Tên gọi khác: Đài thờ Đồng Dương 22.24
Niên đại: Thế kỷ IX–X
Văn hóa: Champa
Tôn giáo: Phật giáo Đại thừa
Phong cách nghệ thuật: Đồng Dương
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước: Cao 197 cm; dài 396 cm; rộng 354 cm
Cấu tạo: 24 khối đá ghép lại
Năm khai quật: 1902
Nơi phát hiện: Phật viện Đồng Dương, khu vực tháp chính phía Tây; trước đây thuộc xã Bình Định Bắc, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam; nay thuộc xã Đồng Dương, thành phố Đà Nẵng
Số hiệu hiện vật: 22.24
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018.
Giới thiệu bảo vật
Đài thờ Đồng Dương là một công trình điêu khắc Phật giáo quy mô lớn của Champa, có niên đại khoảng thế kỷ IX–X. Bảo vật được tạo thành từ 24 khối đá sa thạch ghép khít với nhau, cao gần 2 m, dài gần 4 m và rộng hơn 3,5 m. Trên các mặt của đài thờ là hệ thống phù điêu dày đặc kể lại những đoạn quan trọng trong cuộc đời Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, xen kẽ với các nhân vật, cảnh sinh hoạt cung đình và nhiều mô típ trang trí đặc trưng của nghệ thuật Đồng Dương.
Cấu trúc đài thờ gồm bốn phần chính. Dưới cùng là phần đế, phía trên là một bệ thờ lớn có mặt bằng hình vuông. Trên bệ lớn tiếp tục đặt một bệ vuông nhỏ hơn và một khối bệ cao áp vào phía sau. Việc sử dụng nhiều khối sa thạch riêng biệt nhưng ghép thành một chỉnh thể lớn cho phép các nghệ nhân vừa tạo được kết cấu chắc chắn, vừa mở rộng diện tích bề mặt dành cho điêu khắc.
Đặc sắc nhất của đài thờ nằm ở những dải phù điêu kể chuyện bằng đá. Các cảnh được triển khai liên tục quanh đài thờ, thể hiện những giai đoạn từ Đức Phật đản sinh, Thái tử Tất Đạt Đa rời bỏ đời sống cung đình để xuất gia cho đến khi tu tập và thành đạo. Một trong những cảnh còn nhận diện rõ là hình người hầu Xa Nặc – Channa và con ngựa Kiền Trắc – Kanthaka sau khi đưa Thái tử rời hoàng cung đi tìm con đường giải thoát. Một cảnh khác thể hiện sự kiện Đức Phật đản sinh tại vườn Lâm Tỳ Ni.
Các nhân vật trên phù điêu được thể hiện với hình thể khỏe, nét mặt có tính biểu cảm mạnh, trang phục và đồ trang sức phong phú. Những khuôn mặt có đôi môi dày, mũi rộng, lông mày nổi rõ; xung quanh là các dải lá cuộn, hoa văn thực vật và những đường chạm dày đặc. Đây là những đặc điểm nổi bật của phong cách Đồng Dương, một phong cách điêu khắc Champa hình thành rõ nét vào khoảng cuối thế kỷ IX.
Không gian điêu khắc trên đài thờ không chỉ tái hiện các sự kiện Phật giáo. Những nhân vật trong trang phục cung đình, người hầu, nhạc công và các hình tượng phụ tạo nên một thế giới đông đảo quanh Đức Phật. Qua đó, bảo vật đồng thời lưu giữ nhiều chi tiết về y phục, trang sức, nghi lễ và cách tổ chức hình tượng trong nghệ thuật Champa hơn một nghìn năm trước.
Đài thờ có nguồn gốc từ Phật viện Đồng Dương, một trung tâm Phật giáo quan trọng của Champa. Năm 2016, Phật viện Đồng Dương được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2499/QĐ-TTg ngày 22/12/2016. Hai năm sau, ngày 24/12/2018, Đài thờ Đồng Dương được công nhận là Bảo vật quốc gia. Hiện bảo vật mang số hiệu 22.24, được bảo quản và trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Đài thờ gắn trực tiếp với Phật viện Đồng Dương, trung tâm Phật giáo được hình thành dưới triều vua Indravarman II từ năm 875. Bảo vật phản ánh một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử Champa khi Phật giáo Đại thừa giữ vị trí nổi bật trong đời sống tôn giáo của vương triều.
Giá trị Phật giáo: Hệ thống phù điêu trên bốn mặt đài thờ tái hiện các sự kiện từ Đản sinh – Xuất gia – Tu đạo – Thành đạo trong cuộc đời Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Những cảnh kể chuyện được tổ chức thành chuỗi hình ảnh khiến đài thờ vừa là vật thờ vừa là một tác phẩm truyền tải nội dung Phật giáo bằng ngôn ngữ điêu khắc.
Giá trị nghệ thuật: Hình người, trang phục, đồ trang sức, cảnh cung đình và hệ thống hoa văn dày đặc trên đài thờ thể hiện rõ phong cách Đồng Dương. Từ chính những tác phẩm tại trung tâm này, tên gọi “phong cách Đồng Dương” được sử dụng để chỉ một giai đoạn đặc trưng trong lịch sử điêu khắc Champa.
Giá trị kỹ thuật: Một công trình cao gần 2 m và rộng gần 4 m được tạo bởi 24 khối sa thạch ghép chính xác, đồng thời các mặt đều mang những mảng chạm phức tạp. Cấu trúc này cho thấy khả năng xử lý khối đá lớn, kỹ thuật lắp ghép và trình độ chạm khắc phát triển của nghệ nhân Champa.
Giá trị tư liệu: Các cảnh Phật giáo được đặt bên cạnh hình ảnh cung đình, người hầu, trang phục và đồ trang sức, giúp bảo vật cung cấp tư liệu không chỉ về tôn giáo mà còn về nghệ thuật và một phần đời sống xã hội Champa trong khoảng thế kỷ IX–X.
Giá trị về nguồn gốc: Đài thờ có địa điểm phát hiện và bối cảnh khảo cổ rõ ràng, được khai quật tại khu tháp chính phía Tây của Phật viện Đồng Dương năm 1902. Mối liên hệ trực tiếp giữa hiện vật với kiến trúc và bia ký của Phật viện giúp bảo lưu một hệ thống thông tin lịch sử tương đối đầy đủ.
Giá trị độc bản: Đài thờ Đồng Dương là một tổ hợp nguyên gốc gồm 24 khối đá, có cấu trúc, kích thước và hệ thống phù điêu kể chuyện Phật giáo đặc biệt. Năm 2018, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia và tiếp tục được lưu giữ tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.
Được tạo tác cách ngày nay hơn một nghìn năm, Đài thờ Đồng Dương lưu giữ cả một thế giới Phật giáo Champa trên những khối sa thạch: từ cảnh Đức Phật đản sinh, Thái tử rời cung điện tìm đường tu đạo đến những hình ảnh cung đình, nhân vật và hoa văn đặc trưng của nghệ thuật Đồng Dương. Gắn với Phật viện do vua Indravarman II xây dựng năm 875, bảo vật là dấu tích quan trọng của một giai đoạn mà Phật giáo Đại thừa để lại dấu ấn sâu đậm trong kiến trúc và điêu khắc Champa.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
