóa: Bộ dụng cụ góp phần tái hiện đời sống vật chất, hoạt động sản xuất và tập tục mai táng của cộng đồng cư dân cổ ở vùng Đông Nam Bộ hơn 2.000 năm trước.
Giá trị độc đáo: Đây là một trong những sưu tập dụng cụ dệt bằng gỗ cổ đặc biệt hiếm được phát hiện trong khảo cổ học Việt Nam, nổi bật bởi số lượng hiện vật, bối cảnh phát hiện và tình trạng bảo tồn. Ngày 31/12/2020, Bộ dụng cụ dệt gỗ Phú Chánh được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Bộ dụng cụ dệt gỗ Phú Chánh là nguồn tư liệu đặc biệt về nghề dệt, kỹ thuật chế tác gỗ và đời sống của cư dân cổ Đông Nam Bộ. Sự bảo tồn của 23 hiện vật sau hơn 2.000 năm giúp nhận diện rõ hơn một nghề thủ công đã phát triển khá sớm trên vùng đất Phú Chánh.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
