Tên hiện vật: Chuông Ngọ Môn thời Minh Mạng
Niên đại: Năm Minh Mạng thứ 3 (1822), triều Nguyễn.
Chất liệu: Đồng.
Số lượng: 01 hiện vật.
Loại hình: Nhạc khí cung đình, hiện vật gắn với nghi lễ triều Nguyễn.
Đơn vị lưu giữ: Ngọ Môn, Đại Nội Huế, thành phố Huế.
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, đợt 13, theo Quyết định số 1712/QĐ-TTg ngày 31/12/2024 của Thủ tướng Chính phủ.
Giới thiệu bảo vật
Chuông Ngọ Môn được đúc vào năm Minh Mạng thứ 3 (1822), dưới triều vua Minh Mạng, là hiện vật tiêu biểu gắn với hoạt động nghi lễ và đời sống cung đình triều Nguyễn. Chuông được sử dụng trong các buổi triều hội, yến tiệc và những dịp lễ nghi quan trọng của triều đình, đồng thời thể hiện vị thế, uy quyền của vương triều phong kiến. Hiện vật hiện được lưu giữ tại dãy Tả Dực Lâu của Ngọ Môn, thuộc quần thể di tích Cố đô Huế. Chuông được đúc bằng đồng, có chiều cao 1,73 m, đường kính miệng 99,5 cm và trọng lượng 821,516 kg. Thân chuông có hình trụ tròn, thuôn nhẹ ở phần vai và loe dần về phía miệng, tạo nên dáng vẻ cân đối, bề thế. Lạc khoản bằng chữ Hán trên thân chuông ghi rõ thời điểm đúc: “Minh Mạng tam niên tứ nguyệt sơ lục nhật, cát thời chú”, nghĩa là đúc vào giờ lành ngày mồng 6 tháng 4 năm Minh Mạng thứ ba (1822). Đây là căn cứ quan trọng để xác định niên đại và giá trị lịch sử của hiện vật.
Phần quai chuông được tạo tác theo hình tượng bồ lao, một linh vật trong quan niệm truyền thống thường gắn với chuông lớn. Bồ lao có miệng ngậm ngọc, thân uốn cong, hai đầu quay về hướng giờ Tý và giờ Ngọ, tương ứng với trục phương hướng của Ngọ Môn. Các chi tiết như râu, mắt, chân và búp sen trên lưng được thể hiện tinh xảo, tạo nên sự kết hợp hài hòa giữa hình tượng linh vật và công năng của nhạc khí. Theo quan niệm dân gian, bồ lao có tiếng gầm vang xa nên thường được tạo hình trên chuông lớn, biểu trưng cho âm thanh lan tỏa mạnh mẽ. Phần vai chuông được trang trí nổi 28 chòm sao, bố trí thành vòng tròn theo bốn phương Đông, Tây, Nam, Bắc. Chính giữa đỉnh chuông có một lỗ tròn nhỏ, góp phần tạo nên cấu trúc đặc trưng của hiện vật. Những yếu tố này không chỉ làm tăng giá trị thẩm mỹ mà còn phản ánh nhận thức về vũ trụ và thiên văn trong văn hóa cung đình thời Nguyễn. Thân chuông được chia thành các mảng trang trí rõ ràng, gồm minh văn chữ Hán, hình tượng Thập nhị thời thần và các đồ án hoa văn. Phần minh văn được bố trí trong bốn ô hình thang đối xứng, ghi lại mục đích đúc chuông, ý nghĩa của âm thanh trong các buổi triều hội, yến tiệc và vai trò của nghi lễ đối với việc trị nước. Nội dung văn khắc nhấn mạnh quan niệm tiếng chuông có khả năng chấn hưng phép trị nước, tạo sự cảm hóa trong lòng người và thể hiện thanh thế của nhà vua. Phần miệng chuông gồm hai dải hoa văn. Dải phía trên trang trí hoa cúc kết hợp hình mặt trời, gợi liên tưởng đến sự vận hành tuần hoàn của thời gian. Dải phía dưới mang đồ án “Long ẩn vân”, tức rồng ẩn trong mây, kết hợp với bốn hình mặt trời được bố trí đối xứng. Các mô típ được thể hiện theo lối trang trí cung đình, vừa tạo nhịp điệu cho tổng thể, vừa thể hiện những quan niệm biểu tượng về vương quyền, vũ trụ và sự vận hành của trời đất.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Chuông Ngọ Môn là hiện vật có niên đại xác định, được đúc năm 1822 dưới triều vua Minh Mạng. Gắn liền với các hoạt động triều hội, yến tiệc và nghi lễ cung đình, hiện vật phản ánh thiết chế chính trị, trật tự lễ nghi và đời sống hoàng gia thời Nguyễn. Nội dung minh văn cung cấp những thông tin quý về mục đích chế tác, quan niệm sử dụng tiếng chuông và vai trò của nghi lễ trong việc khẳng định uy quyền của vương triều. Qua đó, chuông góp phần làm sáng tỏ lịch sử tổ chức và vận hành các nghi thức tại Hoàng thành Huế.
Giá trị nghệ thuật: Chuông Ngọ Môn là tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật đúc đồng và trang trí cung đình đầu thế kỷ XIX. Hình dáng cân đối, quy mô lớn, quai chuông tạo hình bồ lao cùng hệ thống hoa văn rồng, mây, hoa cúc, mặt trời và các chòm sao tạo nên tổng thể hài hòa, giàu tính biểu tượng. Những chi tiết được thể hiện công phu, từ hình tượng linh vật đến các đường viền và mảng trang trí, cho thấy trình độ tạo hình tinh xảo của nghệ nhân triều Nguyễn.
Giá trị văn hóa, biểu tượng: Các mô típ trang trí trên chuông thể hiện quan niệm về vương quyền, vũ trụ và trật tự xã hội trong văn hóa cung đình. Hình tượng bồ lao gắn với khả năng lan tỏa của âm thanh; rồng ẩn trong mây biểu trưng cho sức mạnh và uy quyền; hoa cúc, mặt trời cùng các chòm sao gợi sự vận hành của thời gian và trời đất. Những biểu tượng này kết hợp với nội dung minh văn gửi gắm ước vọng về quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, đất nước ổn định và nhân dân no đủ.
