Niên đại: Khoảng thế kỷ X
Văn hóa: Champa
Chất liệu: Vàng
Kích thước: Cao 24 cm; rộng nhất 11,3 cm
Trọng lượng: Khoảng 0,58 kg
Nơi phát hiện: Thôn Phú Long, xã Đại Thắng, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam
Thời gian phát hiện: Ngày 23/7/1997
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Quảng Nam
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, công nhận năm 2015
Giới thiệu hiện vật
Đầu tượng thần Shiva Phú Long là một tác phẩm kim hoàn đặc biệt của nghệ thuật Champa, được phát hiện ngày 23/7/1997 tại thôn Phú Long, xã Đại Thắng, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam. Hiện vật được làm bằng vàng, cao 24 cm, rộng nhất 11,3 cm, nặng khoảng 0,58 kg và có niên đại khoảng thế kỷ X. Với chất liệu quý, kỹ thuật chế tác phức tạp và hình thức hiếm gặp, đây là một trong những hiện vật quan trọng để nghiên cứu tín ngưỡng thờ Shiva và nghệ thuật kim hoàn Champa.
Đầu thần Shiva được thể hiện với khuôn mặt hướng nhẹ về phía trước, cổ cao, cong về sau và có ba ngấn cổ. Giữa trán nổi bật con mắt thứ ba, cùng hai mắt chính tạo nên dấu hiệu đặc trưng để nhận diện Shiva. Cả ba mắt đều được thể hiện rõ con ngươi và đồng tử. Hai hàng lông mày mảnh giao nhau ở giữa trán; mũi thẳng, cao, cánh mũi hẹp; ria mép dày và hơi vểnh ở hai đầu; đôi môi mỏng tạo thành nụ cười nhẹ. Hai tai dài, có rãnh và lỗ, nhiều khả năng từng dùng để gắn các loại khuyên tai lớn.
Mái tóc được xử lý đặc biệt công phu. Tóc chia thành nhiều lọn nhỏ, cuộn thành búi cao, được giữ bằng ba dải tóc tết nằm ngang. Phần chóp tóc chia thành bốn múi lật về phía sau. Bộ phận này được chế tác riêng rồi gắn vào đỉnh đầu bằng kỹ thuật ghép kim loại. Những đường tóc, chân tóc và dải tết được tạo hình rõ ràng, góp phần làm tăng vẻ uy nghiêm nhưng vẫn sinh động của thần Shiva.
Phần dưới cổ loe rộng thành một vành, trên đó còn bốn lỗ hình chữ nhật nhỏ. Chi tiết này cho thấy đầu tượng không phải một tác phẩm độc lập, mà nhiều khả năng từng được gắn với một cấu kiện hoặc vật thờ khác.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – tôn giáo: Đầu tượng phản ánh vị trí đặc biệt của Shiva giáo trong đời sống tín ngưỡng Champa và mối quan hệ giữa việc thờ thần Shiva với quyền lực của vương triều.
Giá trị nghệ thuật: Khuôn mặt ba mắt, búi tóc cao, ria mép, các đường nét mắt – mũi – miệng được thể hiện tinh tế, cho thấy khả năng tạo hình phát triển của nghệ nhân Champa.
Giá trị kỹ thuật: Phương pháp gò, hàn và ghép các bộ phận bằng vàng thể hiện trình độ kim hoàn cao, khác biệt rõ với phần lớn tượng Champa bằng sa thạch hoặc đồng còn được biết đến.
Giá trị biểu tượng: Con mắt thứ ba, búi tóc và các đặc điểm khuôn mặt giúp nhận diện rõ hình tượng Shiva – vị thần có vị trí đặc biệt trong hệ thống tín ngưỡng Hindu giáo của Champa.
Giá trị nghiên cứu: Hệ thống lỗ gắn ở phần cổ và cấu tạo rỗng cung cấp bằng chứng quan trọng để nghiên cứu giả thuyết hiện vật từng thuộc một Kosa bao bọc Linga.
Giá trị quý hiếm: Các đầu tượng Shiva bằng vàng hoặc hợp kim vàng gắn với Kosa được phát hiện tại Việt Nam chỉ có 2 cái, khiến hiện vật Phú Long có giá trị đặc biệt trong nghiên cứu nghệ thuật kim hoàn và nghi lễ Champa.
Với chất liệu vàng, kỹ thuật gò – hàn tinh xảo, hình tượng Shiva ba mắt và khả năng từng là một bộ phận của Kosa bọc Linga, Đầu tượng thần Shiva Phú Long là một tác phẩm đặc biệt của nghệ thuật Champa thế kỷ X. Hiện vật không chỉ cho thấy trình độ vượt trội của nghề kim hoàn mà còn giúp làm rõ mối quan hệ giữa tín ngưỡng Shiva, nghi lễ đền tháp và quyền lực vương triều trong xã hội Champa.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
