Niên đại: Khoảng nửa đầu thế kỷ XX
Chất liệu: Vải dệt màu vàng, trang trí hình rồng bằng các hạt cườm ngũ sắc, phần đế sử dụng vật liệu màu nâu sẫm
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Trang phục cung đình
Nơi phát hiện: Cố đô Huế
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế và các lăng tẩm vua Nguyễn.
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là đôi hài trang trí hình rồng ngang bằng các hạt cườm ngũ sắc, được xác định thuộc về vua Bảo Đại (1913–1997), vị hoàng đế cuối cùng của triều Nguyễn, trị vì từ năm 1926 đến năm 1945. Đây là một trong những hiện vật phục sức hoàng gia được TS. Trần Đức Anh Sơn giới thiệu trong công trình nghiên cứu Hài châu, gót ngọc, công bố trên trang Bảo tàng Lịch sử Quốc gia năm 2015.
Về hình dáng và đặc điểm tạo hình, đôi hài có kiểu dáng thấp, phần mũi rộng và thuôn tròn về phía trước, thân hài ôm lấy phần đầu bàn chân, trong khi phần phía sau để thoáng, thuận tiện cho việc xỏ chân. Bề mặt ngoài sử dụng nền vải màu vàng sẫm làm chủ đạo, kết hợp những dải viền màu nâu đỏ và đen chạy dọc theo mép hài. Phần đế tương đối dày, có màu nâu, được cấu tạo thành những lớp nằm ngang, tạo nên đường bao rõ ràng giữa phần thân trang trí và bộ phận tiếp xúc với mặt đất. Bên trong hài sử dụng lớp lót màu sáng, tạo sự tương phản với phần mũi vàng. Hai chiếc hài có hình thức tương ứng, cùng sử dụng mô típ rồng nằm ngang ở phần thân phía trước, góp phần tạo nên một tổng thể cân xứng và thống nhất.
Điểm đặc sắc nhất của hiện vật nằm ở đồ án rồng ngang được tạo hình bằng các hạt cườm ngũ sắc, nổi bật trên nền vải vàng. Hình tượng rồng có thân dài, uốn khúc theo chiều ngang của phần mũi hài, đầu hướng về một phía, các chi tiết thân, chân, bờm và đuôi được thể hiện bằng những dải hạt cườm nhiều màu. Trong đó, những sắc xanh lam, xanh lục, trắng, đỏ và vàng cam được phối hợp thành các đường nét liên hoàn, làm nổi bật hình thể linh vật. Các hạt cườm được bố trí theo những đường cong và dải màu tương phản, vừa nhấn mạnh chuyển động của thân rồng, vừa tạo hiệu quả trang trí trên bề mặt vải. Phía dưới hình tượng chính còn xuất hiện những dải hoa văn uốn lượn màu xanh, có thể liên hệ với mô típ mây hoặc sóng nước thường gặp trong mỹ thuật cung đình. Sự kết hợp giữa màu nền vàng và hình rồng nhiều màu khiến đồ án trang trí trở thành điểm nhấn nổi bật của toàn bộ hiện vật.
Đáng chú ý, hình tượng rồng nằm ngang là một trong những mô típ được sử dụng trên trang phục và đồ ngự dụng của hoàng đế triều Nguyễn. Trong hệ thống mỹ thuật cung đình, rồng biểu trưng cho quyền lực tối thượng của nhà vua, đồng thời được thể hiện dưới nhiều dạng thức khác nhau như rồng cuộn tròn, rồng bay, rồng chầu mặt trời hoặc rồng nằm ngang. Việc sử dụng hình rồng trên đôi hài vì vậy không đơn thuần mang tính trang trí mà còn góp phần xác định vị thế của người sử dụng. Tuy nhiên, khác với đôi hài thêu lưỡng long triều thọ hay đôi hài trang trí long phúc triều thọ bằng trân châu và đá quý cũng thuộc về vua Bảo Đại, hiện vật này nhấn mạnh hình tượng rồng ngang bằng các hạt cườm ngũ sắc, tạo nên sự khác biệt về kỹ thuật và hiệu quả thẩm mỹ.
Về kỹ thuật, đôi hài thể hiện sự kết hợp giữa phương pháp may ghép vải, tạo hình thân và đế với nghệ thuật đính kết hạt cườm trang trí. Để hình thành đồ án rồng, các hạt cườm có màu sắc khác nhau được sắp đặt theo đường nét của từng bộ phận, từ đầu, thân đến đuôi, tạo nên những mảng màu nhỏ có tính liên kết. So với phương pháp thêu bằng chỉ thông thường, kỹ thuật kết cườm làm cho bề mặt hoa văn có độ nổi nhất định và tạo hiệu quả phản chiếu ánh sáng khi thay đổi góc nhìn. Đặc biệt, việc tổ chức hình tượng rồng trên phần mũi hài có bề mặt cong đòi hỏi sự tính toán về tỷ lệ và hướng sắp đặt hoa văn nhằm bảo đảm tính cân đối của cả hai chiếc. Qua ảnh hiện vật, có thể nhận thấy một số vị trí trên nền vải đã xuất hiện dấu hiệu phai mòn, phản ánh ảnh hưởng của thời gian đối với chất liệu hữu cơ. Tuy nhiên, phần lớn đồ án rồng vẫn có thể nhận diện tương đối rõ nét, góp phần cung cấp nguồn tư liệu về kỹ thuật chế tác giày hài trong cung đình Nguyễn.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là hiện vật ngự dụng gắn liền với vua Bảo Đại, vị hoàng đế cuối cùng của triều Nguyễn, có giá trị đối với việc nghiên cứu lịch sử trang phục và đời sống cung đình Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Tác phẩm phản ánh sự tiếp nối của những quy thức trang phục hoàng gia trong giai đoạn cuối chế độ quân chủ, khi đời sống cung đình đã có nhiều biến đổi dưới tác động của quá trình giao lưu văn hóa Đông – Tây. Những đặc điểm về kiểu dáng, chất liệu nền, kỹ thuật đính cườm và hình tượng rồng cung cấp cứ liệu trực quan để tìm hiểu sự phát triển của nghệ thuật chế tác hia hài và phương thức biểu đạt địa vị hoàng đế thông qua vật dụng phục sức. Đặc biệt, việc đối chiếu hiện vật với những quy định về trang phục trong Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ góp phần làm sáng tỏ sự kế thừa và biến đổi của chế độ phẩm phục qua các triều vua Nguyễn.
Giá trị văn hóa: Thể hiện quan niệm truyền thống về sự tôn nghiêm của vương quyền và vai trò của các biểu tượng linh vật trong văn hóa cung đình Việt Nam. Hình tượng rồng ngang trên nền vải vàng gắn với địa vị cao quý của hoàng đế, trong khi những hạt cườm ngũ sắc tạo nên vẻ rực rỡ, trang trọng cho vật dụng. Sự kết hợp giữa biểu tượng rồng và nghệ thuật phối màu cho thấy trang phục cung đình không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt mà còn mang chức năng biểu đạt thân phận, địa vị và quan niệm thẩm mỹ của người sử dụng. Đặc biệt, việc một đôi hài được trang trí bằng đồ án phức tạp phản ánh sự chú trọng đến tính thống nhất của hệ thống phục sức hoàng gia, trong đó từ áo mão, đai lưng đến hia hài đều có thể trở thành phương tiện thể hiện quyền uy và phẩm giá của nhà vua.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật chế tác và trang trí phục sức cung đình Nguyễn đầu thế kỷ XX, đặc biệt ở kỹ thuật sử dụng hạt cườm nhiều màu để tạo hình linh vật trên nền vải. Hình tượng rồng ngang được thể hiện bằng những dải màu xanh, đỏ, trắng và vàng cam, kết hợp với nền vải vàng sẫm, tạo nên sự tương phản nổi bật và hiệu quả trang trí sinh động. Các hạt cườm được sắp xếp theo hình thể uốn lượn của rồng, vừa tạo đường nét vừa hình thành những mảng màu có độ nổi trên bề mặt. Nghệ thuật tổ chức hoa văn trên phần mũi hài có diện tích nhỏ và hình dạng cong cho thấy sự khéo léo của người thợ trong việc kết hợp giữa yêu cầu tạo hình và công năng sử dụng. Đặc biệt, sự phối hợp giữa kỹ thuật kết cườm và phương pháp may ghép vải góp phần làm phong phú ngôn ngữ tạo hình của nghệ thuật phục sức truyền thống, đồng thời phản ánh tính đa dạng của các kỹ thuật thủ công được sử dụng trong cung đình Nguyễn.
Giá trị độc đáo: Là một trong những đôi hài của vua Bảo Đại được giới thiệu trong các nghiên cứu về trang phục cung đình Nguyễn, nổi bật với phương thức tạo hình rồng ngang bằng hạt cườm ngũ sắc. Khác với những đôi hài sử dụng kỹ thuật thêu kim tuyến hoặc đính trân châu, đá quý để trang trí, tác phẩm sử dụng các hạt cườm nhỏ nhiều màu nhằm thể hiện hình tượng linh vật, tạo nên hiệu quả thẩm mỹ riêng biệt. Hình thức hài thấp, mũi tròn, thân vàng cùng đồ án rồng ngang tạo nên đặc điểm nhận diện đáng chú ý, đồng thời cung cấp tư liệu để nghiên cứu sự đa dạng về kiểu dáng và phương thức trang trí hia hài ngự dụng thời Nguyễn. Sự tồn tại của hiện vật bên cạnh những đôi hài lưỡng long triều thọ, long phúc triều thọ và các loại hia hài khác của vua Bảo Đại, vua Khải Định còn tạo điều kiện đối chiếu về chất liệu, kỹ thuật và đồ án trang trí. Đây là nguồn tư liệu có giá trị đối với công tác bảo tồn, nghiên cứu và phục dựng nghệ thuật may thêu, kết cườm và chế tác trang phục cung đình Huế.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
