Niên đại: Thế kỷ XI–XIII
Chất liệu: Đất nung, màu đỏ tươi và đỏ sẫm
Kích thước: Dài 52,5 cm; rộng 29 cm; dày 6,5 cm (loại gạch tam giác lệch kích thước lớn)
Loại hình: Vật liệu kiến trúc, gạch trang trí và lát nền hình tam giác
Nơi phát hiện: Hoàng thành Thăng Long
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Hà Nội.
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là nhóm gạch đất nung hình tam giác có hoa văn trang trí đặc sắc thuộc thời Lý, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Đây là một trong những loại hình vật liệu kiến trúc tiêu biểu phản ánh sự phát triển của kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật trang trí dưới vương triều Lý (1009–1225). Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Hiền, nhóm gạch này thuộc sưu tập vật liệu kiến trúc thời Lý – Trần được bảo tàng lưu giữ, trong đó nhiều hiện vật có nguồn gốc từ những cuộc khai quật, sưu tầm tại khu vực thành Thăng Long như Quần Ngựa, Ngọc Hà, Kim Mã và Cống Vị. Những phát hiện khảo cổ học này góp phần cung cấp cứ liệu quan trọng để nghiên cứu diện mạo kiến trúc cung điện, chùa tháp và các công trình tôn giáo, tín ngưỡng thời Lý.
Về hình dáng và đặc điểm tạo hình, nhóm hiện vật gồm hai loại gạch tam giác có kích thước, màu sắc và hoa văn khác nhau. Loại thứ nhất có dạng hình tam giác lệch, khi ghép hai viên có thể tạo thành một hình vuông hoàn chỉnh. Gạch có kích thước tương đối lớn, màu đỏ tươi, chất gạch dễ mủn và số lượng hiện còn không nhiều. Trên bề mặt trang trí hình tượng rồng cuộn trong khung hình tròn, xung quanh là hệ thống hoa văn xoắn móc và cúc dây được thể hiện bằng những đường nét uốn lượn liên hoàn. Hình tượng rồng giữ vị trí trung tâm, kết hợp với các dải hoa văn thực vật tạo nên bố cục trang trí chặt chẽ, phản ánh đặc trưng mỹ thuật thời Lý.
Loại thứ hai cũng có dạng hình tam giác nhưng kích thước nhỏ hơn, màu đỏ sẫm. Trên bề mặt một số viên trang trí một phần tư bông hoa cúc, kết hợp những dải móc xoắn mềm mại ở các góc. Một số viên khác có bố cục giản lược hơn, chỉ sử dụng các đường xoắn móc kéo dài, không xuất hiện hình tượng hoa cúc. Đặc điểm này cho thấy sự đa dạng trong thiết kế và tổ chức hoa văn trên vật liệu kiến trúc. Đáng chú ý, việc sử dụng những họa tiết chỉ chiếm một phần bề mặt viên gạch gợi mở khả năng ghép nối nhiều viên để tạo nên một bố cục trang trí thống nhất, phù hợp với kỹ thuật lát nền và trang trí kiến trúc truyền thống.
Về kỹ thuật, các viên gạch được chế tác bằng đất nung, tạo hình theo những khuôn mẫu có tính toán về kích thước và cấu trúc. Hoa văn được thể hiện nổi trên bề mặt, với các đường nét tương đối rõ ràng, đặc biệt ở hình tượng rồng, hoa cúc và những dải xoắn móc. Sự khác biệt về màu sắc, từ đỏ tươi đến đỏ sẫm, cùng tình trạng dễ mủn của một số viên cho thấy đặc điểm vật liệu và tình trạng bảo tồn không hoàn toàn đồng nhất. Những mô típ trang trí mềm mại, giàu nhịp điệu phản ánh đặc trưng nổi bật của nghệ thuật thời Lý, đồng thời cho thấy trình độ chế tác vật liệu kiến trúc của các nghệ nhân Đại Việt thế kỷ XI–XIII.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là nguồn tư liệu khảo cổ học quan trọng phản ánh sự phát triển của kỹ thuật sản xuất vật liệu kiến trúc dưới thời Lý, giai đoạn nhà nước Đại Việt tiến hành xây dựng và mở rộng nhiều công trình cung điện, chùa tháp và kiến trúc tôn giáo. Hình dáng, kích thước và hoa văn trang trí trên gạch góp phần cung cấp cứ liệu để nghiên cứu phương thức chế tác, tổ chức xây dựng và trang trí kiến trúc đương thời. Đặc biệt, sự hiện diện của mô típ rồng cuộn, hoa cúc và các dải xoắn móc cho thấy mối liên hệ giữa vật liệu xây dựng với nghệ thuật trang trí cung đình và tôn giáo thời Lý.
Giá trị văn hóa: Phản ánh quan niệm thẩm mỹ và hệ thống biểu tượng văn hóa của cư dân Đại Việt trong thời kỳ phát triển hưng thịnh của Phật giáo và văn hóa cung đình thời Lý. Hình tượng rồng gắn với biểu trưng quyền uy và sự cao quý, trong khi hoa cúc cùng những dải hoa văn thực vật thể hiện xu hướng đề cao vẻ đẹp thanh nhã, hài hòa với thiên nhiên. Sự kết hợp giữa các hình tượng này trên vật liệu kiến trúc cho thấy nghệ thuật trang trí không chỉ nhằm tạo vẻ đẹp cho công trình mà còn chuyển tải những quan niệm văn hóa, tín ngưỡng và tư tưởng thẩm mỹ của thời đại.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật trang trí trên chất liệu đất nung thời Lý, đặc biệt ở kỹ thuật tạo hình và tổ chức các mô típ hoa văn có tính liên hoàn. Hình tượng rồng cuộn trong khung tròn được kết hợp với các dải xoắn móc, cúc dây mềm mại, tạo nên nhịp điệu trang trí uyển chuyển, giàu tính biểu cảm. Những viên gạch có hoa văn một phần tư bông cúc còn thể hiện phương pháp thiết kế theo nguyên tắc ghép nối, trong đó từng đơn vị riêng lẻ có thể góp phần hình thành bố cục lớn hơn. Sự kết hợp giữa đường nét mềm mại và cấu trúc hình học chặt chẽ cho thấy trình độ sáng tạo của nghệ nhân, đồng thời góp phần làm rõ những đặc điểm nổi bật của mỹ thuật Đại Việt thời Lý.
Giá trị độc đáo: Là nhóm vật liệu kiến trúc có hình thức tạo tác đặc biệt, nổi bật với loại gạch tam giác lệch có khả năng ghép hai viên thành một hình vuông hoàn chỉnh. Khác với những viên gạch lát nền hình vuông hoặc chữ nhật phổ biến, loại hình này cho thấy sự tính toán về hình dáng và phương thức liên kết nhằm tạo nên những bố cục trang trí phức hợp. Đặc biệt, hình tượng rồng cuộn trong khung tròn cùng hệ thống hoa văn xoắn móc và cúc dây là những yếu tố có giá trị nhận diện phong cách nghệ thuật thời Lý. Việc nhóm gạch này được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tạo điều kiện cho công tác nghiên cứu, đối chiếu với những vật liệu kiến trúc cùng thời, phục vụ hoạt động bảo tồn và phục dựng các công trình kiến trúc cổ trên cơ sở khảo cổ học.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
