Niên đại: Năm Minh Mệnh thứ 2, Tân Tị 1821
Triều đại: Nguyễn, thời vua Minh Mệnh
Chất liệu: Đồng, nguyên có trang trí nạm bạc
Kích thước: Dài 243 cm; đường kính đáy 45 cm
Trọng lượng: 2.080 cân theo hệ đo lường cổ, tương đương khoảng 1.257 kg theo số liệu hồ sơ
Số lượng: 03 khẩu
Số đăng ký: BTHT1656/200; BTHT1656/201(1)
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh
Nguồn gốc: Được phát hiện dưới biển gần đảo Mắt, ngoài khơi Hà Tĩnh, năm 2003
Giới thiệu hiện vật
Bộ ba súng thần công “Bảo quốc An dân Đại tướng quân” là những khẩu đại bác bằng đồng được đúc năm 1821, dưới thời vua Minh Mệnh. Cả ba có cùng tên gọi, kích thước, hình dáng, kiểu thức trang trí và được chế tạo trong cùng một đợt, lần lượt mang tên “Bảo quốc An dân Đại tướng quân tam vị chi nhất”, “tam vị chi nhị” và “tam vị chi tam”, tức vị thứ nhất, thứ hai và thứ ba trong ba vị Bảo quốc An dân Đại tướng quân. Dưới thân súng còn ghi tên người phụng mệnh chế tạo: “Vụ Khố thần Trần Đăng Long phụng chú”, cho biết quan Trần Đăng Long thuộc Vụ Khố vâng lệnh đúc súng.
Tháng 8 năm 2003, ngư dân Hà Tĩnh trong quá trình khai thác hải sản ở khu vực biển gần đảo Mắt, cách cửa Hội khoảng 35 km về phía đông, đã phát hiện và trục vớt ba khẩu thần công từ một con tàu cổ bị đắm. Sau đó, hiện vật được chuyển về Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh để bảo quản.
Việc cả ba khẩu được phát hiện cùng nhau trong một xác tàu làm tăng thêm giá trị của bộ hiện vật. Chúng không phải ba khẩu súng rời rạc được sưu tầm ở những địa điểm khác nhau, mà là một nhóm hiện vật có cùng nguồn gốc, cùng niên đại và cùng kiểu chế tác. Điều này mở ra những vấn đề nghiên cứu về quá trình vận chuyển vũ khí, hoạt động đường biển và việc phân bổ khí tài dưới triều Nguyễn.
Bề mặt súng hiện có nhiều dấu rỗ và phong hóa do thời gian dài ngâm trong nước biển. Tuy vậy, hình dáng, nhiều hoa văn, minh văn và cấu trúc cơ bản vẫn còn đủ rõ để nghiên cứu. Đặc biệt, việc niên đại, tên gọi, trọng lượng và người phụng mệnh đúc đều được ghi trực tiếp trên hiện vật giúp bộ thần công trở thành nguồn tư liệu có độ xác định cao về kỹ thuật quân sự đầu thế kỷ XIX.
Mô tả từng hiện vật theo trình tự ký hiệu đăng ký của Bảo tàng cho thấy:
– Khẩu thần công thứ hai mệnh danh là 保國安民大將軍三位之二, phiên âm: Bảo quốc An dân Đại tướng quân tam vị chi nhị, dịch là: Vị thứ hai trong ba vị Bảo quốc An dân Đại tướng quân. Cũng giống như khẩu thứ nhất và khẩu thứ ba, khẩu súng này có bề mặt bị rổ nhiều chỗ. Trên thân súng có bài minh văn chữ Hán bị mờ, không thể đọc được. Trên một số hoa văn trang trí ở thân súng còn giữ nguyên được phần nạm bạc. Từ năm 2006 đến năm 2010, Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh đã phối hợp với Bảo tàng Lịch sử Quốc gia nạm bạc lại phần hoa văn bị bóc bạc theo đúng quy trình kỹ thuật, mang lại giá trị vốn có lúc ban đầu của hiện vật.
– Khẩu thần công thứ nhất mệnh danh là 保國安民大將軍三位之一 , phiên âm: Bảo quốc An dân Đại tướng quân tam vị chi nhất, dịch là: Vị thứ nhất trong ba vị Bảo quốc An dân Đại tướng quân. Do bị ngâm nước biển lâu năm nên bề mặt thân súng bị rổ nhiều chỗ đường kính 1,50cm. Tất cả các hoa văn và chữ Hán đều bị bóc hết bạc. Các dòng chữ Hán ghi trên súng được thể hiện dưới dạng chân thư, sắc nét nên có thể đọc được để hiểu nội dung của nó.
Khẩu súng này có bài minh văn nói lên mục đích của việc đúc súng là chúc mừng vua Minh Mệnh lên ngôi hoàng đế, sau đó là xua tan đi những điều không tốt lành. Nội dung bài minh như sau:
Tạm dịch
Minh Mệnh năm đầu tiên
Gom đồng được vạn cân
Sai đúc khẩu thần công
Để đời sau biết rằng
Chúc mừng vua lên ngôi
Xua tan những điều xấu
Truyền lại cho con cháu
Để đất trời bình yên.
Khẩu thần công thứ ba mệnh danh là 保國安民大將軍三位之三 , phiên âm: Bảo quốc An dân Đại tướng quân tam vị chi tam, dịch là: Vị thứ ba trong ba vị Bảo quốc An dân Đại tướng quân. Cũng giống như khẩu thứ nhất, khẩu súng này có bề mặt bị rổ và phần nạm bạc ở thân súng bị bóc hết. Trên thân súng có bài minh văn nội dung như sau:
Tạm dịch nghĩa
Minh Mệnh năm đầu tiên
Gom đồng được vạn cân
Sai đúc khẩu thần công
Để đời sau biết rằng
Ngăn ngừa sự khinh lờn
Lấy chính nghĩa thắng tà
Văn võ đều dụng được
Chúc mừng vua muôn năm.
Hiện trạng: Khẩu thần công “Bảo quốc An dân Đại Tướng quân tam vị chi nhị” (保國安民大將軍三位之二) đã được sửa chữa, hai khẩu “Bảo quốc, An dân Đại Tướng quân tam vị chi nhất” (保國安民大將軍三位之一) và “Bảo quốc An dân Đại tướng quân tam vị chi tam” (保國安民大將軍三位之三) đã phong hóa.
Niên đại: Phía sau bề mặt đuôi súng ba vị thần công đều ghi một dòng chữ Hán: 明 命 二 年 歲 次 辛 巳 吉月日 鑄,phiên âm:Minh Mệnh nhị niên tuế thứ Tân Tị cát nguyệt nhật chú, nghĩa là đúc vào ngày lành tháng tốt năm Minh Mệnh thứ Hai (Tân Tị 1821).
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Bộ ba thần công được đúc năm 1821, ngay những năm đầu triều Minh Mệnh, phản ánh quá trình củng cố quân đội và quyền lực vương triều Nguyễn.
Giá trị quân sự: Kích thước và trọng lượng lớn cho thấy đây là loại hỏa khí hạng nặng, góp phần cung cấp tư liệu về trang bị và kỹ thuật pháo binh của Việt Nam đầu thế kỷ XIX.
Giá trị minh văn: Các dòng chữ Hán ghi rõ tên súng, niên đại, trọng lượng, người phụng mệnh đúc và mục đích chế tạo, là nguồn sử liệu trực tiếp có giá trị cao.
Giá trị nghệ thuật: Hệ thống cúc dây, rồng chầu mặt nguyệt, lá đề, mây và đặc biệt là kỹ thuật nạm bạc cho thấy sự kết hợp hiếm thấy giữa công năng quân sự và nghệ thuật trang trí cung đình.
Giá trị kỹ thuật: Việc đúc một khẩu súng đồng nặng hơn một tấn, có kết cấu lớn nhưng vẫn bảo đảm các hoa văn và minh văn sắc nét phản ánh trình độ phát triển của kỹ thuật luyện kim và đúc súng thời Nguyễn.
Giá trị khảo cổ dưới nước: Việc ba khẩu được phát hiện cùng trong một con tàu đắm ngoài khơi Hà Tĩnh cung cấp thêm tư liệu về vận chuyển, giao thông đường biển và hoạt động quân sự thời Nguyễn.
Với cùng niên đại 1821, cùng tên gọi “Bảo quốc An dân Đại tướng quân”, cùng kiểu dáng và hệ thống minh văn – trang trí đặc sắc, bộ ba súng thần công tại Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh là một nhóm hiện vật quan trọng của thời Nguyễn. Chúng vừa phản ánh trình độ kỹ thuật đúc đồng và chế tạo hỏa khí, vừa cho thấy cách vương triều gắn vũ khí với tư tưởng bảo vệ quốc gia, an định dân chúng và biểu tượng quyền lực của hoàng đế.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
