Niên đại: Thế kỷ XVI, thời Mạc
Chất liệu: Gỗ sơn son thếp vàng
Kích thước: Cao 170 cm; rộng thân 63 cm; rộng chân 67 cm; rộng bờ nóc 32 cm; rộng mái trên 52 cm; rộng mái dưới 76 cm
Loại hình: Khám thờ dạng long đình
Nơi lưu giữ: Đền – chùa Bà Tấm, xã Gia Lâm, thành phố Hà Nội.
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15/01/2020
Giới thiệu bảo vật
Khám thờ gỗ sơn son thếp vàng đền – chùa Bà Tấm là hiện vật tiêu biểu của nghệ thuật chạm khắc gỗ và sơn son thếp vàng thế kỷ XVI. Khám được tạo theo kiểu long đình, mô phỏng một công trình kiến trúc thu nhỏ với đầy đủ bộ mái, thân và chân đế. Toàn bộ hiện vật cao 170 cm, các bộ phận liên kết với nhau bằng hệ thống mộng và chồng đấu. Khám có cấu trúc phức tạp nhưng cân đối, vừa giữ chức năng là đồ thờ vừa cung cấp hình ảnh thu nhỏ về kiến trúc và nghệ thuật trang trí thời Mạc.
Phần mái được tạo theo kiểu chồng diêm, gồm hai tầng với tám mái, lợp ngói âm dương. Tầng trên thu nhỏ, gồm hai mái chính và hai mái chái; các bờ nóc và bờ giải trang trí hoa chanh, hoa thị. Hai đầu bờ nóc đặt hình kìm chạm rồng nhô cao. Tầng mái dưới xòe rộng hơn, bốn mặt tạo thành những mái hình thang cân. Phía dưới mỗi tầng mái là hệ thống con sơn chạc ba, vừa có chức năng đỡ mái vừa tạo nhịp điệu trang trí cho tổng thể kiến trúc. Phần thân khám gồm hai lớp. Lớp trong có dạng khối hộp chữ nhật, phía trước mở cửa bức bàn, có lan can và ngưỡng cửa. Phía trên cửa là y môn chạm hình rồng chầu hoa cúc. Ba mặt còn lại sử dụng các ván bưng chạm lộng hình rồng trong ô tròn và ô-van, kết hợp hoa cúc và hoa văn dây xoắn trong các ô hình chữ nhật. Bốn góc lớp trong có bốn cột trụ liên kết bằng mộng và đỡ trực tiếp hai tầng mái. Bao phía ngoài là bốn trụ lớn ở bốn góc, nối với nhau bằng hệ thống đố ngang và lan can. Trên thân trụ chạm nổi hình rồng; diềm cửa võng ở bốn mặt trang trí đồ án lưỡng long chầu nguyệt. Phần chân đế được tạo theo kiểu bốn chân quỳ dạ cá. Bề mặt chân chạm nổi các họa tiết đao mác và hoa văn xoắn, tạo phần kết thúc chắc chắn cho toàn bộ khối khám.
Khám thờ có hình thức như một tòa kiến trúc thu nhỏ, cho thấy sự kết hợp chặt chẽ giữa kỹ thuật kiến trúc, điêu khắc gỗ và nghệ thuật sơn thếp. Các mô típ rồng, hoa cúc, hoa chanh, hoa thị, đao mác và lưỡng long chầu nguyệt thể hiện rõ đặc trưng trang trí của mỹ thuật thế kỷ XVI. Hiện vật đồng thời là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu hình thức kiến trúc thời Mạc, đặc biệt là kết cấu mái chồng diêm, hệ thống cột, con sơn, cửa bức bàn, lan can và cửa võng trong kiến trúc gỗ.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Khám có niên đại thế kỷ XVI, là một trong những khám thờ có niên đại sớm còn được bảo tồn tại Việt Nam.
Giá trị nghệ thuật: Cấu trúc long đình hai tầng mái, hệ thống chạm rồng, hoa cúc, hoa chanh, hoa thị và lưỡng long chầu nguyệt tạo nên một tổng thể trang trí phong phú, tiêu biểu cho mỹ thuật thời Mạc.
Giá trị kỹ thuật: Khám được ghép từ nhiều bộ phận bằng hệ thống mộng, chồng đấu, kết hợp chạm nổi, chạm lộng và kỹ thuật sơn son thếp vàng.
Giá trị kiến trúc: Hình thức của khám phản ánh một mô hình kiến trúc thu nhỏ với đầy đủ mái, cột, con sơn, cửa, lan can và chân đế, cung cấp tư liệu quý về kiến trúc gỗ thế kỷ XVI.
Giá trị độc bản: Khám thờ đền – chùa Bà Tấm là hiện vật gốc, độc bản, thuộc nhóm rất ít khám thờ cổ có niên đại sớm còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn. Ngày 15/01/2020, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Khám thờ gỗ sơn son thếp vàng đền – chùa Bà Tấm là tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật đồ thờ thế kỷ XVI, kết hợp kiến trúc thu nhỏ, chạm khắc gỗ và kỹ thuật sơn thếp truyền thống. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng về mỹ thuật và kiến trúc thời Mạc.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
