Số đăng ký: LSb.32856
Niên đại: Năm Bính Ngọ, niên hiệu Cảnh Trị, đời vua Lê Huyền Tông, tức năm 1666
Chất liệu: Đá
Kích thước: Cao toàn bộ 270 cm; rộng nhất tại phần bệ 87 cm
Loại hình: Cây hương đá
Nơi phát hiện: Chùa Tứ Kỳ, phường Hoàng Liệt, quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội
Thời gian chuyển về bảo tàng: Năm 1959
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số 1 Tràng Tiền, Hà Nội
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2198/QĐ-TTg ngày 25/12/2021
Giới thiệu bảo vật
Cây hương chùa Tứ Kỳ là một cây hương đá có niên đại năm 1666, thời Lê Trung hưng. Hiện vật vốn được dựng tại chùa Tứ Kỳ, tên chữ là Linh Tiên tự. Năm 1959, cây hương được chuyển về Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia, để bảo quản và trưng bày. Cây hương cao 270 cm, phần rộng nhất tại bệ đạt 87 cm. Toàn bộ hiện vật gồm ba phần chính: đỉnh, thân và bệ, được ghép với nhau bằng hệ thống mộng. Hình thức tổng thể kết hợp liên tiếp các khối vuông, bát giác và tròn, tạo nên một kết cấu vừa chắc chắn vừa có tính biểu tượng cao.
Phần bệ có bình diện vuông, tạo kiểu chân quỳ và trang trí vân mây, mang nhiều nét gần với kỹ thuật tạo hình đồ gỗ đương thời. Từ bệ vuông chuyển lên phần thân là các khối bát giác, kết hợp những băng cánh sen tạo thành các đài sen, giúp quá trình chuyển tiếp giữa các bộ phận trở nên mềm mại. Phần thân cây hương có tám mặt, vừa là nơi bố trí hoa văn vừa khắc minh văn. Các mặt được chạm nhiều mô típ như rồng, mây lửa, đao mác, hoa lá thiêng và linh vật, thể hiện đặc trưng nghệ thuật thời Lê Trung hưng. Phần đỉnh trụ mở rộng hơn thân, có hình thức gần với một đấu kiến trúc. Nổi bật nhất là đồ án đôi rồng chầu mặt trời. Hai thân rồng chắc khỏe, quấn vào nhau, chân có bốn móng sắc nhọn, tạo thành một khối chạm nổi mạnh mẽ. Một số hình rồng còn được tạo với đuôi cá, gợi liên tưởng đến mô típ cá hóa rồng. Hình thức này kết hợp với mây, hoa sen và các linh vật tạo nên hệ thống trang trí vừa mang yếu tố cung đình vừa gần với quan niệm dân gian.
Minh văn được khắc chìm trên tám mặt thân cây hương, sử dụng chữ Hán theo lối chân phương. Nội dung ghi lại lý do dựng cây hương, tên những người hưng công, bài minh ca ngợi công đức, thời gian tạo tác, người soạn và khắc chữ, số ruộng đất cúng vào chùa, các quy định phụng sự cùng lời nguyện trong việc thờ cúng. Minh văn xác định rõ niên đại hiện vật vào năm Bính Ngọ, niên hiệu Cảnh Trị, tức năm 1666. Đây đồng thời là nguồn tư liệu trực tiếp về việc công đức ruộng đất cho chùa và chế độ ruộng hậu trong xã hội thời Lê Trung hưng.
Mặc dù được dựng tại một ngôi chùa Phật giáo, hệ thống trang trí trên cây hương cho thấy sự hiện diện đồng thời của nhiều lớp biểu tượng thuộc Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian. Các khối vuông, bát giác, tròn cùng hệ thống cánh sen còn được liên hệ với những tư tưởng cơ bản của Phật giáo như Tứ diệu đế, Bát chính đạo và con đường giải thoát. Nội dung minh văn lại nhấn mạnh việc cầu phúc, cầu lộc, giữ lệ làng và công đức cho chùa, phản ánh rõ sự kết hợp giữa giáo lý tôn giáo với đời sống cộng đồng làng xã.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Minh văn ghi rõ năm tạo tác 1666, cung cấp tư liệu trực tiếp về chùa Tứ Kỳ, người hưng công, ruộng đất cúng chùa và đời sống tín ngưỡng thời Lê Trung hưng.
Giá trị nghệ thuật: Cấu trúc vuông – bát giác – tròn, các đài sen, rồng chầu mặt trời, rồng đuôi cá, mây lửa và đao mác tạo nên một tổng thể trang trí phong phú, cân đối.
Giá trị kỹ thuật: Cây hương được chế tác từ nhiều bộ phận đá lớn, ghép bằng mộng, kết hợp chạm nổi và khắc chìm minh văn trên tám mặt, thể hiện trình độ cao của nghệ nhân chế tác đá thế kỷ XVII.
Giá trị văn tự: Minh văn là nguồn sử liệu gốc có giá trị về tôn giáo, ruộng đất, sinh hoạt làng xã và phong tục thờ cúng thời Lê Trung hưng.
Giá trị độc đáo: Cây hương có kích thước lớn, kết cấu phức tạp và hệ thống trang trí rồng, phượng, linh vật, hoa lá đặc biệt phong phú, tạo nên một hình thức hiếm gặp trong các cây hương đá cùng thời.
Cây hương chùa Tứ Kỳ là một tác phẩm điêu khắc đá tiêu biểu của thế kỷ XVII, nổi bật ở cấu trúc nhiều tầng, hệ thống linh vật và hoa văn phong phú cùng minh văn có giá trị sử liệu cao. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng về nghệ thuật, tín ngưỡng và đời sống xã hội thời Lê Trung hưng.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
