Niên đại: Thế kỷ V–VI
Văn hóa: Óc Eo
Chất liệu: Thạch anh trong suốt (rock crystal)
Kích thước tổng thể: Cao khoảng 2,1 cm; rộng khoảng 3,7 cm
Trọng lượng: Khoảng 150 g
Kích thước Yoni: Đường kính đáy 3,4 cm; đường kính bề mặt 2,3 cm; vòi dài khoảng 0,7 cm
Kích thước Linga: Cao 0,9 cm; đường kính 0,6 cm
Nơi phát hiện: Di tích khảo cổ Lưu Cừ II, xã Lưu Nghiệp Anh, khu vực Trà Cú, Trà Vinh
Thời gian phát hiện: Trong quá trình khai quật khảo cổ năm 1986–1987
Đơn vị lưu giữ theo hồ sơ công nhận Bảo vật quốc gia: Bảo tàng Tổng hợp Trà Vinh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2496/QĐ-TTg ngày 22/12/2016.
Giới thiệu hiện vật
Ngẫu tượng Linga – Yoni Lưu Cừ II là một hiện vật thờ có kích thước nhỏ, được chế tác nguyên khối từ thạch anh trong suốt và có niên đại khoảng thế kỷ V–VI. Hiện vật được phát hiện trong quá trình khai quật di tích khảo cổ Lưu Cừ II, một phế tích kiến trúc tôn giáo quan trọng thuộc văn hóa Óc Eo ở vùng Trà Vinh. Theo hồ sơ tư liệu của Bảo tàng Tổng hợp Trà Vinh, toàn bộ ngẫu tượng chỉ cao khoảng 2,1 cm, rộng khoảng 3,7 cm và nặng khoảng 150 g.
Ngẫu tượng được tạo thành bởi Linga và Yoni liền trong cùng một khối, có bố cục cân đối. Phần Yoni hình tròn, đáy rộng khoảng 3,4 cm, mặt trên khoảng 2,3 cm. Một phía nhô ra thành vòi dài khoảng 0,7 cm; trên vòi có rãnh nhỏ dẫn chất lỏng sử dụng trong nghi thức. Lòng Yoni được khoét lõm đều, tạo một gờ bao quanh phần Linga ở chính giữa.
Linga được tạo hình trụ tròn rất nhỏ, cao khoảng 0,9 cm, đường kính khoảng 0,6 cm. Phần đầu được vê tròn và mài nhẵn, đặt chính xác tại trung tâm của Yoni. Tuy kích thước chỉ vài centimet, việc đục, mài và tạo rãnh trên một khối thạch anh cứng, trong suốt đòi hỏi kỹ thuật chế tác tinh tế và khả năng kiểm soát vật liệu tốt. Những đặc điểm này khiến bảo vật trở thành một ví dụ đặc biệt của nghệ thuật chế tác vật thờ bằng đá quý trong văn hóa Óc Eo.
Điểm quan trọng nữa là hiện vật không phải một cổ vật sưu tầm không rõ xuất xứ mà được phát hiện trong bối cảnh khảo cổ của Lưu Cừ II. Tại khu vực trung tâm của kiến trúc, khảo cổ học còn phát hiện Yoni, Linga, các bệ thờ, hiện vật kim loại và những lá vàng chạm dập. Tổng thể di vật cùng cấu trúc kiến trúc cho thấy Lưu Cừ II từng là một không gian tôn giáo có liên hệ rõ với việc thờ Shiva.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Ngẫu tượng có niên đại thế kỷ V–VI và được phát hiện trong bối cảnh khảo cổ xác định tại Lưu Cừ II, nhờ đó có giá trị đặc biệt trong nghiên cứu văn hóa Óc Eo và đời sống tôn giáo của cư dân Nam Bộ cổ.
Giá trị tôn giáo: Cấu trúc Linga – Yoni phản ánh sự hiện diện của tín ngưỡng thờ Shiva trong không gian văn hóa Óc Eo, đồng thời cho thấy quá trình tiếp nhận những tư tưởng và biểu tượng tôn giáo có nguồn gốc Nam Á tại khu vực Đông Nam Á.
Giá trị kỹ thuật: Việc tạo một Linga – Yoni hoàn chỉnh chỉ cao hơn 2 cm từ khối thạch anh trong suốt, với phần Linga, lòng Yoni, vòi và rãnh dẫn được xử lý rõ ràng, cho thấy kỹ thuật đục và mài đá phát triển của người chế tác.
Giá trị nghệ thuật: Dù có kích thước rất nhỏ, tác phẩm vẫn đạt tỷ lệ cân đối, bề mặt được mài nhẵn và các bộ phận được tổ chức chính xác, thể hiện khả năng tạo hình tinh tế trên một vật liệu cứng.
Giá trị quý hiếm: Hồ sơ khoa học của Bảo tàng Tổng hợp Trà Vinh đánh giá đây là hiện vật độc bản, nổi bật cả về chất liệu, hình thức và bối cảnh phát hiện. Năm 2016, hiện vật trở thành bảo vật quốc gia đầu tiên của Trà Vinh được công nhận.
Giá trị nghiên cứu văn hóa Óc Eo: Khi đặt cùng kiến trúc Lưu Cừ II và các Linga, Yoni, bệ thờ, lá vàng cùng những di vật khác được phát hiện tại đây, bảo vật góp phần nhận diện rõ hơn tính chất tôn giáo của di tích và mạng lưới giao lưu văn hóa rộng lớn của cư dân Óc Eo trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Với kích thước chỉ vài centimet nhưng được chế tác tinh xảo từ thạch anh trong suốt, Ngẫu tượng Linga – Yoni Lưu Cừ II là một bảo vật đặc biệt của văn hóa Óc Eo. Giá trị của hiện vật không chỉ nằm ở tính quý hiếm của chất liệu và kỹ thuật tạo tác mà còn ở bối cảnh khảo cổ rõ ràng, qua đó cung cấp một chứng tích trực tiếp về đời sống tôn giáo, nghệ thuật và quá trình giao lưu văn hóa của cư dân Nam Bộ trong khoảng thế kỷ V–VI.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
