Tên hiện vật: Bộ tượng Tam Tổ Trúc Lâm
Niên đại: Thế kỷ XIX
Chất liệu: Gỗ mít, sơn màu
Số lượng: 3 pho tượng
Loại hình: Tượng thờ Phật giáo
Đơn vị lưu giữ: Chùa Vĩnh Nghiêm, xã Trí Yên, tỉnh Bắc Giang
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia
Giới thiệu bảo vật
Bộ tượng Tam Tổ Trúc Lâm chùa Vĩnh Nghiêm gồm ba pho tượng thờ các vị tổ tiêu biểu của Thiền phái Trúc Lâm, dòng thiền do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập và được hai vị tổ kế tiếp là Pháp Loa, Huyền Quang phát triển. Có niên đại thế kỷ XIX, bộ tượng là tác phẩm điêu khắc gỗ mang giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc sắc, gắn với truyền thống Phật giáo Trúc Lâm tại chùa Vĩnh Nghiêm.
Tượng Đệ nhất Tổ Trần Nhân Tông cao 0,85 m, nặng khoảng 60 kg, được tạc liền khối trong tư thế thiền tọa trên bệ gỗ vuông. Tượng thể hiện dáng ngồi buông thư, thân khoác y cửu điều. Khuôn mặt cân đối, sống mũi thẳng, mắt hơi nhắm, miệng mỉm cười, tai to dài và đầu cạo tóc, tạo nên thần thái an nhiên, thanh thoát. Pho tượng được đặt trong khám thờ hình chữ nhật.
Tượng Đệ nhị Tổ Pháp Loa cao khoảng 0,83–0,85 m, nặng khoảng 65 kg, được tạc liền khối gồm tượng và bệ. Tượng có dáng người thon cao, khuôn mặt cân đối, mũi cao, tai dài, thể hiện thần thái từ bi, phúc hậu. Hai chân xếp bằng trong tư thế thiền định, hai tay kết ấn đặt trong lòng; áo nhà Phật được tạo hình bằng những đường nét mềm mại, tự nhiên.
Tượng Đệ tam Tổ Huyền Quang cũng có chiều cao khoảng 0,83–0,85 m, nặng khoảng 65 kg, được tạc liền khối trong tư thế ngồi ngay ngắn trên bệ. Pho tượng có khuôn mặt góc cạnh, mũi cao, tai lớn; hai chân xếp bằng, tay trái đặt trên đùi trái, tay phải cầm cuốn sách. Chi tiết cuốn sách tạo nên điểm nhấn riêng trong tạo hình, góp phần gợi nhắc đến vai trò học thuật, trước tác và hoằng dương Phật pháp của vị tổ thứ ba.
Cả ba pho tượng được chế tác từ gỗ mít, phủ sơn màu nâu đỏ thẫm và màu vàng. Theo tư liệu nghiên cứu, bộ tượng hiện còn tương đối nguyên vẹn, có đặc điểm riêng về tư thế, pháp phục, họa tiết trang trí và hình tướng. Sự khác biệt trong cách thể hiện từng nhân vật tạo nên tính thống nhất của một bộ tượng thờ, đồng thời làm nổi bật diện mạo và thần thái riêng của mỗi vị tổ.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Bộ tượng là tư liệu vật chất gắn với lịch sử phát triển của Thiền phái Trúc Lâm và truyền thống Phật giáo tại chùa Vĩnh Nghiêm. Việc thờ ba vị tổ trong cùng một bộ tượng thể hiện sự kế tục giữa Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang, qua đó phản ánh vai trò của các vị thiền sư trong quá trình hình thành, tổ chức và phát triển dòng thiền mang bản sắc Việt Nam.
Giá trị văn hóa và tôn giáo: Ba pho tượng thể hiện sự tôn kính đối với những nhân vật có đóng góp quan trọng trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Bộ tượng góp phần duy trì ký ức về truyền thống tu hành, hoằng pháp và đào tạo tăng đồ của Thiền phái Trúc Lâm, đồng thời khẳng định vị trí của chùa Vĩnh Nghiêm trong mạng lưới các trung tâm Phật giáo cổ truyền.
Giá trị nghệ thuật: Bộ tượng tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc tượng thờ bằng gỗ trong văn hóa Phật giáo Việt Nam. Nghệ thuật tạo hình thể hiện qua cách xử lý hình khối, tư thế thiền tọa, đường nét khuôn mặt, pháp phục và thủ ấn. Mỗi pho tượng có đặc điểm tạo hình riêng: Trần Nhân Tông mang thần thái an nhiên, Pháp Loa được thể hiện với dáng vẻ từ bi, phúc hậu, còn Huyền Quang nổi bật với cuốn sách trên tay. Sự khác biệt này tạo nên tính cá thể hóa trong tạo hình nhân vật, đồng thời bảo đảm sự hài hòa của toàn bộ tác phẩm.
