Niên đại: Năm 1057 thời vua Lý Thánh Tông
Chất liệu: Đất nung
Kích thước: Một mẫu gạch hình gần vuông có đường kính dài 22,5 cm, rộng 20 cm, dày 5 cm.
Loại hình: Vật liệu kiến trúc
Nơi phát hiện: Di tích tháp Phật Tích, Bắc Ninh; tháp Tường Long, Hải Phòng
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Gạch Lý gia đệ tam Long Thụy Thái Bình tứ niên tạo (李家第三龍瑞太平四年造) là loại vật liệu kiến trúc tiêu biểu thời Lý, được chế tạo vào năm 1057, dưới triều vua Lý Thánh Tông. Minh văn trên gạch ghi rõ niên hiệu và năm sản xuất, trở thành căn cứ quan trọng để xác định niên đại hiện vật cũng như nghiên cứu hoạt động xây dựng các công trình kiến trúc hoàng gia và Phật giáo thế kỷ XI. Những viên gạch mang dòng chữ này được phát hiện tại phế tích tháp Phật Tích ở Bắc Ninh, tháp Tường Long ở Hải Phòng và khu vực Hoàng thành Thăng Long.
Về nội dung, minh văn có thể dịch là “Chế tạo năm thứ tư niên hiệu Long Thụy Thái Bình, đời vua thứ ba nhà Lý”. Cụm từ “vua thứ ba nhà Lý” chỉ Lý Thánh Tông, vị vua trị vì từ năm 1054 đến năm 1072. Việc ghi niên hiệu và năm chế tạo trực tiếp trên vật liệu xây dựng cho thấy người đương thời đã sử dụng minh văn như một phương thức xác định thời điểm sản xuất, đồng thời lưu lại dấu ấn của triều đại gắn với công trình. Đây là nguồn tư liệu đặc biệt hữu ích khi đối chiếu với sử liệu về việc xây dựng chùa tháp và các công trình quan trọng dưới triều Lý.
Về hình thức và kỹ thuật, gạch có dạng gần vuông hoặc hình chữ nhật, màu đỏ, kết cấu chắc do được nung ở nhiệt độ cao. Hai dòng chữ Hán được in nổi trong một khung chữ nhật lõm trên bề mặt, tạo nên đặc điểm nhận diện rõ ràng. Một số viên gạch được tìm thấy trong móng tháp Phật Tích có độ cứng cao, phù hợp với yêu cầu chịu lực của công trình kiến trúc nhiều tầng. Sự thống nhất về minh văn, cùng những đặc điểm kỹ thuật của gạch, góp phần phản ánh trình độ sản xuất vật liệu xây dựng và khả năng tổ chức thi công các công trình quy mô lớn thời Lý.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Gạch “Lý gia đệ tam Long Thụy Thái Bình tứ niên tạo” là tư liệu khảo cổ có giá trị đặc biệt vì minh văn ghi rõ niên hiệu và năm chế tạo là 1057. Hiện vật góp phần xác định niên đại của các công trình kiến trúc thời Lý, đồng thời bổ sung chứng cứ vật chất cho những ghi chép trong sử liệu về hoạt động xây dựng dưới triều Lý Thánh Tông. Việc loại gạch này được tìm thấy tại phế tích tháp Phật Tích và tháp Tường Long còn giúp nghiên cứu lịch sử hình thành các trung tâm Phật giáo quan trọng ở Đại Việt thế kỷ XI. Qua đó, hiện vật phản ánh năng lực tổ chức xây dựng, huy động nguồn lực và phát triển kiến trúc của nhà nước Đại Việt trong giai đoạn quốc gia quân chủ đang được củng cố.
Giá trị văn hóa: Hiện vật phản ánh vai trò của Phật giáo và hoạt động xây dựng chùa tháp trong đời sống văn hóa Đại Việt thời Lý. Việc chế tạo gạch có minh văn niên đại rõ ràng cho thấy hoạt động kiến thiết công trình không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật mà còn gắn với dấu ấn của triều đại và bối cảnh lịch sử cụ thể. Những viên gạch được sử dụng trong các công trình Phật giáo góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ giữa quyền lực hoàng gia, tín ngưỡng Phật giáo và sự phát triển của các trung tâm tôn giáo. Đồng thời, minh văn bằng chữ Hán cho thấy vai trò của văn tự trong việc lưu giữ thông tin và ghi dấu hoạt động xây dựng trong xã hội trung đại.
Giá trị nghệ thuật: Gạch thể hiện kỹ thuật chế tác đất nung phát triển, từ khâu tạo hình, nung vật liệu đến việc in minh văn bằng khuôn trên bề mặt. Hai dòng chữ Hán được bố trí có trật tự trong khung chữ nhật lõm, tạo sự cân đối giữa nội dung văn tự và hình thức vật thể. Bề mặt gạch có màu đỏ, kết cấu chắc và chữ in nổi rõ nét, phản ánh trình độ kỹ thuật của các cơ sở sản xuất vật liệu thời Lý. Mặc dù chủ yếu phục vụ công năng xây dựng, hiện vật vẫn mang giá trị tạo hình riêng thông qua cách tổ chức chữ viết và xử lý bề mặt, góp phần nghiên cứu kỹ thuật sản xuất gạch cũng như nghệ thuật thể hiện minh văn trên vật liệu kiến trúc thời trung đại.
Giá trị độc đáo: Điểm nổi bật của hiện vật là dòng minh văn ghi cụ thể niên hiệu Long Thụy Thái Bình và năm thứ tư, tương ứng năm 1057. Khác với những viên gạch chỉ có công năng xây dựng hoặc trang trí, loại gạch này cung cấp thông tin trực tiếp về thời điểm chế tạo, giúp các nhà nghiên cứu đối chiếu niên đại khảo cổ với sử liệu thành văn. Việc phát hiện gạch cùng loại tại nhiều công trình kiến trúc Phật giáo và khu vực Hoàng thành Thăng Long còn mở ra hướng nghiên cứu về quy mô sản xuất, mạng lưới cung ứng vật liệu và tổ chức xây dựng thời Lý. Chính sự kết hợp giữa chức năng kiến trúc, minh văn có niên đại cụ thể và mối liên hệ với những công trình quan trọng đã tạo nên giá trị độc đáo của hiện vật trong nghiên cứu lịch sử, văn hóa và khảo cổ học Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
