Niên đại: Năm 1885, thời Nguyễn
Tác giả bộ sách: Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác
Người chủ trì san khắc: Thiền sư Thích Thanh Cao, chùa Đồng Nhân
Thời gian tổ chức khắc in: 1879–1885
Chất liệu: Chủ yếu bằng gỗ thị
Số lượng hiện còn: 1.183 ván khắc
Số ván khắc hai mặt: 1.024 ván
Số ván khắc một mặt: 159 ván
Tổng số mặt khắc hiện còn: 2.207 mặt
Phạm vi nội dung hiện còn: Quyển Thủ, các quyển thuộc hệ thống từ quyển 1 đến quyển 61 và Quyển Vĩ; một số quyển đã thất lạc
Kích thước ván: Không đồng nhất; phổ biến khoảng 30–35 cm chiều dài, 20–21 cm chiều rộng, dày khoảng 1,6–2,1 cm
Chữ khắc: Chữ Hán, khắc âm bản; xen kẽ nhiều đồ hình minh họa y học
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2198/QĐ-TTg ngày 25/12/2021.
Giới thiệu bảo vật
Mộc bản sách “Hải Thượng y tông tâm lĩnh” là bộ ván khắc dùng để in bộ y thư nổi tiếng của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Bộ sách tập hợp một hệ thống tri thức rộng lớn về y học cổ truyền, từ y lý, y đức, chẩn đoán, điều trị, phương tễ, dược học đến các chuyên khoa và kinh nghiệm sử dụng thuốc Nam, thuốc Bắc. Sau khi Lê Hữu Trác qua đời năm 1791, các bản sách lưu truyền trong dân gian dần bị phân tán và có nhiều sai lệch. Từ năm 1879, thiền sư Thích Thanh Cao, trụ trì chùa Đồng Nhân ở Bắc Ninh, tổ chức sưu tầm các bản sách, mời người khảo đính, chỉnh lý rồi tiến hành san khắc. Công việc kéo dài trong nhiều năm và hoàn thành vào năm 1885.
Bộ mộc bản hiện còn 1.183 ván, trong đó 1.024 ván được khắc hai mặt và 159 ván khắc một mặt, tương ứng với 2.207 mặt khắc. Số mặt ván hiện còn chiếm khoảng 71,3% số trang của bộ sách dùng để đối chiếu tại Thư viện Quốc gia Việt Nam. Các ván chủ yếu được làm từ gỗ thị, loại gỗ có thớ mịn, tương đối dai, ít cong vênh và thích hợp cho việc khắc những nét chữ nhỏ. Kích thước ván không hoàn toàn giống nhau, phổ biến trong khoảng dài 30–35 cm, rộng 20–21 cm và dày khoảng 1,6–2,1 cm. Nội dung được khắc âm bản bằng chữ Hán, để khi phủ mực và in lên giấy sẽ cho chữ thuận chiều. Trên nhiều ván, chữ được sắp xếp thành các dòng đều đặn; một số mặt còn khắc các đồ hình minh họa cơ thể, bộ vị, kinh mạch và những nội dung chuyên môn y học. Việc khắc hàng trăm chữ nhỏ trên một mặt gỗ đòi hỏi sự phối hợp chính xác giữa người viết mẫu và người thợ khắc. Các nét ngang, sổ, móc, phẩy của chữ Hán được thể hiện rõ, kết hợp với những đồ hình có bố cục tương đối chặt chẽ, cho thấy trình độ cao của nghề khắc in mộc bản cuối thế kỷ XIX. Bề mặt nhiều ván hiện có màu đen bóng do trải qua nhiều lần phủ mực và in sách. Lớp mực tích tụ này đồng thời góp phần hạn chế sự xâm nhập của côn trùng và độ ẩm vào bề mặt gỗ.
Hải Thượng y tông tâm lĩnh là công trình tổng kết quy mô lớn về y học cổ truyền Việt Nam. Nội dung bộ sách đề cập đến y đức, lý luận âm dương – ngũ hành, tạng phủ, bệnh học, chẩn đoán, điều trị, dược liệu, phương thuốc và nhiều chuyên khoa khác nhau. Trong hệ thống tác phẩm còn có “Thượng Kinh ký sự”, ghi lại hành trình của Lê Hữu Trác từ Hương Sơn ra Thăng Long chữa bệnh cho cha con chúa Trịnh Sâm. Tác phẩm vừa có giá trị y học vừa cung cấp tư liệu về xã hội, sinh hoạt và đời sống cung phủ cuối thế kỷ XVIII. Bộ mộc bản vì vậy không chỉ là công cụ dùng để in một bộ sách thuốc mà còn phản ánh lịch sử biên soạn, khảo đính, khắc in, lưu trữ và truyền bá tri thức y học ở Việt Nam. Đây cũng là nguồn tư liệu trực tiếp về một nghề thủ công truyền thống từng có vai trò quan trọng trong hoạt động xuất bản sách Hán Nôm.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị y học: Bộ mộc bản bảo lưu nội dung của một trong những công trình tổng kết quy mô nhất về y học cổ truyền Việt Nam, gắn với tư tưởng y học và y đức của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác.
Giá trị thư tịch: 1.183 ván khắc với 2.207 mặt chữ là một hệ thống tư liệu lớn, giúp nghiên cứu quá trình hình thành, lưu truyền và in ấn bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh.
Giá trị kỹ thuật: Các ván được lựa chọn từ gỗ thị, khắc âm bản với mật độ chữ cao, xen nhiều đồ hình y học, thể hiện trình độ thành thục của nghề khắc in truyền thống Việt Nam cuối thế kỷ XIX.
Giá trị nghệ thuật: Chữ Hán được khắc tương đối đều, rõ và có tính thư pháp; các hình minh họa được bố trí hài hòa với phần văn tự, tạo nên giá trị thẩm mỹ riêng của mộc bản.
Giá trị lịch sử – văn hóa: Bộ ván phản ánh hoạt động bảo tồn và phổ biến tri thức y học trong xã hội Việt Nam thời Nguyễn, đồng thời lưu giữ dấu tích của văn hóa khắc in và tàng bản cổ thư.
Giá trị độc bản: Đây là bộ ván khắc duy nhất hiện còn được biết đến dùng để in bộ “Hải Thượng y tông tâm lĩnh”, có nguồn gốc và quá trình lưu giữ tương đối rõ ràng. Ngày 25/12/2021, mộc bản được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Mộc bản sách “Hải Thượng y tông tâm lĩnh” là một di sản đặc biệt kết hợp giá trị của y học, thư tịch, thư pháp và nghề khắc in truyền thống. 1.183 ván gỗ còn lại không chỉ bảo lưu một phần lớn công trình y học của Hải Thượng Lãn Ông mà còn là nguồn tư liệu quan trọng về lịch sử truyền bá tri thức và kỹ thuật in sách của Việt Nam cuối thế kỷ XIX.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
