Niên đại: Khoảng thế kỷ XV–XVI
Chất liệu: Gốm nung, phủ men trắng ngà, trang trí bằng màu lam.
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Đồ dùng văn phòng tứ bảo
Nơi phát hiện: Chưa xác định
Đơn vị lưu giữ: Bộ sưu tập tư nhân tại Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là chiếc nghiên mực bằng gốm hoa lam tạo hình linh vật nghê, được xác định có niên đại khoảng thế kỷ XV–XVI, thời Lê sơ, hiện thuộc một bộ sưu tập tư nhân tại Hà Nội. Đây là loại hình đồ dùng văn phòng cổ tương đối hiếm gặp, kết hợp giữa công năng mài mực phục vụ hoạt động viết chữ với nghệ thuật tạo hình linh vật truyền thống. Trong xã hội Đại Việt thời Lê sơ, cùng với sự phát triển của giáo dục Nho học, chế độ khoa cử và hoạt động quản lý hành chính, các vật dụng thuộc hệ thống văn phòng tứ bảo gồm bút, nghiên, giấy và mực giữ vai trò quan trọng trong đời sống của tầng lớp quan lại, trí thức.
Về hình dáng và đặc điểm tạo hình, nghiên có cấu trúc nằm ngang, phần thân tương đối thấp, phía trên tạo thành một bề mặt lõm dùng để mài mực. Điểm nổi bật là hình tượng nghê được tạo tác ở một đầu nghiên, với phần đầu ngẩng cao, đôi mắt mở rộng, miệng há, để lộ những chiếc nanh nhỏ. Khuôn mặt nghê được thể hiện bằng những đường nét mềm mại, phần trán nổi cao, mũi nhô về phía trước, hai bên có những dải lông và râu uốn lượn. Mặc dù mang những đặc điểm của linh thú như nanh nhọn và miệng rộng, nghê vẫn được thể hiện với thần thái hiền hòa, gần gũi. Sự kết hợp giữa hình thể chắc khỏe và biểu cảm sinh động khiến chiếc nghiên không chỉ là vật dụng phục vụ việc viết chữ mà còn mang dáng dấp một tác phẩm điêu khắc gốm độc lập.
Đặc biệt, nghệ nhân đã vận dụng khéo léo cấu tạo của hình tượng nghê để tạo nên những bộ phận mang chức năng sử dụng. Phần thân nghiên được thiết kế thành mặt mài tương đối rộng, có một hõm nhỏ để chứa lượng mực sau khi mài. Đáng chú ý, phần hàm dưới của nghê được tạo thành một vùng lõm sâu, liên kết trực tiếp với bề mặt nghiên, thuận tiện cho việc chứa mực và chấm bút. Cách xử lý này cho thấy tư duy thiết kế linh hoạt, trong đó hình tượng linh vật không đơn thuần được gắn thêm để trang trí mà trở thành một bộ phận cấu thành công năng của hiện vật. Những đường nét tạo hình phần đầu, miệng và hàm nghê vừa bảo đảm khả năng nhận diện linh vật, vừa đáp ứng yêu cầu sử dụng của một chiếc nghiên mực truyền thống.
Về kỹ thuật, hiện vật được chế tác bằng gốm nung, kết hợp phương pháp tạo hình khối với nghệ thuật trang trí hoa lam. Bề mặt gốm phủ men trắng ngà, trên đó sử dụng màu lam để thể hiện những chi tiết ở phần đầu, mắt, mũi, râu và các dải lông của nghê. Những nét lam có độ đậm nhạt khác nhau, được tổ chức theo đường cong của hình thể, góp phần làm nổi bật diện mạo và thần thái linh vật. Kỹ thuật vẽ màu lam trên gốm phát triển mạnh dưới thời Lê sơ, với sự hình thành và mở rộng của nhiều trung tâm sản xuất gốm nổi tiếng. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, gốm hoa lam thời kỳ này chủ yếu sử dụng chất màu chứa ôxít cobalt, được thể hiện bằng bút lông trên nền gốm trước quá trình nung. Tuy nhiên, hiện chưa có kết quả giám định trực tiếp để xác định thành phần men, nhiệt độ nung hoặc địa điểm chế tác riêng chiếc nghiên này.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là nguồn tư liệu vật chất có giá trị phản ánh sự phát triển của nghề chế tác gốm và các loại đồ dùng văn phòng trong xã hội Đại Việt thời Lê sơ. Sự kết hợp giữa nghiên mực và hình tượng nghê góp phần cung cấp cứ liệu trực quan để nghiên cứu đời sống học tập, hoạt động văn thư và quan niệm thẩm mỹ của tầng lớp trí thức Nho học thế kỷ XV–XVI. Đặc biệt, hiện vật cho thấy sự đa dạng về loại hình sản phẩm gốm hoa lam, không chỉ giới hạn ở những đồ dùng sinh hoạt thông thường như bát, đĩa, bình và ấm mà còn mở rộng sang những vật dụng có chức năng chuyên biệt. Những đặc điểm về hình dáng, chất liệu và kỹ thuật trang trí góp phần làm sáng tỏ trình độ sản xuất thủ công và sự phát triển của văn hóa vật chất Đại Việt dưới thời Lê sơ.
Giá trị văn hóa: Thể hiện mối quan hệ giữa truyền thống hiếu học, văn hóa khoa bảng và hệ thống biểu tượng linh vật trong đời sống tinh thần của người Việt. Nghê là hình tượng quen thuộc trong nghệ thuật truyền thống, thường xuất hiện tại những không gian kiến trúc, thờ tự và trên các vật dụng trang trí. Trong nhiều trường hợp, linh vật này mang ý nghĩa bảo hộ, thể hiện sự tôn nghiêm và những quan niệm tốt lành. Việc đưa hình tượng nghê vào nghiên mực, một vật dụng gắn liền với hoạt động học tập và viết chữ, cho thấy sự kết hợp giữa nhu cầu sử dụng và tư duy biểu tượng của nghệ nhân. Hiện vật qua đó phản ánh quan niệm thẩm mỹ đề cao sự hài hòa giữa công năng, hình thức và ý nghĩa văn hóa trong đồ dùng của xã hội truyền thống.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật tạo hình gốm hoa lam thời Lê sơ, đặc biệt ở sự kết hợp giữa điêu khắc nổi và kỹ thuật vẽ màu lam trên nền men trắng. Hình tượng nghê được thể hiện với khuôn mặt sinh động, đôi mắt tròn, miệng há, nanh nhỏ cùng những dải râu và lông uốn lượn, tạo nên diện mạo vừa mạnh mẽ, vừa gần gũi. Những đường nét lam được sử dụng linh hoạt để nhấn mạnh các đặc điểm hình thể, trong khi lớp men trắng ngà góp phần làm nổi bật sắc độ trang trí. Điểm đặc sắc còn nằm ở cách nghệ nhân tận dụng hình dáng phần hàm dưới của nghê làm vùng chứa mực, qua đó kết hợp chặt chẽ giữa yêu cầu thực dụng và sáng tạo nghệ thuật. Tác phẩm phản ánh khả năng xử lý hình khối, tổ chức đường nét và tạo hình linh vật của người thợ gốm Đại Việt.
Giá trị độc đáo: Là hiện vật nghiên mực gốm có hình thức tạo tác đặc biệt, nổi bật với hình tượng nghê được tích hợp trực tiếp vào cấu trúc và công năng sử dụng. Khác với những nghiên mực thông thường có dạng hình tròn, hình chữ nhật hoặc hình bầu dục, tác phẩm sử dụng hình thể linh vật để tổ chức toàn bộ bố cục, trong đó phần hàm dưới đồng thời đảm nhiệm chức năng chứa mực. Sự kết hợp giữa điêu khắc nghê và nghệ thuật gốm hoa lam tạo nên đặc điểm nhận diện riêng, góp phần làm phong phú loại hình đồ dùng văn phòng cổ Việt Nam. Đặc biệt, việc hiện vật được lưu giữ trong một bộ sưu tập tư nhân còn đặt ra yêu cầu nghiên cứu, kiểm kê, xác định nguồn gốc và giám định niên đại, nhằm cung cấp căn cứ khoa học cho hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị của những di sản mỹ thuật truyền thống ít được biết đến.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
