Niên đại: Thời Lê Trung Hưng
Chất liệu: Đá xanh nguyên khối chạm khắc thủ công
Kích thước: Thuộc cấu kiện của bàn hương án đá đồ sộ (chiều dài khoảng 2,4 – 2,6 m; chiều rộng khoảng 1,1 – 1,3 m; chiều cao khoảng 1,2 m; mảng phù điêu chiếm trọn băng chạm trung tâm)
Loại hình: Hương án đá
Nơi phát hiện: Lăng Quận công Đỗ Nguyễn Thụy (Lăng Quận Vân), thôn Vân Cát, xã Quảng Phú Cầu, huyện Ứng Hòa, thành phố Hà Nội
Đơn vị lưu giữ: Ban Quản lý Di tích Lăng Quận Vân
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là mảng phù điêu chạm khắc hình tượng nghê chầu, tọa lạc trang trọng ở phần thân của chiếc hương án đá khổng lồ trước tiền tế lăng Quận Mãn Đỗ Nguyễn Thụy. Nằm trong quần thể kiến trúc điêu khắc đá độc nhất vô nhị vùng đồng bằng Bắc Bộ, chiếc hương án cùng hệ thống phù điêu linh thú này là minh chứng tiêu biểu cho kỹ nghệ chế tác đá đỉnh cao của các phường thợ thủ công thời Lê Trung Hưng.
Về bố cục và tạo hình, phù điêu mô tả đôi linh nghê chầu vào tâm điểm bàn thờ với dáng vẻ thuần hậu nhưng đầy nội lực. Thân nghê được tạo hình cân đối với các đường nét chạm lộng, chạm nổi tầng tầng lớp lớp: đầu ngẩng cao, bờm và đuôi uốn lượn thành từng dải vân mây mềm mại, cổ đeo lục lạc, bốn chân co quắp vững chãi với các bắp cơ nổi khối uyển chuyển, phá tan cảm giác nặng nề, thô ráp vốn có của chất liệu đá tự nhiên.
Thần thái của nghê chầu mang đậm phong cách mỹ thuật dân gian thời Lê: ánh mắt tinh anh, miệng mở tươi vui mà vẫn toát lên vẻ trang nghiêm túc mục của linh thú canh giữ cõi vĩnh hằng. Kỹ thuật đục tỉa đạt độ tinh xảo phi thường, biến những thớ đá xanh rắn đanh thành những dải lụa mềm, những đường xoắn ốc tinh tế trên lưng và bờm, phản ánh tâm thế tự do, phóng khoáng cùng lòng thành kính cao độ của người nghệ nhân dân gian đương thời gửi gắm vào không gian tưởng niệm.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là hiện vật gốc cấu thành khu lăng mộ của một danh tướng, đại thần thời Lê – Trịnh; phản ánh quy chế phong thưởng, táng thức cùng tiềm lực kinh tế – quân sự hùng hậu của tầng lớp quan lại quý tộc thế kỷ XVIII trong lịch sử bang giao và nội chính Đại Việt.
Giá trị văn hóa: Thể hiện rõ nét tín ngưỡng thờ phụng tổ tiên và quan niệm tâm linh truyền thống của người Việt; hình tượng nghê mang đậm bản sắc bản địa (khác biệt với sư tử ngoại lai), đóng vai trò linh vật bảo hộ, xua đuổi tà khí, kiểm soát tâm thức và gìn giữ sự thanh tịnh cho chốn an nghỉ vĩnh hằng.
Giá trị nghệ thuật: Đại diện cho đỉnh cao nghệ thuật điêu khắc đá thời Lê Trung Hưng; sự mềm mại, uyển chuyển của các đường chạm nổi hình mây lửa, hoa văn và linh thú trên bề mặt đá sa thạch đặc quánh thể hiện bàn tay tài hoa bậc thầy cùng mỹ cảm tạo hình vừa hàn lâm cung đình, vừa đậm chất mộc mạc dân gian.
Giá trị độc đáo: Nằm trong số ít những bàn hương án bằng đá nguyên khối có quy mô lớn nhất và còn bảo lưu mật độ phù điêu chạm khắc dày đặc, tinh xảo bậc nhất Việt Nam; là tư liệu hiện vật quý giá phục vụ nghiên cứu lịch sử mỹ thuật, biểu tượng học cổ truyền và kỹ thuật chế tác đá truyền thống của xứ Đoài – xứ Sơn Nam xưa.
Nguồn ảnh: VR3D
