Niên đại: Minh Mạng thứ 19 (1838)
Chất liệu: Giấy dó
Kích thước: Chưa xác định.
Loại hình: Bản đồ địa lý hành chính quốc gia.
Nơi phát hiện: Chưa xác định
Đơn vị lưu giữ: Hiện chỉ thấy một bản trong tập Nam Bắc kỳ hội đồ được lưu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm.
Giới thiệu hiện vật
Đại Nam nhất thống toàn đồ (大南一統全圖) là một bản đồ cổ quan trọng trong lịch sử địa lý và bản đồ học Việt Nam thời Nguyễn. Bản đồ thể hiện không gian lãnh thổ quốc gia cùng hệ thống địa danh bằng chữ Hán, phản ánh cách triều Nguyễn hình dung và biểu đạt lãnh thổ trong bối cảnh nhà nước quân chủ tập quyền ở thế kỷ XIX. Tác phẩm thường được liên hệ với thời vua Minh Mạng (1820–1841), giai đoạn triều Nguyễn đẩy mạnh hoạt động tổ chức hành chính, khảo sát địa lý và hoàn thiện các tư liệu phục vụ quản lý quốc gia.
Về nội dung, bản đồ thể hiện hình thể lãnh thổ Việt Nam cùng nhiều địa danh và yếu tố địa lý. Hệ thống chữ Hán trên bản đồ phản ánh phương thức ghi chép địa danh phổ biến trong hoạt động biên soạn địa chí và bản đồ dưới triều Nguyễn. Bản đồ vì vậy không chỉ có chức năng mô tả không gian địa lý mà còn là tư liệu để nghiên cứu cách xác lập, ghi nhận và quản lý lãnh thổ trong tư duy địa lý truyền thống.
Một nội dung đáng chú ý là phần biển phía đông, nơi bản đồ thể hiện các địa danh Hoàng Sa (黃沙) và Vạn Lý Trường Sa (萬里長沙). Những ký hiệu này là cơ sở tư liệu quan trọng khi nghiên cứu nhận thức địa lý và việc ghi nhận các quần đảo ngoài khơi trong tài liệu bản đồ Việt Nam thời Nguyễn. Tuy nhiên, khi sử dụng bản đồ làm chứng cứ lịch sử – pháp lý, cần đặt nó trong hệ thống tư liệu rộng hơn, bao gồm châu bản, chính sử, địa chí và các ghi chép về hoạt động thực thi chủ quyền của triều Nguyễn.
Về niên đại và xuất xứ, cần phân biệt các bản mang cùng tên hoặc có nội dung tương tự. Nghiên cứu của Phạm Hân trên Tạp chí Hán Nôm đặt vấn đề về nguồn gốc bản đồ và mối liên hệ giữa bản đồ này với tập Nam Bắc kỳ hội đồ. Bài viết chỉ ra rằng việc quy bản đồ về năm 1833 cần được xem xét lại, bởi quốc hiệu “Đại Nam” được sử dụng từ năm Minh Mạng thứ 19 (1838). Các tài liệu nghiên cứu về sau cũng ghi nhận những cách xác định niên đại khác nhau, trong đó có khoảng 1838–1840. Do đó, hồ sơ hiện vật cần căn cứ vào bản cụ thể, nguồn lưu trữ và đặc điểm văn bản thay vì đồng nhất mọi bản Đại Nam nhất thống toàn đồ thành một bản duy nhất.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Đại Nam nhất thống toàn đồ là tư liệu quan trọng phản ánh hoạt động biên soạn bản đồ và nhận thức về lãnh thổ quốc gia dưới triều Nguyễn. Hệ thống địa danh và cách thể hiện không gian địa lý cung cấp nguồn tham khảo cho nghiên cứu lịch sử hành chính, địa lý lịch sử và quá trình tổ chức quản lý lãnh thổ ở thế kỷ XIX. Bản đồ còn góp phần bổ sung tư liệu về việc ghi nhận các quần đảo ngoài khơi trong hệ thống tài liệu địa lý Việt Nam thời Nguyễn.
Giá trị văn hóa: Bản đồ phản ánh truyền thống sử dụng chữ Hán trong hoạt động ghi chép địa lý, biên soạn địa chí và quản lý nhà nước thời quân chủ. Cách biểu đạt không gian quốc gia trên bản đồ cho thấy mối liên hệ giữa tri thức địa lý, ý thức về lãnh thổ và quan niệm thống nhất quốc gia. Tên gọi Đại Nam nhất thống toàn đồ cũng thể hiện tư tưởng thống nhất đất nước trong hệ thống chính trị và văn hóa triều Nguyễn.
Giá trị khoa học và nghệ thuật: Bản đồ là tư liệu có giá trị đối với nghiên cứu lịch sử bản đồ học Việt Nam, đặc biệt ở cách tổ chức không gian, ghi địa danh và biểu diễn các yếu tố địa lý bằng phương pháp truyền thống. Việc khảo sát bản đồ có thể giúp làm rõ trình độ tri thức địa lý, kỹ thuật thể hiện bản đồ và mối quan hệ giữa hoạt động khảo sát thực địa với công tác biên soạn tư liệu dưới triều Nguyễn. Các đặc điểm về nét vẽ, bố cục, màu sắc và kỹ thuật chế tác cần được đánh giá trên từng bản cụ thể.
Giá trị độc đáo: Giá trị nổi bật của Đại Nam nhất thống toàn đồ nằm ở sự kết hợp giữa chức năng địa lý – hành chính và ý nghĩa lịch sử – lãnh thổ. Việc thể hiện các địa danh Hoàng Sa và Vạn Lý Trường Sa trong một bản đồ mang tên quốc gia tạo nên nguồn tư liệu đáng chú ý cho nghiên cứu lịch sử nhận thức địa lý biển đảo Việt Nam. Đồng thời, sự tồn tại của những bản đồ tương tự trong các tập bản đồ khác nhau cho thấy cần nghiên cứu kỹ lịch sử lưu truyền, sao chép và biên soạn để xác định chính xác niên đại, nguồn gốc cũng như giá trị riêng của từng bản.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
