Tên hiện vật: Ngai Hoàng đế Duy Tân
Niên đại: Năm 1907, đầu thế kỷ XX, triều Nguyễn
Chất liệu: Gỗ dổi, sơn son thếp vàng
Số lượng: 1
Loại hình: Ngai vua, đồ ngự dụng cung đình
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, được công nhận tháng 12/2024
Giới thiệu bảo vật
Ngai Hoàng đế Duy Tân là hiện vật tiêu biểu của nghệ thuật chế tác đồ ngự dụng triều Nguyễn đầu thế kỷ XX, gắn với thời điểm vua Duy Tân lên ngôi năm 1907. Không chỉ là vật dụng dành cho hoàng đế, chiếc ngai còn biểu trưng cho vương quyền và trật tự cung đình trong chế độ quân chủ Việt Nam. Đặc biệt, kích thước tương đối nhỏ của hiện vật được cho là phù hợp với vóc dáng của nhà vua khi đăng cơ lúc mới bảy tuổi. Ngai được chế tác từ gỗ dổi, cao 94,3 cm, dài 50,5 cm, rộng 62,2 cm và nặng khoảng 17,5 kg. Toàn bộ bề mặt được sơn son, các đường chỉ trang trí thếp vàng, tạo nên vẻ trang trọng, nổi bật. Trên đỉnh ngai là hình tượng mặt trời với năm tia lửa. Phần tay vịn và lưng ngai được liên kết bằng hình tượng hai rồng, trong khi chính giữa lưng ngai có hai biểu tượng chữ Thọ cách điệu. Sự kết hợp giữa hình tượng rồng, mặt trời và chữ Thọ tạo nên hệ thống trang trí vừa mang tính biểu trưng quyền lực, vừa thể hiện ước vọng về sự trường tồn và phúc thọ. Đồ án rồng năm móng giữ vai trò chủ đạo trong nghệ thuật trang trí của hiện vật. Hình tượng rồng được thể hiện với nhiều tư thế và sắc thái khác nhau tùy theo vị trí. Tại điểm tỳ tay, đầu rồng ngẩng cao, đường nét điêu khắc giản lược nhưng chắc khỏe. Ở phần bệ ngai, rồng được chạm nổi với khối hình gồ ghề, tạo cảm giác uy nghiêm và mạnh mẽ; hình tượng chim phượng được phối hợp, góp phần tạo nên tổng thể trang trí phong phú. Các kỹ thuật chạm nổi, chạm lộng, vẽ vàng, sơn và thếp vàng được vận dụng linh hoạt, làm nổi bật đường nét cũng như chiều sâu của họa tiết. Ngai vàng hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế. Trước năm 1994, hiện vật được bảo quản tại kho di tích Triệu Miếu trong Hoàng thành Huế. Trong đợt kiểm kê giai đoạn 1994–1995, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đưa ngai về kho quản lý của bảo tàng. Do xuất xứ từ Triệu Miếu và thông tin ghi trong hồ sơ ban đầu, hiện vật từng được xác định là ngai thờ. Đến năm 2023, qua quá trình khảo sát, nghiên cứu và đối chiếu với các hiện vật, tư liệu liên quan, các nhà nghiên cứu xác định đây là ngai vàng của Hoàng đế Duy Tân. Việc nhận diện lại hiện vật có ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu lịch sử cung đình Huế, giúp làm sáng tỏ chức năng ban đầu và mối liên hệ của ngai với một vị hoàng đế cụ thể. Năm 2024, hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia, khẳng định những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Ngai Hoàng đế Duy Tân là hiện vật gắn với một giai đoạn nhiều biến động của triều Nguyễn đầu thế kỷ XX. Vua Duy Tân, tên húy Nguyễn Phúc Vĩnh San, lên ngôi năm 1907 khi mới bảy tuổi. Năm 1916, ông tham gia phong trào khởi nghĩa chống thực dân Pháp do các chí sĩ Thái Phiên và Trần Cao Vân tổ chức.
Giá trị văn hóa và biểu tượng: Ngai thể hiện những quy chuẩn về vương quyền trong chế độ quân chủ thông qua hình thức, chất liệu và hệ thống trang trí. Rồng năm móng là biểu tượng gắn với hoàng đế; mặt trời tượng trưng cho ánh sáng và vị thế tối cao, trong khi chữ Thọ thể hiện ước vọng trường tồn. Sự kết hợp của các mô-típ này phản ánh hệ thống quan niệm biểu tượng được sử dụng trong nghệ thuật cung đình Nguyễn.
Giá trị nghệ thuật: Hiện vật tiêu biểu cho nghệ thuật chạm khắc gỗ và sơn son thếp vàng trong chế tác đồ ngự dụng đầu thế kỷ XX. Sự phối hợp giữa chạm nổi, chạm lộng và kỹ thuật sơn thếp tạo nên hiệu quả thẩm mỹ đặc sắc, vừa nhấn mạnh hình khối vừa làm nổi bật những chi tiết trang trí.
