Niên đại: Khoảng thế kỷ XIII–XIV
Chất liệu: Gốm nung, phủ men trắng ngà, trang trí một số chi tiết bằng màu nâu, thuộc dòng gốm hoa nâu truyền thống.
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Đồ dùng văn phòng truyền thống, nghiên mực bằng gốm kết hợp tượng voi làm giá gác bút.
Nơi phát hiện: Chưa xác định
Đơn vị lưu giữ: Bộ sưu tập tư nhân tại Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là chiếc nghiên mực bằng gốm hoa nâu có trang trí tượng voi trắng, được xác định có niên đại thời Trần, khoảng thế kỷ XIII–XIV. Đây là một trong những loại hình đồ dùng văn phòng cổ độc đáo, kết hợp giữa công năng mài mực, chứa mực với nghệ thuật tạo hình động vật truyền thống. Trong xã hội Đại Việt thời Trần, cùng với sự phát triển của hoạt động giáo dục, khoa cử, văn chương và quản lý hành chính, những vật dụng thuộc hệ thống văn phòng tứ bảo gồm bút, nghiên, giấy và mực giữ vai trò quan trọng trong đời sống của tầng lớp trí thức.
Về hình dáng và đặc điểm tạo hình, nghiên có cấu trúc hình chữ nhật, thân tương đối dày, thành ngoài vuông vức, các góc được xử lý gọn gàng. Phần mặt nghiên được tạo thành một khoảng lõm rộng, thuận tiện cho việc mài mực, pha mực và đặt những vật dụng nhỏ phục vụ hoạt động viết chữ. Một phía mặt nghiên bố trí những hõm tròn nhỏ dùng chứa nước hoặc mực, trong khi phía đối diện được trang trí bằng tượng voi có kích thước tương đối nhỏ so với tổng thể. Bao quanh mặt nghiên là đường viền trang trí màu nâu, góp phần phân định rõ các bộ phận và tạo nên bố cục cân đối. Toàn bộ hiện vật phủ lớp men trắng ngà, mang sắc thái nhẹ nhàng, trang nhã, làm nổi bật hình tượng voi được tạo tác trên bề mặt.
Điểm đặc sắc nhất của hiện vật nằm ở hình tượng voi trắng trong tư thế quỳ phục, được chế tác thành một bộ phận gắn liền với nghiên mực. Con voi có thân hình tròn đầy, bốn chân thu lại dưới bụng, đầu hướng về phía trước, vòi cong lên, tạo nên tư thế tương đối sinh động. Những chi tiết như mắt, tai, vòi và các nếp gấp được thể hiện bằng phương pháp nặn nổi kết hợp điểm màu nâu, giúp hình tượng có chiều sâu và khả năng biểu cảm. Không mang dáng vẻ hùng dũng thường thấy trên những đồ án voi chiến, hình tượng voi ở đây được thể hiện trong trạng thái hiền hòa, thuần phục.
Về kỹ thuật, nghiên được chế tác bằng phương pháp tạo hình gốm, kết hợp giữa cấu trúc hình học của phần nghiên và nghệ thuật nặn tượng động vật. Bề mặt sử dụng men trắng ngà làm chủ đạo, trong khi một số đường nét trang trí được nhấn bằng màu nâu. Đây là phương thức thể hiện đặc trưng của dòng gốm hoa nâu, phát triển mạnh dưới thời Trần.
Đáng chú ý, hình tượng voi còn mang những ý nghĩa văn hóa phong phú. Trong lịch sử Việt Nam, voi gắn với hoạt động quân sự, đời sống cung đình và nhiều thực hành tín ngưỡng. Trong văn hóa Phật giáo và Ấn Độ giáo, voi trắng thường liên hệ với sự thiêng liêng, điềm lành và những phẩm chất tốt đẹp.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là hiện vật có giá trị phản ánh sự phát triển của nghề chế tác gốm và những đồ dùng phục vụ hoạt động văn chương, học tập trong xã hội Đại Việt thời Trần. Sự xuất hiện của nghiên mực bằng gốm cho thấy tính đa dạng của vật liệu chế tác đồ dùng văn phòng, bên cạnh những loại nghiên thường được làm bằng đá. Đặc biệt, việc kết hợp tượng voi với mặt nghiên cung cấp tư liệu để nghiên cứu trình độ kỹ thuật và tư duy thiết kế của nghệ nhân thế kỷ XIII–XIV. Hiện vật đồng thời góp phần bổ sung hiểu biết về đời sống vật chất của tầng lớp trí thức và vai trò của các sản phẩm thủ công trong văn hóa học tập thời trung đại.
Giá trị văn hóa: Thể hiện mối quan hệ giữa truyền thống hiếu học và hệ thống biểu tượng động vật trong văn hóa Việt Nam. Nghiên mực là vật dụng gắn liền với hoạt động viết chữ, học tập và sáng tác văn chương, trong khi hình tượng voi trắng thường được liên hệ với những ý nghĩa tốt lành, trí tuệ và sự cao quý. Việc kết hợp hai yếu tố này tạo nên một vật dụng vừa có chức năng thực tiễn, vừa gợi mở những quan niệm về tri thức và thành đạt. Hình tượng voi còn cho thấy khả năng giao lưu, tiếp biến các biểu tượng văn hóa giữa Đại Việt với những truyền thống tôn giáo, nghệ thuật trong khu vực, dù mức độ ảnh hưởng trực tiếp đối với hiện vật vẫn cần tiếp tục nghiên cứu.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật gốm hoa nâu thời Trần, đặc biệt ở sự kết hợp giữa tạo hình hình học và điêu khắc động vật. Phần nghiên có dạng chữ nhật, đường nét chắc khỏe, trong khi hình tượng voi được thể hiện bằng những khối tròn mềm mại, tạo nên sự tương phản hài hòa. Lớp men trắng ngà kết hợp những chi tiết màu nâu góp phần làm nổi bật dáng vẻ hiền hòa của con voi. Đáng chú ý, nghệ nhân đã xử lý hình tượng voi quỳ phục thành giá gác bút, cho thấy sự thống nhất giữa công năng và nghệ thuật trang trí. Đây là biểu hiện của tư duy mỹ thuật ứng dụng, trong đó giá trị thẩm mỹ được tạo nên từ chính cấu trúc và chức năng của vật dụng.
Giá trị độc đáo: Là chiếc nghiên gốm hoa nâu thời Trần có hình thức chế tác đặc biệt, nổi bật với tượng voi trắng gắn trực tiếp trên mặt nghiên. Khác với những nghiên mực thông thường có bề mặt đơn giản hoặc chỉ trang trí hoa văn hình học, hiện vật sử dụng tượng động vật để tạo điểm nhấn, đồng thời đảm nhiệm chức năng gác bút. Sự kết hợp giữa nghiên hình chữ nhật, những hõm chứa mực và tượng voi quỳ tạo nên bố cục tương đối hoàn chỉnh. Theo tư liệu công bố năm 2021, hiện vật được đánh giá còn nguyên vẹn, là trường hợp đáng chú ý trong nghiên cứu và sưu tầm nghiên gốm cổ. Việc tiếp tục xác minh niên đại, xuất xứ và kỹ thuật chế tác sẽ góp phần làm rõ hơn giá trị của loại hình hiện vật này trong lịch sử mỹ thuật Đại Việt.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
