Tiếng Việt
Mộc bản là những bản khắc trên chất liệu gỗ, trong đó nội dung được khắc ngược bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm, phục vụ cho mục đích in ấn kinh sách thời xưa. Đây là một hình thức lưu giữ tri thức quan trọng, phản ánh trình độ kỹ thuật thủ công và tư duy mỹ thuật của cha ông.
Loại gỗ được lựa chọn để chế tác mộc bản thường là các loại gỗ mềm, có thớ mịn như: gỗ thị, gỗ lê, gỗ táo và gỗ lồng mức. Gỗ dùng cho mục đích này phải là loại cây lâu năm, được khai thác vào mùa khô nhằm đảm bảo chất lượng. Sau khi chặt, gỗ được ngâm trong ao nước từ một đến ba năm để loại bỏ nhựa và tạp chất, rồi mới đem phơi khô tự nhiên trước khi cưa xẻ thành ván theo kích thước quy định.
Khi nội dung đã được khắc xong trên mặt ván, hai bên rìa được xẻ rãnh thẳng, có độ sâu từ 3-5cm và chiều dài bằng chiều rộng của ván; bề rộng rãnh chiếm khoảng một phần ba độ dày của ván in. Trong các rãnh này, người thợ lắp thanh cật tre già – một chi tiết kỹ thuật nhằm hạn chế cong vênh, giúp bản in giữ được hình dáng ổn định trong quá trình sử dụng và bảo quản.
Lương Như Hộc (1420–1501) là người có công lớn trong việc truyền bá kỹ thuật khắc mộc bản. Lương Như Hộc, tự Tường Phủ, hiệu Hồng Châu, quê tại xã Hồng Liễu, huyện Trường Tân (nay thuộc khu Thanh Liễu, phường Tân Hưng, thành phố Hải Dương). Ông là danh sĩ, quan dưới triều Lê sơ, từng hai lần được cử làm sứ giả sang Trung Quốc. Trong các chuyến đi, ông đã tiếp thu được kỹ thuật khắc in ván. Khi trở về, ông đã truyền lại kỹ thuật khắc bản in cho người dân các làng Liễu Tràng và Hồng Lục. Với công lao đó, ông được dân làng tôn vinh là “Tổ nghề khắc ván in”.
Trong không gian trưng bày Di sản Phật giáo miền Bắc tại Đại lễ Phật đản VESAK 2025, Văn phòng Bảo tồn Di sản Phật giáo Đại Dương Sùng Phúc tự mang đến một số mộc bản dùng để in các bộ như: Diệu pháp liên hoa kinh; Duy thức tam tự kinh giảng lục; Nhị khóa học giải; Phật thừa tông hiếu luận; Sa di ni luật nghi yếu lược; Sa di thập giới uy nghi lục yếu; Sơ đẳng Phật học giáo khoa thư; Thức xoa ma na… Các mộc bản có kích thước trung bình trong khoảng: dài từ 29cm – 32,5cm, rộng từ 19,5cm – 23cm, dày từ 1,5cm – 2cm.
English
Woodblocks are wooden plates on which content is carved in reverse using Chinese or Nom script, serving the purpose of printing Buddhist scriptures and other texts in ancient times. This was an important method of preserving knowledge, reflecting the craftsmanship and artistic thinking of earlier generations.
The types of wood selected for making woodblocks were typically soft woods with fine grains, such as persimmon, pear, jujube, and lồng mức (Litsea glutinosa). The wood used had to come from mature trees, harvested during the dry season to ensure quality. After being cut, the wood was soaked in ponds for one to three years to remove sap and impurities, then air-dried naturally before being sawn into planks of standard dimensions.
Once the content was carved onto the surface of the planks, straight grooves were chiseled along both sides, with a depth of 3–5 cm and a length equal to the width of the plank; the groove width occupied about one-third of the plank’s thickness. Into these grooves, craftsmen inserted hardened bamboo strips — a technical detail designed to prevent warping, helping the printing block maintain its shape during use and storage.
Luong Nhu Hoc (1420–1501) played a major role in popularizing woodblock carving techniques. Luong Nhu Hoc, courtesy name Tuong Phu, style name Hong Chau, was a native of Hong Lieu village, Truong Tan district (now part of Thanh Lieu area, Tan Hung ward, Hai Duong city). He was a renowned scholar and official during the Early Le dynasty, and was twice sent as an envoy to China. During his missions, he acquired woodblock printing techniques and, upon returning home, taught them to the villagers of Lieu Trang and Hong Luc. In recognition of his contributions, he is honored by the villagers as the “Patron Saint of Woodblock Printing.”
In the exhibition space “Buddhist Heritage of Northern Vietnam” at the VESAK 2025 celebration, the Office for the Preservation of Buddhist Heritage of Dai Duong Sung Phuc Tu brings several woodblocks used for printing collections such as: Lotus Sutra (Dai Phap Lien Hoa Kinh), Commentary on the Three-Character Consciousness-Only Sutra (Duy Thuc Tam Tu Kinh Giang Luc), Explanation of the Two Daily Practices (Nhi Khoa Hoc Giai), Treatise on Buddhist Filial Piety (Phat Thua Tong Hieu Luan), Essentials of Sramaneri Precepts (Sa Di Ni Luat Nghi Yeu Luoc), Essentials of the Ten Sramanera Precepts (Sa Di Thap Gioi Uy Nghi Luc Yeu), Elementary Buddhist Textbooks (So Dang Phat Hoc Giao Khoa Thu), Shiksamana… The woodblocks on display are of average dimensions ranging from 29 cm to 32.5 cm in length, 19.5 cm to 23 cm in width, and 1.5 cm to 2 cm in thickness.
中文
木版是以木材为材料，将内容以汉字或喃字反刻其上，用于古代经书印刷的重要工具。这是一种重要的知识保存形式，反映了先民的手工技艺水平与艺术思维。
用于制作木版的木材通常选用质地柔软、纹理细腻的树种，如柿木、梨木、枣木和榔榆木。用于制作木版的木材必须是多年生的大树，并在旱季采伐，以确保品质优良。砍伐后，木材需在水池中浸泡一至三年，以去除树脂与杂质，之后再进行自然晾干，最后按规定尺寸锯成板材。
当文字内容雕刻完成后，木板两侧会开出直槽，槽深3至5厘米，长度与木板宽度一致，槽宽约占木板厚度的三分之一。在这些槽内，工匠会嵌入老竹片，这是一种防止木版变形的技术处理，有助于在使用与保存过程中保持木版的稳定形态。
梁如学（1420–1501）在传播木版雕刻技术方面作出了巨大贡献。梁如学，字祥府，号鸿洲，祖籍红柳社、长新县（今属海阳省新兴坊青柳区）。他是黎初朝时期的著名文士、官员，曾两次被派遣为使节出使中国。在出使期间，他学习了雕版印刷技术，归国后，将技艺传授给柳场村与鸿禄村的百姓。因此，他被当地人尊奉为“雕版印刷行业祖师”。
在2025年卫塞节“北部佛教遗产”展览空间中，大洋崇福寺佛教遗产保护办公室带来了一批用于印制《妙法莲华经》、《唯识三字经讲录》、《二课合解》、《佛乘宗孝论》、《沙弥尼律仪要略》、《沙弥十戒威仪略要》、《初等佛学教科书》、《式叉摩那》等经典的木版。这些木版的平均尺寸大致为：长度29厘米至32.5厘米，宽度19.5厘米至23厘米，厚度1.5厘米至2厘米。
Français
Le moc ban est une forme de gravure sur bois, dans laquelle le contenu est gravé à l’envers en caractères chinois ou nom, destiné à l’impression de textes bouddhistes anciens. Il s’agit d’un moyen important de conservation des connaissances, reflétant le niveau de compétence technique et la pensée esthétique de nos ancêtres.
Le bois utilisé pour la fabrication des moc ban est généralement du bois tendre à grain fin, comme le bois de fruitier (figuier, poirier, pommier) ou le bois de long muc. Le bois destiné à cette utilisation doit provenir d’arbres à longévité, récoltés en saison sèche afin d’assurer une bonne qualité. Après l’abattage, le bois est immergé dans un étang pendant une à trois années pour éliminer la résine et les impuretés, puis il est séché naturellement avant d’être découpé en planches selon les dimensions requises.
Une fois que le contenu est gravé sur la surface de la planche, les bords sont taillés en rainures droites, d’une profondeur de 3 à 5 cm, et de la même longueur que la largeur de la planche ; la largeur de la rainure représente environ un tiers de l’épaisseur de la planche d’impression. Dans ces rainures, les artisans insèrent des tiges de bambou vieux, un détail technique destiné à limiter la déformation, et à maintenir la forme stable de la planche pendant son utilisation et sa conservation.
Luong Nhu Hoc (1420–1501) est une personnalité clé dans la diffusion de la technique de gravure sur bois. Né à xa Hong Lieu, huyen Truong Tan (aujourd’hui khu Thanh Lieu, phuong Tan Hung, ville de Hai Duong), il fut un érudit et un fonctionnaire sous la dynastie Le. Il fut envoyé deux fois en Chine en tant qu’émissaire, et lors de ces voyages, il a appris la technique de gravure sur planche. À son retour, il transmit cette technique aux habitants des villages Lieu Trang et Hong Luc. Pour cet apport, il est vénéré comme le “Fondateur de la gravure sur bois” dans ces villages.
Dans l’exposition du Patrimoine Bouddhiste du Nord lors de la célébration du Vesak 2025, le Bureau de Conservation du Patrimoine Bouddhiste Dai Duong Sung Phuc présentera plusieurs moc ban utilisées pour imprimer des ouvrages tels que : Dieu phap lien hoa kinh, Duy thuc tam tu kinh giang luc, Nhi khoa hoc giai, Phat thua tong hieu luan, Sa di ni luat nghi yeu luoc, Sa di thap gioi uy nghi luc yeu, So dang Phat hoc giao khoa thu, Thuc xoa ma na… Ces moc ban ont des dimensions moyennes allant de 29 cm à 32,5 cm en longueur, de 19,5 cm à 23 cm en largeur, et de 1,5 cm à 2 cm d’épaisseur.
