Niên đại: Khoảng thế kỷ XI–XIII
Chất liệu: Gốm nung phủ men trắng
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Đồ gốm sinh hoạt cung đình
Nơi phát hiện: Hoàng thành Thăng Long, Hà Nội
Đơn vị lưu giữ: Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là chân đèn bằng gốm men trắng có niên đại thời Lý, khoảng thế kỷ XI–XIII, được lưu giữ và trưng bày tại khu di sản Hoàng thành Thăng Long. Đây là một trong những loại hình đồ gốm có giá trị nghiên cứu về đời sống vật chất, kỹ thuật chế tác và quan niệm thẩm mỹ của cư dân Đại Việt trong giai đoạn kinh đô Thăng Long được xây dựng và phát triển. Sau khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Đại La năm 1010, Thăng Long trở thành trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa của quốc gia, với hệ thống cung điện, kiến trúc tôn giáo cùng các hoạt động thủ công phát triển. Những cuộc khai quật khảo cổ học tại khu vực Hoàng thành đã phát hiện số lượng lớn đồ gốm thuộc nhiều loại hình, trong đó có bát, đĩa, bình, ấm và chân đèn, góp phần tái hiện đời sống sinh hoạt cung đình thời Lý.
Về đặc điểm tạo hình, chân đèn thuộc nhóm đồ gốm có cấu tạo nhằm nâng đỡ bộ phận đặt nguồn sáng, đồng thời bảo đảm sự ổn định khi sử dụng. Loại hình chân đèn truyền thống thường được tổ chức theo trục thẳng đứng, gồm phần đế, thân đỡ và bộ phận phía trên dùng để đặt đĩa hoặc vật chứa nhiên liệu. Sự kết hợp giữa những bộ phận này không chỉ phục vụ công năng chiếu sáng mà còn tạo nên một hình thể cân đối, phù hợp với đặc trưng tạo dáng của đồ gốm thời Lý. Đối với chiếc chân đèn tại Hoàng thành Thăng Long, hồ sơ trưng bày xác nhận chất liệu gốm men trắng nhưng chưa công bố bản mô tả cấu tạo chi tiết; vì vậy, việc xác định hình dạng cụ thể của từng bộ phận cần căn cứ thêm vào hình ảnh số hóa và khảo sát trực tiếp hiện vật.
Về kỹ thuật chế tác, nhóm chân đèn gốm men trắng thời Lý phản ánh sự phát triển của nghề sản xuất gốm nung nhiệt độ cao. Người thợ phải lựa chọn, xử lý nguyên liệu đất, tạo hình sản phẩm, phủ men và nung để đạt được kết cấu tương đối bền chắc. Đối với những sản phẩm có thân cao và nhiều bộ phận, kỹ thuật tạo dáng đòi hỏi sự cân đối giữa phần thân, đế và trọng tâm của vật dụng. Lớp men ngoài chức năng trang trí còn góp phần bảo vệ bề mặt gốm, hạn chế sự thẩm thấu của chất lỏng vào xương gốm. Tuy nhiên, hiện chưa có kết quả phân tích thành phần xương gốm, công thức men và nhiệt độ nung dành riêng cho chiếc chân đèn này.
Về chức năng, chân đèn là vật dụng phục vụ nhu cầu chiếu sáng, có thể xuất hiện trong không gian sinh hoạt hoặc những hoạt động mang tính nghi lễ. Trong bối cảnh văn hóa Đại Việt thời Lý, ánh sáng còn gắn với sinh hoạt tôn giáo, đặc biệt khi Phật giáo có vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của vương triều. Dù vậy, chưa có chứng cứ xác định chiếc chân đèn này được sử dụng riêng trong cung điện, tại một công trình thờ tự hay trong nghi lễ cụ thể. Giá trị của hiện vật trước hết nằm ở khả năng cung cấp thông tin về loại hình đồ dùng và trình độ sản xuất gốm tại kinh đô Thăng Long.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là nguồn tư liệu khảo cổ học quan trọng phản ánh đời sống vật chất và trình độ sản xuất thủ công tại kinh đô Thăng Long dưới thời Lý. Sự hiện diện của chân đèn gốm men trắng trong sưu tập hiện vật Hoàng thành góp phần bổ sung hiểu biết về các loại đồ dùng phục vụ sinh hoạt của tầng lớp cư dân trong không gian kinh đô. Đặc biệt, việc đối chiếu chân đèn với những hiện vật gốm men trắng cùng thời như bát, đĩa, bình và ấm cho phép nghiên cứu sự đa dạng của sản phẩm, quá trình phát triển kỹ thuật nung men và nhu cầu sử dụng đồ gốm trong xã hội Đại Việt thế kỷ XI–XIII.
Giá trị văn hóa: Phản ánh mối quan hệ giữa nhu cầu sinh hoạt, quan niệm thẩm mỹ và đời sống tinh thần của cư dân Đại Việt thời Lý. Chân đèn trước hết gắn với việc duy trì nguồn sáng, một nhu cầu thiết yếu trong đời sống con người. Bên cạnh công năng thực dụng, ánh sáng còn có ý nghĩa biểu tượng trong nhiều truyền thống tín ngưỡng, tôn giáo, đặc biệt là Phật giáo. Trong không gian văn hóa thời Lý, việc chế tác những vật dụng chiếu sáng bằng gốm men cho thấy sự quan tâm đến cả chức năng sử dụng và hình thức thẩm mỹ. Hiện vật vì vậy góp phần phản ánh những đặc điểm của văn hóa vật chất kinh đô Thăng Long trong thời kỳ này.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật chế tác gốm men trắng thời Lý, nổi bật ở xu hướng kết hợp giữa tính công năng và vẻ đẹp của hình khối. Khác với những sản phẩm sử dụng họa tiết nhiều màu, gốm men trắng tạo hiệu quả thẩm mỹ thông qua sắc men, tỷ lệ các bộ phận và sự cân đối của kiểu dáng. Kỹ thuật phủ men đòi hỏi khả năng xử lý nguyên liệu, kiểm soát quá trình nung và tạo bề mặt tương đối đồng nhất. Sự kết hợp giữa chất liệu gốm và chức năng nâng đỡ nguồn sáng còn cho thấy tư duy thiết kế vật dụng của nghệ nhân, góp phần làm phong phú diện mạo mỹ thuật ứng dụng Đại Việt thời Lý.
Giá trị độc đáo: Là hiện vật gốm men trắng thời Lý được giới thiệu trong hệ thống trưng bày và số hóa 360° của Hoàng thành Thăng Long, có giá trị đối với việc nghiên cứu những vật dụng sinh hoạt của kinh đô Đại Việt. Điểm đáng chú ý của hiện vật nằm ở loại hình chân đèn, một nhóm sản phẩm có chức năng khác biệt so với đồ đựng và đồ dùng ăn uống thường gặp trong các sưu tập gốm cổ. Việc hiện vật được số hóa và giới thiệu trực tuyến còn tạo điều kiện cho công chúng tiếp cận, quan sát hình dáng từ nhiều góc độ, phục vụ nghiên cứu, giáo dục và quảng bá di sản. Đây là cơ sở quan trọng để phát huy giá trị hiện vật trong hoạt động bảo tồn và giới thiệu lịch sử văn hóa Thăng Long – Hà Nội.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
