Niên đại: Năm 1947
Chất liệu: Hợp kim đồng
Kích thước: Dài 10,5 cm; rộng 5,5 cm; dày 0,5 cm
Trọng lượng: 503 gram
Loại hình: Khuôn in tín phiếu Trung Bộ mệnh giá 5 đồng
Phạm vi phát hành tín phiếu: Nam phần Trung Bộ trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp
Đơn vị lưu giữ hiện nay: Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 1821/QĐ-TTg ngày 24/12/2018
Giới thiệu bảo vật
Khuôn in tín phiếu mệnh giá 5 đồng là một hiện vật đặc biệt gắn với hoạt động tài chính – tiền tệ của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Được chế tạo năm 1947 bằng hợp kim đồng, khuôn từng được sử dụng để in tín phiếu Trung Bộ mệnh giá 5 đồng, phục vụ nhu cầu lưu thông tiền tệ và tài chính tại vùng Nam Trung Bộ trong hoàn cảnh chiến tranh.
Hiện vật có dạng tấm hình chữ nhật, dài 10,5 cm, rộng 5,5 cm, dày 0,5 cm và nặng 503 gram. Trên một diện khuôn, chính giữa là chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, phía trên có Quốc hiệu “VIỆT NAM DÂN CHỦ CỘNG HÒA” đặt trong khung hình chữ nhật. Hai bên chân dung bố trí số “5” biểu thị mệnh giá, kết hợp với hệ thống đường kẻ ngang tạo nền.
Phía dưới mệnh giá là hai khung chữ nhật khắc chìm. Một khung mang dòng chữ “Đại diện Chính phủ Trung ương” cùng chữ ký của Phạm Văn Đồng; khung còn lại mang dòng chữ “Đại diện Ủy ban Hành chính Trung Bộ” cùng chữ ký của Nguyễn Duy Trinh. Cạnh dưới khuôn được trang trí hoa văn sóng nước, hai cạnh bên là những dải hoa lá cách điệu, tạo nên bố cục cân đối giữa nội dung chính trị, thông tin tiền tệ và các yếu tố trang trí.
Ở diện khuôn còn lại, cạnh trên có sáu chữ Hán:
越南民主共和
đọc là “Việt Nam Dân chủ Cộng hòa”.
Bên phải bố trí các dòng chữ “TÍN PHIẾU”, “NĂM ĐỒNG” và hai chữ Hán:
伍元
đọc là “Ngũ nguyên”, nghĩa là năm đồng.
Bên trái là một bông hoa tròn cách điệu, chính giữa đặt chữ số “5” biểu thị mệnh giá. Bao quanh các nội dung chính là hệ thống hoa văn dây lá, vừa tạo khung trang trí vừa giúp hoàn chỉnh bố cục của mặt tín phiếu.
Trên khuôn dùng để in mặt trước có ba lỗ tròn nhỏ, còn khuôn dùng để in mặt sau có bốn lỗ tròn nhỏ. Những lỗ này được tạo ra để bắt ốc vít, cố định khuôn vào thiết bị trong quá trình in. Chi tiết tưởng như nhỏ này cho thấy rõ công năng thực tế của hiện vật: đây không phải bản mẫu dùng để trưng bày mà là công cụ trực tiếp phục vụ quá trình sản xuất tín phiếu.
Tín phiếu Trung Bộ trong những năm đầu kháng chiến
Sự ra đời của khuôn in gắn với hoàn cảnh đặc biệt của đất nước sau Cách mạng tháng Tám năm 1945. Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa được thành lập đã phải xây dựng một hệ thống tài chính – tiền tệ độc lập trong khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ngày càng lan rộng. Tại Trung Bộ, chiến sự và tình trạng giao thông bị chia cắt gây nhiều khó khăn cho việc vận chuyển tiền từ Trung ương đến các vùng tự do.
Ngày 18/7/1947, Chính phủ ban hành Sắc lệnh số 231/SL, cho phép phát hành tại Nam phần Trung Bộ các loại tín phiếu có giá trị lưu hành như giấy bạc Việt Nam. Các mệnh giá được phép phát hành gồm 1 đồng, 5 đồng, 10 đồng, 20 đồng, 50 đồng, 100 đồng và 500 đồng. Trong bối cảnh ấy, những khuôn in như Khuôn in tín phiếu mệnh giá 5 đồng trở thành một bộ phận trực tiếp của hoạt động tổ chức tài chính phục vụ kháng chiến.
Tín phiếu Trung Bộ mang những dấu hiệu nhận diện rõ ràng của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa: Quốc hiệu, chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, mệnh giá bằng chữ và số, cùng chữ ký của đại diện chính quyền. Tín phiếu mệnh giá 5 đồng mang chữ ký của Phạm Văn Đồng, Đại diện Chính phủ Trung ương, và Nguyễn Duy Trinh, Đại diện Ủy ban Hành chính Trung Bộ.
Từ năm 1947 đến năm 1954, tín phiếu Trung Bộ được phát hành với nhiều mệnh giá để đáp ứng nhu cầu trao đổi, thanh toán và bảo đảm nguồn lực tài chính tại vùng tự do Nam Trung Bộ. Trong điều kiện vật tư và phương tiện in ấn thời chiến còn thiếu thốn, việc tổ chức thiết kế, chế tạo khuôn và in được một hệ thống tín phiếu phục vụ lưu thông là một thành quả quan trọng của chính quyền cách mạng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Khuôn in ra đời năm 1947, gắn trực tiếp với việc phát hành tín phiếu Trung Bộ trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Hiện vật phản ánh một giai đoạn đặc biệt khi Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa tổ chức kháng chiến vừa xây dựng và duy trì hệ thống tài chính – tiền tệ phục vụ đời sống và chiến trường.
Giá trị về lịch sử tiền tệ: Những tờ tín phiếu được in từ khuôn từng tham gia trực tiếp vào hoạt động lưu thông và thanh toán tại vùng Nam Trung Bộ. Vì vậy, khuôn in là tư liệu vật chất quan trọng giúp tìm hiểu một hình thức tiền tệ đặc biệt của Việt Nam trong thời kỳ 1947–1954.
Giá trị về tổ chức nhà nước: Quốc hiệu, chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng chữ ký của Phạm Văn Đồng và Nguyễn Duy Trinh phản ánh rõ cơ chế tổ chức và xác nhận giá trị của tín phiếu. Hiện vật cho thấy việc phát hành tiền trong hoàn cảnh chiến tranh vẫn được đặt dưới sự quản lý của Nhà nước và gắn với những đại diện có thẩm quyền.
Giá trị nghệ thuật: Trên một diện tích nhỏ, người thiết kế đã kết hợp chân dung, chữ Quốc ngữ, chữ Hán, chữ số và nhiều loại hoa văn trang trí. Các yếu tố được sắp xếp cân đối, tạo nên hình thức vừa trang trọng vừa dễ nhận biết đối với một phương tiện lưu thông tiền tệ.
Giá trị kỹ thuật: Những đường nét, chữ viết, chân dung và hoa văn được thể hiện trực tiếp trên khuôn hợp kim đồng với kích thước nhỏ. Các lỗ bắt vít còn hiện diện trên khuôn là dấu tích của phương thức cố định bản in trong quá trình sản xuất, giúp nhận biết cụ thể kỹ thuật in tín phiếu trong điều kiện thời chiến.
Giá trị văn hóa – biểu tượng: Quốc hiệu Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh trên tín phiếu thể hiện ý thức về chủ quyền quốc gia và nền tài chính độc lập. Đồng tiền và tín phiếu vì thế không chỉ mang giá trị trao đổi mà còn trở thành biểu tượng của một nhà nước độc lập đang từng bước xây dựng các thiết chế của mình trong kháng chiến.
Giá trị độc bản: Khuôn in tín phiếu mệnh giá 5 đồng là hiện vật gốc, độc bản còn được bảo tồn, trực tiếp gắn với quá trình tạo ra những tờ tín phiếu Trung Bộ cách đây gần tám thập kỷ. Với giá trị đặc biệt về lịch sử, tiền tệ, kỹ thuật và văn hóa, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia ngày 24/12/2018.
Từ một tấm hợp kim đồng chỉ dài 10,5 cm, Khuôn in tín phiếu mệnh giá 5 đồng lưu giữ dấu tích của một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử tài chính Việt Nam. Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, Quốc hiệu Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, chữ ký của những người đại diện chính quyền và những đường nét hoa văn còn lại trên khuôn gợi lại quá trình tổ chức một hệ thống tiền tệ ngay giữa những năm tháng kháng chiến gian khó. Bảo vật không chỉ là công cụ từng dùng để tạo ra những tờ tín phiếu, mà còn là chứng tích vật chất về nền tài chính độc lập, năng lực tổ chức của chính quyền cách mạng và cuộc đấu tranh bảo vệ nền độc lập của Việt Nam trong những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
