Niên đại: Thế kỷ VII–VIII
Giai đoạn: Bắc thuộc, tương ứng thời Đường ở Trung Quốc
Chất liệu: Vàng; bên ngoài nguyên có hộp bảo vệ bằng đồng
Kích thước: Dài 8 cm; rộng 5 cm; cao 5,5 cm
Trọng lượng: Khoảng 100 g
Loại hình: Hộp đựng xá lị Phật giáo
Nơi phát hiện: Di tích Tháp Nhạn, xã Hồng Long, huyện Nam Đàn, Nghệ An trước đây; nay thuộc xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An
Thời gian phát hiện: Trong đợt khai quật năm 1985–1986
Đơn vị khai quật: Viện Khảo cổ học phối hợp với Bảo tàng Nghệ Tĩnh
Đơn vị lưu giữ theo hồ sơ Bảo vật quốc gia: Bảo tàng tỉnh Nghệ An
Đơn vị quản lý hiện nay: Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu bảo vật
Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn là một hiện vật Phật giáo đặc biệt được phát hiện trong lòng phế tích Tháp Nhạn ở vùng Nam Đàn, Nghệ An, qua cuộc khai quật năm 1985–1986. Bảo vật có niên đại khoảng thế kỷ VII–VIII và là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu sự hiện diện của Phật giáo tại vùng Hoan Châu trong những thế kỷ đầu thời Bắc thuộc. Năm 2017, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Hộp có hình chữ nhật, kích thước nhỏ, gồm nắp và thân. Nắp hơi cong, bốn mép chờm ra ngoài tạo cảm giác như một mái nhỏ; trên mặt nắp trang trí những bông hoa sáu cánh có nhụy tròn, sắp xếp thành băng hình chữ nhật. Phần thân được gò khá vuông vức, quanh thành hộp là dải hoa sen cách điệu chạy liên tục. Các chi tiết trang trí nhỏ nhưng được xử lý đều và cân đối, cho thấy kỹ thuật kim hoàn phát triển của người chế tác.
Một điểm đáng chú ý là chiếc hộp không được tạo bằng kỹ thuật đúc nguyên khối. Các nhà nghiên cứu nhận thấy người thợ sử dụng kỹ thuật tán – dập nguội, tạo những tấm kim loại mỏng rồi gò, uốn và liên kết chúng thành hộp. Giữa nắp và thân có một gờ kim loại mảnh được tán dài, uốn theo mép trong rồi hàn cố định. Cách chế tác này vừa tiết kiệm vật liệu quý vừa đòi hỏi khả năng kiểm soát tốt độ mỏng và hình dáng của kim loại.
Bên trong hộp còn khoảng một phần ba lớp than tro, trên đó phát hiện hai mảnh hình cong màu trắng đục, mỏng và hơi trong. Những người khai quật nhận định đây là phần xá lị được an trí trong tháp. Theo cách phân loại được ghi lại trong một số thư tịch Phật giáo cổ, xá lị màu trắng thường được gọi là “xá lị xương”; tuy nhiên, cách gọi này thuộc truyền thống Phật giáo, không phải kết luận phân tích khoa học về thành phần của hai mảnh vật chất trong hộp.
Xá lị trong lòng Tháp Nhạn
Giá trị đặc biệt của bảo vật không chỉ nằm ở chiếc hộp mà còn ở cách thức nó được an trí trong lòng tháp. Kết quả khai quật cho thấy tại chính tâm kiến trúc có một thân cây được bổ làm hai, khoét rỗng rồi ghép lại và chôn theo phương thẳng đứng. Trong lòng trụ gỗ có than củi; giữa lớp than là một hộp đồng hình chữ nhật, và bên trong hộp đồng mới đặt chiếc hộp vàng đựng xá lị.
Có thể hình dung cấu trúc an trí gồm ba lớp:
Trụ gỗ khoét rỗng → hộp đồng → hộp vàng đựng xá lị.
Cấu trúc nhiều lớp này cho thấy việc đặt xá lị là một hành động được chuẩn bị có chủ ý và mang tính nghi lễ cao. Vật thiêng được đặt sâu trong trung tâm nền tháp, đồng thời được bảo vệ bằng nhiều lớp vật liệu khác nhau.
Tháp Nhạn được xây bằng gạch, mặt bằng chân tháp gần vuông, khoảng 9,6 × 9 m. Khi khai quật, phần thân và đỉnh tháp đã mất, chỉ còn cấu trúc móng và lòng tháp nên chiều cao, số tầng cũng như toàn bộ hình thức ban đầu hiện chưa thể phục dựng chắc chắn. Những viên gạch trang trí hình Phật và dấu tích xá lị cho thấy đây là một kiến trúc Phật giáo có quy mô đáng kể, đồng thời là một trong những nguồn tư liệu sớm để nghiên cứu Phật giáo tại vùng Nghệ An.
Việc phát hiện một hộp xá lị còn nguyên bối cảnh khảo cổ đặc biệt quan trọng bởi ở nhiều tháp Phật giáo cổ khác, cấu trúc trung tâm đã bị phá hủy hoặc xáo trộn từ trước khi khảo cổ học tiếp cận. Tại Tháp Nhạn, mối quan hệ giữa nền tháp – trụ gỗ – hộp đồng – hộp vàng – than tro và xá lị còn có thể nhận diện, nhờ đó cung cấp tư liệu trực tiếp để nghiên cứu nghi thức an trí xá lị trong Phật giáo cổ Việt Nam.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Bảo vật có nguồn gốc khai quật rõ ràng và còn giữ được mối quan hệ với cấu trúc an trí trong chính tâm Tháp Nhạn, giúp phục dựng một phần nghi thức xây tháp và đặt xá lị khoảng thế kỷ VII–VIII.
Giá trị lịch sử Phật giáo: Hộp xá lị cùng những viên gạch trang trí Phật tại Tháp Nhạn là bằng chứng vật chất quan trọng về sự hiện diện và phát triển của Phật giáo tại vùng Hoan Châu từ khá sớm.
Giá trị nghệ thuật: Hình thức hộp nhỏ gọn, nắp dạng mái cùng băng hoa sáu cánh và hoa sen cách điệu tạo nên một tác phẩm kim hoàn trang nhã, phù hợp với chức năng chứa vật thiêng.
Giá trị kỹ thuật: Kỹ thuật tán – dập nguội, gò mép, tạo gờ và hàn các tấm kim loại mỏng cho thấy trình độ chế tác kim hoàn đáng chú ý của người thợ đương thời.
Giá trị nghi lễ: Việc đặt hộp vàng trong hộp đồng, rồi đặt toàn bộ trong một thân cây khoét rỗng ở trung tâm tháp cho thấy xá lị được bảo vệ và an trí theo một cấu trúc nghi lễ nhiều lớp.
Giá trị nghiên cứu giao lưu văn hóa: Hình thức hộp và nghi thức an trí mở ra khả năng nghiên cứu sự tiếp xúc giữa Phật giáo từ bên ngoài với những truyền thống văn hóa bản địa tại Việt Nam trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Giá trị quý hiếm: Không chỉ bản thân chiếc hộp có giá trị mà toàn bộ bối cảnh an trí xá lị còn được ghi nhận qua khai quật khảo cổ khiến Tháp Nhạn trở thành trường hợp đặc biệt đối với nghiên cứu Phật giáo cổ ở Việt Nam. Năm 2017, hiện vật được chính thức công nhận là Bảo vật quốc gia.
Với kích thước chỉ 8 × 5 × 5,5 cm, Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn là một hiện vật nhỏ nhưng chứa đựng lượng thông tin lịch sử đặc biệt lớn. Từ kỹ thuật chế tác vàng, hoa văn Phật giáo đến cấu trúc ba lớp trụ gỗ – hộp đồng – hộp vàng, bảo vật giúp hé mở cách thức an trí xá lị và diện mạo đời sống Phật giáo ở vùng Hoan Châu khoảng thế kỷ VII–VIII.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
