Niên đại: Khoảng thế kỷ V trước Công nguyên
Chất liệu: Gốm đất nung, chất gốm tương đối thô, bề mặt màu nâu đỏ, xương gốm xám đen
Kích thước: Chiều cao 18 cm, phần khay đốt rộng 14,8 cm và chân đế rộng 15 × 16 cm
Loại hình: Đồ gốm sinh hoạt
Nơi phát hiện: Di chỉ khảo cổ học Hòa Diêm, xã Cam Thịnh Đông, thành phố Cam Ranh, tỉnh Khánh Hòa
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là đèn gốm thuộc nhóm di vật khảo cổ văn hóa Sa Huỳnh, được phát hiện tại khu vực Hòa Diêm, Khánh Hòa, hiện có những hiện vật cùng loại trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Đây là một trong những loại hình đồ gốm đặc sắc của cư dân miền Trung Việt Nam trong thời kỳ tiền – sơ sử, phản ánh sự phát triển của kỹ thuật chế tác gốm và nhu cầu sử dụng các phương tiện chiếu sáng trong đời sống thường ngày. Văn hóa Sa Huỳnh phát triển mạnh tại khu vực duyên hải miền Trung trong khoảng thiên niên kỷ I trước Công nguyên đến những thế kỷ đầu Công nguyên, nổi bật với truyền thống mộ chum, kỹ thuật luyện kim sắt, chế tác đồ trang sức và sản xuất đồ gốm. Trong những cuộc khai quật tại Hòa Diêm, các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều đồ gốm với hình dáng và chức năng khác nhau, trong đó đèn gốm có chân đế cao là loại hiện vật đáng chú ý.
Về hình dáng và đặc điểm tạo hình, đèn có kết cấu gồm ba bộ phận chính: khay đốt, thân và chân đế. Phần trên cùng là khay đựng nhiên liệu có dạng lòng bát nông, miệng mở rộng, mép hơi loe, ở giữa có một ống trụ tròn thông xuống thân. Phần thân được tạo dáng hình chóp cụt, thu nhỏ ở phía trên và mở rộng dần về phía chân đế, tạo nên hình thể vững chãi. Bộ phận chân đế có dạng khối hộp thấp, gần vuông, với các cạnh được tạo hình tương đối thẳng. Xung quanh thân và chân đế là hệ thống lỗ trổ hình tam giác, được bố trí xen kẽ theo các hướng khác nhau, tạo nên hiệu quả trang trí hình học rõ nét. Theo kết quả khai quật Hòa Diêm năm 2011, một chiếc đèn gần nguyên vẹn có chiều cao 18 cm, phần khay đốt rộng 14,8 cm và chân đế rộng 15 × 16 cm. Hình thức kết hợp giữa khay đốt tròn và chân đế vuông tạo nên một cấu trúc cân đối, vừa đáp ứng yêu cầu sử dụng vừa mang giá trị thẩm mỹ.
Hệ thống hoa văn trang trí trên thân đèn được thể hiện bằng những đường khắc vạch kết hợp kỹ thuật in chấm và trổ thủng. Những dải hoa văn hình học được sắp đặt thành từng băng trên bề mặt thân, với các đường chéo, hình tam giác và những nét uốn cong tạo nên nhịp điệu trang trí liên hoàn. Các lỗ trổ hình tam giác tại chân đế không chỉ làm giảm khối lượng của hiện vật mà còn tạo sự thông thoáng cho phần chân và hiệu quả thẩm mỹ thông qua sự tương phản giữa các mảng đặc và rỗng. Sự kết hợp giữa những đường nét hình học đơn giản với cấu trúc ba phần cho thấy khả năng sáng tạo của nghệ nhân trong việc chế tác một vật dụng có công năng cụ thể nhưng vẫn được chú trọng trang trí. Hình thức đèn gốm này có những đặc điểm khác biệt so với các loại đèn đồng mang hình tượng người hoặc động vật thuộc văn hóa Đông Sơn, qua đó phản ánh tính đa dạng của nghệ thuật tạo hình thời sơ sử trên lãnh thổ Việt Nam.
Về kỹ thuật, đèn được chế tác bằng phương pháp nặn tay, sử dụng đất sét pha tạp chất tự nhiên để tạo hình trước khi nung. Theo báo cáo khai quật Hòa Diêm năm 2011 của Lê Văn Chiến và Đinh Văn Mạnh, những chiếc đèn tìm thấy trong mộ chum có chất gốm tương đối thô so với các loại đồ đựng cùng địa điểm. Bề mặt gốm mang màu nâu đỏ, xương gốm có màu xám đen, cho thấy đặc điểm của quá trình nung trong điều kiện nhiệt độ và môi trường oxy hóa chưa hoàn toàn đồng nhất. Các họa tiết được thực hiện bằng kỹ thuật khắc vạch, in chấm và trổ thủng trên thân gốm. Đáng chú ý, phương pháp tạo hình thân đèn cao, chân đế mở rộng và phần khay đốt tương đối nông cho thấy sự tính toán nhằm bảo đảm tính ổn định khi sử dụng. Đây là những đặc điểm phản ánh trình độ chế tác gốm và khả năng kết hợp giữa công năng với yêu cầu thẩm mỹ của cư dân cổ vùng duyên hải miền Trung.
Đặc biệt, đèn gốm còn mang ý nghĩa đáng chú ý trong đời sống tín ngưỡng và phong tục mai táng. Tại cuộc khai quật Hòa Diêm năm 2011, các nhà khảo cổ đã phát hiện hai chiếc đèn gốm đặt đối xứng qua một mộ chum, trong đó chiếc lớn đặt ở phía đông, chiếc nhỏ hơn đặt ở phía tây, phần chân đế được kê trên vai chum. Vị trí phát hiện này cho thấy đèn gốm không chỉ là vật dụng phục vụ chiếu sáng mà còn có thể được sử dụng như một loại đồ tùy táng gắn với quan niệm về thế giới sau khi chết. Theo nhận định của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, sự hiện diện khá phổ biến của đèn gốm trong các ngôi mộ Sa Huỳnh gợi mở quan niệm rằng ánh sáng có vai trò trong cả đời sống hiện tại và thế giới của người đã khuất. Bên cạnh đó, một số nhà nghiên cứu còn đưa ra giả thuyết rằng loại đèn có chân đế rộng, vững chắc tại Hòa Diêm có thể được cư dân ven biển sử dụng trên thuyền đánh cá, phản ánh sự thích ứng của vật dụng với môi trường sinh hoạt và lao động vùng biển. Tuy nhiên, giả thuyết về chức năng trên thuyền vẫn cần được kiểm chứng bằng các chứng cứ khảo cổ học bổ sung.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là nguồn tư liệu khảo cổ học quan trọng phản ánh trình độ phát triển của nghề chế tác gốm và đời sống vật chất của cư dân văn hóa Sa Huỳnh trong thời kỳ tiền – sơ sử. Hiện vật cho thấy sự xuất hiện và phổ biến của những phương tiện chiếu sáng được chế tác bằng đất nung, góp phần bổ sung hiểu biết về điều kiện sinh hoạt, kỹ thuật sản xuất và phương thức sử dụng năng lượng của cộng đồng cư dân cổ miền Trung Việt Nam. Đặc biệt, việc những chiếc đèn được phát hiện trong các ngôi mộ chum tại Hòa Diêm cung cấp cứ liệu trực tiếp để nghiên cứu phong tục mai táng, cách thức bố trí đồ tùy táng và những quan niệm liên quan đến người đã khuất. Những đặc điểm về hình dáng, chất liệu, hoa văn và kỹ thuật chế tác cũng tạo điều kiện đối chiếu với các loại đèn thuộc văn hóa Đông Sơn và các truyền thống văn hóa khảo cổ khác cùng thời, góp phần làm rõ sự đa dạng của đời sống vật chất và mối quan hệ giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng cư dân trên lãnh thổ Việt Nam.
Giá trị văn hóa: Phản ánh quan niệm và thực hành văn hóa của cư dân Sa Huỳnh đối với ánh sáng, lửa và những vật dụng phục vụ đời sống thường ngày. Đèn gốm trước hết gắn với nhu cầu chiếu sáng, một hoạt động thiết yếu trong sinh hoạt và lao động của con người. Tuy nhiên, việc loại hình này xuất hiện trong những ngôi mộ chum cho thấy đèn còn có thể mang ý nghĩa tinh thần và tín ngưỡng, gắn với tập tục chuẩn bị đồ vật cho người chết. Sự hiện diện của hai chiếc đèn được đặt đối xứng tại một ngôi mộ ở Hòa Diêm đặc biệt đáng chú ý, phản ánh việc sắp đặt đồ tùy táng theo một trật tự nhất định, qua đó góp phần tìm hiểu quan niệm của cư dân cổ về nghi lễ tang ma. Bên cạnh đó, hình thức chân đế vững chắc và cấu tạo phù hợp với việc đặt trên bề mặt tương đối bằng phẳng còn cho thấy khả năng thích ứng của vật dụng với môi trường sống ven biển. Hiện vật vì vậy góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa đời sống sinh hoạt, hoạt động lao động và thực hành tín ngưỡng trong văn hóa Sa Huỳnh.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật tạo hình và trang trí đồ gốm thời tiền – sơ sử, đặc biệt ở khả năng kết hợp giữa kết cấu hình học và những hoa văn mang tính trang trí. Đèn được tổ chức thành ba bộ phận có hình dáng khác nhau, gồm khay đốt tròn, thân hình chóp cụt và chân đế gần vuông, tạo nên sự hài hòa giữa đường cong và đường thẳng. Hệ thống hoa văn khắc vạch, in chấm và các lỗ trổ hình tam giác được phân bố tương đối cân đối, tạo thành những dải trang trí có nhịp điệu rõ ràng. Đặc biệt, kỹ thuật trổ thủng trên thân và chân đế tạo nên sự tương phản giữa các mảng đặc và rỗng, làm cho hình thể gốm trở nên thanh thoát hơn. Những đặc điểm này cho thấy người thợ không chỉ chú trọng đến việc tạo ra một vật dụng có khả năng chứa nhiên liệu và giữ thăng bằng mà còn quan tâm đến vẻ đẹp của hình khối, tỷ lệ và hoa văn. Sự kết hợp giữa kỹ thuật nặn tay với phương pháp trang trí hình học góp phần thể hiện tính sáng tạo và trình độ thẩm mỹ của nghệ nhân thuộc văn hóa Sa Huỳnh.
Giá trị độc đáo: Là loại hình đèn gốm cổ có hình thức tạo tác đặc biệt, nổi bật với kết cấu ba phần, thân hình chóp cụt và chân đế gần vuông được trổ thủng những lỗ hình tam giác. Khác với nhiều loại đèn gốm có cấu tạo đơn giản chỉ gồm một khay chứa nhiên liệu, hiện vật có thân đỡ cao, phần chân được tạo hình và trang trí công phu, phản ánh sự kết hợp giữa yêu cầu sử dụng và tư duy thẩm mỹ. Đáng chú ý, việc hai chiếc đèn được phát hiện đặt đối xứng trong một ngôi mộ chum tại Hòa Diêm là chứng cứ khảo cổ có giá trị đặc biệt, góp phần làm rõ vai trò của loại hiện vật này trong thực hành mai táng. Những nét tương đồng và khác biệt giữa đèn gốm Hòa Diêm với các loại đèn cùng thời tại những địa điểm khác còn mở ra hướng nghiên cứu về quá trình giao lưu, tiếp biến kỹ thuật chế tác gốm giữa các cộng đồng cư dân Đông Nam Á. Việc lưu giữ và trưng bày những hiện vật này tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản khảo cổ học thời sơ sử Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
